अग्निपुराणम्

प्रगृह्यो गृह्यते नैव क्षतं विगतसन्धिना । कष्टपाठाद्विसन्धित्वं दुर्व्वचादौ न दुर्भगम् ।। ३४७.

जे घ्यायचे ते तुटलेल्या जोडणीमुळे घेतले जात नाही; कठीण उच्चारामुळे जोडणी बिघडते, पण कठीण वाचनात तो मोठा दोष मानत नाहीत.

अनुप्रासे पदावृत्तिर्व्यस्तसम्बन्धता शुभा । नार्थसंग्रहणे दोषो व्युत्क्रमाद्यैर्न्न लिप्यते ।। ३४७.

अनुप्रासात शब्दांची पुनरुक्ती आणि विस्कळीत संबंध हे चांगले मानले जातात; अर्थ न समजला तरी दोष नाही, आणि उलट्या क्रमामुळेही दोष लागत नाही.

विभक्तिसंज्ञालिङ्गानां यत्रोद्वेगो न धीमतां । संख्यायास्तत्र भिन्नत्वमुप्मानोपमेययोः ।। ३४७.

विभक्ती, लिंग किंवा संख्येचा वापर विद्वानांना त्रास देत नसेल, तर उपमेय आणि उपमानातील फरक दोष मानला जात नाही.

अनेकस्य तथैकेन बहूनां बहुभिः शुभा । कवीनां समुदाचारः समयो नाम गीयते ।। ३४७.

कवी लोकांमध्ये एकाच गोष्टीसाठी अनेक शब्द वापरतात, किंवा अनेक गोष्टींसाठी एकच शब्द वापरतात, किंवा अनेक गोष्टींसाठी अनेक शब्द वापरतात. हीच त्यांची पद्धत किंवा रूढी आहे.

सामान्यश्च विशिष्टश्च धर्म्मवद्भवति द्विधा । सिद्धसैद्धान्तिकानाञ्च कवीनाञ्चाविवादतः ।। ३४७.

ही रूढी दोन प्रकारची असते — एक सर्वसामान्य, दुसरी खास. ती धर्मपालक, सिद्धांत मांडणारे आणि कवी यांच्यात वाद न करता मान्य केली जाते.

यः प्रसिध्यति सामान्य इत्यसौ समयो मतः । सर्व्वे सिद्धान्तिका येन सञ्चरन्ति निरत्ययं ।। ३४७.

जी गोष्ट सर्वत्र मान्य केली जाते, तिला सर्वसामान्य रूढी म्हणतात. या रूढीमुळे सर्व सिद्धांत मांडणारे लोक चुकत नाहीत.

कियन्त एव वा येन सामान्यस्तेन स द्विधा । छेदसिद्धान्ततोऽन्यः स्यात् केषाञ्चिद्‌ भ्रान्तितो यथा ।। ३४७.

आणि जी काही मोजक्या लोकांनीच मान्य केलेली असते, ती खास रूढी असते. ती मुख्य सिद्धांतापासून वेगळी असते आणि काही लोकांच्या चुकीमुळेही निर्माण होते.

तर्कज्ञानां मुनेः कस्य कस्यचित् क्षणभङ्गिका । भूतचैतन्यता कस्य ज्ञानस्य सुप्रकाशता ।। ३४७.

तर्क जाणणाऱ्या काही ऋषींना क्षणभंगुरता मान्य आहे, काहींना भूतांना चैतन्य असते असे वाटते, तर काहींना ज्ञान स्वतःच तेजस्वी आहे असे मानतात.

प्रज्ञातस्थूलताशबप्दानेकान्तत्वं तथार्हतः । शैववैष्णवशाक्तेयसौरसिद्धान्तिनां मतिः ।। ३४७.

अर्हत लोक अनेक अर्थ असलेल्या स्थूलतेच्या शब्दांना मान्यता देतात. शैव, वैष्णव, शक्त, सौर या सर्वांचा आपापला ठाम मत आहे.

जगतः कारणं ब्रह्म साङ्‌ख्यानां सप्रधानकं । अस्मिन् सरस्वतीलोके सञ्चरन्तः परस्परम् ।। ३४७.

सांख्य लोकांसाठी जगाचे कारण ब्रह्म आणि प्रधान असे दोन्ही आहे. या विद्वानांच्या जगात प्रत्येकजण वेगवेगळ्या मताने वावरतो.

बध्नन्ति व्यतिपश्यन्तो यद्विशिष्टः स उच्यते । परिग्रहादप्यसतां सतामेवापरिग्रहात् ।। ३४७.

हे लोक एकमेकांच्या विरोधात आपली मते ठरवतात. अशी जी वेगळी मतप्रणाली असते, तिला तसेच म्हणतात — ती खरी असो वा खोटी, काहींनी स्वीकारलेली असो वा नसो.

भिद्यमानस्य तस्यायं द्वैविध्यमुपगीयते । प्रत्यज्ञादिप्रमाणैर्यद्बाधितं तदसद्विदुः ।। ३४७.

जेव्हा अशी रूढी विभागली जाते, तेव्हा तिचे दोन प्रकार सांगितले जातात. प्रत्यक्ष ज्ञानासारख्या मुख्य प्रमाणांनी जी गोष्ट खोटी ठरते, ती अस्तित्वात नसते असे मानले जाते.

कविभिस्तत् प्रतिग्राह्यं ज्ञानस्य द्योतमानता । यदेवार्थक्रियाकारि तदेव परमार्थसत् ।। ३४७.

कवींनी ज्ञानाचे स्वतः तेजस्वी असणे मान्य करावे. जी वस्तू प्रत्यक्ष कृती घडवते, तीच खऱ्या अर्थाने सत्य आहे.

अज्ञानाज्ज्ञानतस्त्वेकं ब्रह्मैव परमार्थसत् । विष्णुः स्वर्गादिहेतुः स शब्दालङ्काररूपवान् ।। ३४७.

अज्ञानाने किंवा ज्ञानाने, ब्रह्म हेच एकमेव खरे सत्य आहे. विष्णू हा स्वर्ग वगैरे गोष्टींचा कारण आहे आणि तो शब्दालंकारयुक्त आहे.

अपरा च परा विद्या तां ज्ञात्वा मुच्यते भवात् ।। ३४७.

विद्या दोन प्रकारची असते — अपरा आणि परा. ती खरी विद्या ओळखल्यावर मनुष्य जन्ममरणाच्या फेऱ्यातून मुक्त होतो.

अग्निरुवाच एकाक्षराभिधानञ्च मातृकान्तं वदामि ते । अ विष्णुः प्रतिषेधः स्यादा पितामहवाक्ययोः ।। ३४८.

अग्नी म्हणतो: मी तुला मातेच्या शेवटपर्यंत प्रत्येक अक्षराचा अर्थ सांगतो. 'अ' हे विष्णू आहे, आणि ब्रह्मदेवाच्या वचनात 'अ' नकार दर्शवतो.

सीमायामथाव्ययं आ भवेत्संक्रोधपीडयो । इः कामे रतिलक्ष्म्योरी उः शिवे रक्षकाद्य ऊः ।। ३४८.

'आ' हे सीमारेषेवर अविनाशी आहे आणि रागामुळे होणाऱ्या वेदनेचाही अर्थ घेतो. 'इ' हे काम, रमण आणि लक्ष्मी यासाठी आहे. 'ई' हे शिव, रक्षक आणि अशाच अर्थांसाठी आहे. 'ऊ' सुद्धा तसाच.

ऋ शब्दे चादितौ ऋॄस्यात् लृ लॄ ते वै [https://puranastudy.freeoda.com/pur_index14/diti.htm दितौ] गुहे । ए देवी ऐ योगिनी स्यादो ब्रह्मा औ महेश्वरः ।। ३४८.

'ऋ' आणि 'ॠ' हे शब्दाच्या सुरुवातीसाठी आहेत. 'ऌ' आणि 'ॡ' हे गुहेसाठी आहेत. 'ए' हे देवीसाठी, 'ऐ' योगिनीसाठी, 'ओ' ब्रह्मदेवासाठी, 'औ' महेश्वरासाठी आहे.

अङ्कामः अः प्रशस्तः स्यात् को ब्रह्मादौ कु कुत्सिते । खं शून्येन्द्रियं खङ्गो गन्धर्व्वे च विनायके ।। ३४८.

'अं' हे इच्छेसाठी, 'अः' हे प्रशंसनीय आहे. 'क' हे सुरुवातीला ब्रह्मासाठी, 'कु' हे नीचतेसाठी. 'ख' हे शून्य, इंद्रियांसाठी, 'खङ्ग' हे तलवार, गंधर्व आणि विनायकासाठी आहे.

गङ्गीते गो गायने स्याद् घो घण्टा किङ्किणीमुखे । ताड़ने ङ्श्च विषयेस्पृहायाञ्चैव भैरवे ।। ३४८.

'ग' हे गंगा नदीसाठी, 'गि' हे गाण्यासाठी, 'घ' हे घंटा किंवा किंकिणीच्या तोंडासाठी. 'ङ' हे तारण्यासाठी, विषयातील इच्छा आणि भैरवासाठी आहे.

चो दुर्जने निर्म्मले छश्छेदे जिर्ज्जयने तथा । जं गीते ज्ञः प्रशस्ते स्याद् बले ञो गायने च टः ।। ३४८.

'च' हे वाईट व्यक्तीसाठी, 'चि' हे निर्मळतेसाठी, 'छ' हे छेद किंवा कापण्यासाठी, 'छि' हे विजयासाठी. 'जं' हे गाण्यासाठी, 'ज्ञ' हे प्रशंसेसाठी, 'ट' हे बळासाठी, 'ञ' हे गाण्यासाठी आहे.

ठश्चन्द्रमण्डले शून्ये शिवे चोद्बन्धने मतः । डश्च रुद्रे ध्वनौ त्रासे ढक्कायां ढो ध्वनौ मतः ।। ३४८.

ठ हे चंद्राच्या मंडळातील शून्य, शिवाच्या बंधनात, असा अर्थ घेतला जातो. ड हे रुद्र, ध्वनी, भीती आणि ढक्का या सर्वांसाठी वापरले जाते. ढ हे ध्वनीसाठी मानले जाते.

णो निष्कर्षे निश्चये च तश्चौरे क्रोडपुच्छके । भक्षणे थश्छेदने दो धारणे शोभने मतः ।। ३४८.

ण हे काढणे आणि निश्चय या अर्थाने येते. ट हे चोर आणि मुंगुसाच्या शेपटीसाठी, थ हे खाण्यासाठी, द हे कापण्यासाठी, धारण आणि शोभा या दोन्हीसाठी वापरले जाते.

धो धातरि च धूस्तूरे नो वृन्दे सुगते तथा । प उपवने विख्यातः फश्च झञ्झानिले मतः ।। ३४८.

ध हे आधार देणारा आणि धूस्तूर वनस्पतीसाठी, न हे समूह आणि शुभ मार्गासाठी, प हे बागेत प्रसिद्ध, फ हे वादळात वापरले जाते.

फुः फुत्कारे निष्फले च विः पक्षी भञ्च तारके । मा श्रीर्म्मानञ्च माता स्याद्यागे यो यातृवीरणे ।। ३४८.

फु हे फुंकर आणि निष्फळतेसाठी, वि हे पक्ष्यासाठी, भं हे तार्यासाठी, मा हे श्री, मान आणि आईसाठी, य हे यज्ञ आणि प्रवास करणाऱ्या वीरासाठी वापरले जाते.

रो वह्नौ च लः शक्रे च लो विधातरि ईरितः । विश्लेषणे वो वरुणे शयने शश्च शं सुखे ।। ३४८.

र हे अग्नीसाठी, ल हे इंद्रासाठी, लो हे सृष्टीकर्त्यासाठी, वेगळेपणात वो, वरुण, झोपताना श हे सुखासाठी वापरले जाते.

षः श्रेष्ठे सः परोक्षे च सा लक्ष्मीः सं कचे मतः । धारणे हस्तथा रुद्रे क्षः क्षत्त्त्रे चाक्षरे मतः ।। ३४८.

ष हे श्रेष्ठतेसाठी, स हे दूर असणाऱ्या गोष्टीसाठी, सा म्हणजे लक्ष्मी, सं हे केसांसाठी, धा हे धारण आणि रुद्रासाठी, क्ष हे क्षत्रिय आणि अक्षरासाठी वापरले जाते.

क्षो नृसिंहे हरौ तद्वत् क्षेत्रपालकयोरपि । मन्त्र एकाक्षरो देवो भुक्तिमुक्तिप्रदायकः ।। ३४८.

क्ष हे नरसिंह, हरि आणि क्षेत्रपाल या दोघांसाठी, एकाक्षरी मंत्र हा देवतुल्य असून भोग आणि मोक्ष देणारा आहे.

हैहयशिरसे नमः सर्व्वविद्याप्रदो मनुः । अकाराद्यास्तथा मन्त्रा मातृकामन्त्र उत्तमः ।। ३४८.

हैयहयांच्या प्रमुखास नमस्कार. हा मंत्र सर्व विद्या देणारा आहे. अकाराने सुरू होणारे मंत्र आणि मातृकामंत्र हे सर्वश्रेष्ठ आहेत.