अग्निपुराणम्

पुनरुक्तत्वमाभीक्ष्ण्यादभिधानं द्विधैव तत् । अर्थावृत्तिः पदावृत्तिरर्थावृत्तिरपि द्विधा ।। ३४७.

पुनरुक्ती दोन प्रकारची असते—वारंवार बोलल्यामुळे; ती अर्थाची किंवा शब्दाची असते आणि अर्थाची पुनरुक्तीही दोन प्रकारची असते.

प्रयुक्त वरशब्देन तथा शब्दान्तरेण च । नावर्त्तते पदावृत्तौ वाच्यमावर्त्तते पदम् ।। ३४७.

एखादा शब्द पुन्हा त्याच शब्दाने किंवा दुसऱ्या शब्दाने वापरला, तर शब्दाची पुनरुक्ती होते, पण अर्थाची होत नाही.

व्यस्तसम्बन्धता सुष्ठुसम्बन्धो व्यवधानतः । सम्बन्धान्तरनिर्भाषात् सम्बन्धान्तरजन्मनः ।। ३४७.

योग्य संबंध मध्येच तुटला, दुसरा संबंध आला किंवा वेगळा संबंध निर्माण झाला, तेव्हा विस्कळीत संबंध होतो.

अभावेपि तयोरन्तर्व्यवधानात्त्त्रिधैव सा । अन्तरा पदवाक्याभ्यां पुनर्द्विधा ।। ३४७.

त्या दोन्ही नसतानाही, मध्ये अडथळा आला तर तो तीन प्रकारचा असतो; हा अडथळा शब्दाने किंवा वाक्याने, अशा दोन प्रकारे होतो.

वाच्यमर्थार्थ्यमानत्वात्तद्‌द्विधा पदवाक्ययोः । व्युत्पादितपूर्व्ववाच्यं व्युत्पाद्यञ्चेति भिद्यते ।। ३४७.

जे सांगायचे आहे ते नीट समजले गेले नाही, तर तो शब्द किंवा वाक्यात दोन प्रकारचा दोष होतो—पूर्वी समजावलेले आणि पुढे समजावायचे असे.

इष्टव्याघातकारित्वं हेतोः स्यादसमर्थता । असिद्धत्वं विरुद्धत्वमनैकान्तिकता तथा ।। ३४७.

हवे त्याच्या विरुद्ध घडवणारा, अप्रमाणित, विरोधी किंवा अनिश्चित कारण असमर्थ ठरतो.

एवं सत्प्रतिपक्षत्वं कालातीतत्वसङ्करः । पक्षे सपक्षे नास्तित्वं विपक्षेऽस्तित्वमेव तत् ।। ३४७.

तसेच, योग्य प्रतिपक्षी, काळाचा गोंधळ, विषयात व त्यासारख्यांत अभाव, आणि विरोधकात अस्तित्व हे दोष सांगितले आहेत.

काव्येषु परिषद्यानां न भवेदप्यरुन्तुदम् । एकादशनिरर्थत्वं दुष्करादौ न दुष्यति ।। ३४७.

काव्यात विद्वानांच्या सभेत दोषही अडथळा ठरत नाही; अर्थ नसण्याचे अकरा प्रकार कठीण काव्यात दोष मानले जात नाहीत.

दुःखीकरोति दोषज्ञान् गूढार्थत्वं न दुष्करे । न ग्राम्यतोद्वेगकारी प्रसिद्धेर्ल्लोकशास्त्रयोः ।। ३४७.

दोष दुःख देणारा असेल तर तो ओळखला जातो, पण कठीण काव्यात गूढ अर्थ असणे दोष नाही; तसेच, लोकप्रचलित किंवा शास्त्रमान्य असले तर अश्लीलता किंवा खेडूपणाही दोष मानले जात नाही.

क्रियाभ्रंशेन लक्ष्मास्ति क्रियाध्याहारयोगतः । भ्रष्टकारकताक्षेपबलाध्याहृतकारके ।। ३४७.

कृतीचा अभाव असेल, पण अर्थाने कृती गृहीत धरली असेल तर तो दोष मानतात; करणारा गृहीत धरला गेला तरीही तसा दोष होतो.

प्रगृह्यो गृह्यते नैव क्षतं विगतसन्धिना । कष्टपाठाद्विसन्धित्वं दुर्व्वचादौ न दुर्भगम् ।। ३४७.

जे घ्यायचे ते तुटलेल्या जोडणीमुळे घेतले जात नाही; कठीण उच्चारामुळे जोडणी बिघडते, पण कठीण वाचनात तो मोठा दोष मानत नाहीत.

अनुप्रासे पदावृत्तिर्व्यस्तसम्बन्धता शुभा । नार्थसंग्रहणे दोषो व्युत्क्रमाद्यैर्न्न लिप्यते ।। ३४७.

अनुप्रासात शब्दांची पुनरुक्ती आणि विस्कळीत संबंध हे चांगले मानले जातात; अर्थ न समजला तरी दोष नाही, आणि उलट्या क्रमामुळेही दोष लागत नाही.

विभक्तिसंज्ञालिङ्गानां यत्रोद्वेगो न धीमतां । संख्यायास्तत्र भिन्नत्वमुप्मानोपमेययोः ।। ३४७.

विभक्ती, लिंग किंवा संख्येचा वापर विद्वानांना त्रास देत नसेल, तर उपमेय आणि उपमानातील फरक दोष मानला जात नाही.

अनेकस्य तथैकेन बहूनां बहुभिः शुभा । कवीनां समुदाचारः समयो नाम गीयते ।। ३४७.

कवी लोकांमध्ये एकाच गोष्टीसाठी अनेक शब्द वापरतात, किंवा अनेक गोष्टींसाठी एकच शब्द वापरतात, किंवा अनेक गोष्टींसाठी अनेक शब्द वापरतात. हीच त्यांची पद्धत किंवा रूढी आहे.

सामान्यश्च विशिष्टश्च धर्म्मवद्भवति द्विधा । सिद्धसैद्धान्तिकानाञ्च कवीनाञ्चाविवादतः ।। ३४७.

ही रूढी दोन प्रकारची असते — एक सर्वसामान्य, दुसरी खास. ती धर्मपालक, सिद्धांत मांडणारे आणि कवी यांच्यात वाद न करता मान्य केली जाते.

यः प्रसिध्यति सामान्य इत्यसौ समयो मतः । सर्व्वे सिद्धान्तिका येन सञ्चरन्ति निरत्ययं ।। ३४७.

जी गोष्ट सर्वत्र मान्य केली जाते, तिला सर्वसामान्य रूढी म्हणतात. या रूढीमुळे सर्व सिद्धांत मांडणारे लोक चुकत नाहीत.

कियन्त एव वा येन सामान्यस्तेन स द्विधा । छेदसिद्धान्ततोऽन्यः स्यात् केषाञ्चिद्‌ भ्रान्तितो यथा ।। ३४७.

आणि जी काही मोजक्या लोकांनीच मान्य केलेली असते, ती खास रूढी असते. ती मुख्य सिद्धांतापासून वेगळी असते आणि काही लोकांच्या चुकीमुळेही निर्माण होते.

तर्कज्ञानां मुनेः कस्य कस्यचित् क्षणभङ्गिका । भूतचैतन्यता कस्य ज्ञानस्य सुप्रकाशता ।। ३४७.

तर्क जाणणाऱ्या काही ऋषींना क्षणभंगुरता मान्य आहे, काहींना भूतांना चैतन्य असते असे वाटते, तर काहींना ज्ञान स्वतःच तेजस्वी आहे असे मानतात.

प्रज्ञातस्थूलताशबप्दानेकान्तत्वं तथार्हतः । शैववैष्णवशाक्तेयसौरसिद्धान्तिनां मतिः ।। ३४७.

अर्हत लोक अनेक अर्थ असलेल्या स्थूलतेच्या शब्दांना मान्यता देतात. शैव, वैष्णव, शक्त, सौर या सर्वांचा आपापला ठाम मत आहे.

जगतः कारणं ब्रह्म साङ्‌ख्यानां सप्रधानकं । अस्मिन् सरस्वतीलोके सञ्चरन्तः परस्परम् ।। ३४७.

सांख्य लोकांसाठी जगाचे कारण ब्रह्म आणि प्रधान असे दोन्ही आहे. या विद्वानांच्या जगात प्रत्येकजण वेगवेगळ्या मताने वावरतो.

बध्नन्ति व्यतिपश्यन्तो यद्विशिष्टः स उच्यते । परिग्रहादप्यसतां सतामेवापरिग्रहात् ।। ३४७.

हे लोक एकमेकांच्या विरोधात आपली मते ठरवतात. अशी जी वेगळी मतप्रणाली असते, तिला तसेच म्हणतात — ती खरी असो वा खोटी, काहींनी स्वीकारलेली असो वा नसो.

भिद्यमानस्य तस्यायं द्वैविध्यमुपगीयते । प्रत्यज्ञादिप्रमाणैर्यद्बाधितं तदसद्विदुः ।। ३४७.

जेव्हा अशी रूढी विभागली जाते, तेव्हा तिचे दोन प्रकार सांगितले जातात. प्रत्यक्ष ज्ञानासारख्या मुख्य प्रमाणांनी जी गोष्ट खोटी ठरते, ती अस्तित्वात नसते असे मानले जाते.

कविभिस्तत् प्रतिग्राह्यं ज्ञानस्य द्योतमानता । यदेवार्थक्रियाकारि तदेव परमार्थसत् ।। ३४७.

कवींनी ज्ञानाचे स्वतः तेजस्वी असणे मान्य करावे. जी वस्तू प्रत्यक्ष कृती घडवते, तीच खऱ्या अर्थाने सत्य आहे.

अज्ञानाज्ज्ञानतस्त्वेकं ब्रह्मैव परमार्थसत् । विष्णुः स्वर्गादिहेतुः स शब्दालङ्काररूपवान् ।। ३४७.

अज्ञानाने किंवा ज्ञानाने, ब्रह्म हेच एकमेव खरे सत्य आहे. विष्णू हा स्वर्ग वगैरे गोष्टींचा कारण आहे आणि तो शब्दालंकारयुक्त आहे.

अपरा च परा विद्या तां ज्ञात्वा मुच्यते भवात् ।। ३४७.

विद्या दोन प्रकारची असते — अपरा आणि परा. ती खरी विद्या ओळखल्यावर मनुष्य जन्ममरणाच्या फेऱ्यातून मुक्त होतो.

अग्निरुवाच एकाक्षराभिधानञ्च मातृकान्तं वदामि ते । अ विष्णुः प्रतिषेधः स्यादा पितामहवाक्ययोः ।। ३४८.

अग्नी म्हणतो: मी तुला मातेच्या शेवटपर्यंत प्रत्येक अक्षराचा अर्थ सांगतो. 'अ' हे विष्णू आहे, आणि ब्रह्मदेवाच्या वचनात 'अ' नकार दर्शवतो.

सीमायामथाव्ययं आ भवेत्संक्रोधपीडयो । इः कामे रतिलक्ष्म्योरी उः शिवे रक्षकाद्य ऊः ।। ३४८.

'आ' हे सीमारेषेवर अविनाशी आहे आणि रागामुळे होणाऱ्या वेदनेचाही अर्थ घेतो. 'इ' हे काम, रमण आणि लक्ष्मी यासाठी आहे. 'ई' हे शिव, रक्षक आणि अशाच अर्थांसाठी आहे. 'ऊ' सुद्धा तसाच.

ऋ शब्दे चादितौ ऋॄस्यात् लृ लॄ ते वै [https://puranastudy.freeoda.com/pur_index14/diti.htm दितौ] गुहे । ए देवी ऐ योगिनी स्यादो ब्रह्मा औ महेश्वरः ।। ३४८.

'ऋ' आणि 'ॠ' हे शब्दाच्या सुरुवातीसाठी आहेत. 'ऌ' आणि 'ॡ' हे गुहेसाठी आहेत. 'ए' हे देवीसाठी, 'ऐ' योगिनीसाठी, 'ओ' ब्रह्मदेवासाठी, 'औ' महेश्वरासाठी आहे.

अङ्कामः अः प्रशस्तः स्यात् को ब्रह्मादौ कु कुत्सिते । खं शून्येन्द्रियं खङ्गो गन्धर्व्वे च विनायके ।। ३४८.

'अं' हे इच्छेसाठी, 'अः' हे प्रशंसनीय आहे. 'क' हे सुरुवातीला ब्रह्मासाठी, 'कु' हे नीचतेसाठी. 'ख' हे शून्य, इंद्रियांसाठी, 'खङ्ग' हे तलवार, गंधर्व आणि विनायकासाठी आहे.