अग्निपुराणम्

गूढ़ार्थता विपर्य्यस्तार्थता संशयितार्थता । अविस्पष्टार्थता भेदास्तत्र गूढ़ार्थतेति सा ।। ३४७.

गूढार्थ, उलट अर्थ, शंका निर्माण करणारा अर्थ आणि अस्पष्ट अर्थ — हे त्याचे प्रकार आहेत, त्यात गूढार्थ हा पहिला आहे.

यत्रार्थो दुःखसंवेद्यो विपर्य्यस्तार्थ्ता पुनः । विवक्षितान्यशब्दार्थप्रतिपत्तिर्मलीमसा ।। ३४७.

जिथे अर्थ समजताना त्रास होतो, तिथे गूढार्थ असतो; उलट अर्थ म्हणजे जेव्हा शब्दांमधून वेगळाच अर्थ घेतला जातो आणि त्यामुळे तो अशुद्ध होतो.

अन्यार्थत्वासमर्थत्वे एतामेवोपसर्पतः । सन्दिह्यमानवाच्यत्वमाहुः संशयितार्थतां ।। ३४७.

जेव्हा अर्थ अपेक्षेप्रमाणे नसतो किंवा शक्यच नसतो, आणि तसं वाटतं, तेव्हा त्याला शंकास्पद अर्थ किंवा संदिग्धता म्हणतात.

दोषत्वमनुबध्नाति सज्जनोद्वेजनादृते । असुखोच्चार्य्यमाणत्वं कष्टत्वं समयाच्युतिः ।। ३४७.

सज्जनांना त्रास देणं सोडून इतर वेळी दोष धरला जातो. उच्चारायला कठीण किंवा प्रथेपासून वेगळं असलं, तर त्याला कठीणपणा म्हणतात.

असामयितता नेयामेताञ्च मुनयो जगुः । ग्राम्यता तु जघन्यार्थप्रतिपत्तिः शलीकृता ।। ३४७.

हे असामायिकपण असं समजावं, असं ऋषींनी सांगितलं आहे. ग्राम्यपणा म्हणजे नीच किंवा हलक्या अर्थाची समजूत, आणि ती टाळावी.

वक्तव्यग्राम्यवाच्यस्य वचनात्स्मरणादपि । तद्वाचकपदेनाभिसाम्याद्भवति सा त्रिधा ।। ३४७.

जे बोलू नये, अश्लील किंवा अनुचित शब्द बोलणे, आठवणे किंवा त्यासारखे शब्द वापरणे, या तिघांमुळे दोष उत्पन्न होतो.

दोषः साधारणः प्रातिस्विकोऽर्थस्य स तु द्विधा । अनेकभागुपालम्भः साधारण इति स्मृतः ।। ३४७.

दोष सर्वसाधारण किंवा विशिष्ट अर्थाचा असतो; सर्वसाधारण दोष म्हणजे अनेक ठिकाणी लागू होणारा निंदा.

क्रियाकारकयोर्भ्रंशो विसन्धिः पुनरुक्तता । व्यस्तसम्बन्धता चेति पञ्च साधारणा मताः ।। ३४७.

कृती किंवा करणाऱ्याचा अभाव, तुटलेली सांगड, पुनरुक्ती आणि विस्कळीत संबंध, हे पाच सर्वसाधारण दोष मानले जातात.

अक्रियत्वं त्रियाभ्रंशो भ्रष्टकारकता पुनः । सर्त्त्र्यादिकारकाभावो विसन्धिः सन्धिदूषणम् ।। ३४७.

कृतीचा अभाव, त्रिकुटाचा अभाव, करणाऱ्याचा अभाव, कर्ता इत्यादींची अनुपस्थिती, तुटलेली सांगड आणि जोडणीतील दोष असे सांगितले आहे.

विगतो वा विरुद्धो वा सन्धिः स भवति द्विधा । सन्धेर्व्विरुद्धता कष्टपादादर्थान्तरागमात् ।। ३४७.

जोडणी हरवली किंवा विरुद्ध झाली, तर ती दोन प्रकारची होते; कठीण उच्चार किंवा अर्थाच्या बदलामुळे विरुद्ध जोडणी होते.

पुनरुक्तत्वमाभीक्ष्ण्यादभिधानं द्विधैव तत् । अर्थावृत्तिः पदावृत्तिरर्थावृत्तिरपि द्विधा ।। ३४७.

पुनरुक्ती दोन प्रकारची असते—वारंवार बोलल्यामुळे; ती अर्थाची किंवा शब्दाची असते आणि अर्थाची पुनरुक्तीही दोन प्रकारची असते.

प्रयुक्त वरशब्देन तथा शब्दान्तरेण च । नावर्त्तते पदावृत्तौ वाच्यमावर्त्तते पदम् ।। ३४७.

एखादा शब्द पुन्हा त्याच शब्दाने किंवा दुसऱ्या शब्दाने वापरला, तर शब्दाची पुनरुक्ती होते, पण अर्थाची होत नाही.

व्यस्तसम्बन्धता सुष्ठुसम्बन्धो व्यवधानतः । सम्बन्धान्तरनिर्भाषात् सम्बन्धान्तरजन्मनः ।। ३४७.

योग्य संबंध मध्येच तुटला, दुसरा संबंध आला किंवा वेगळा संबंध निर्माण झाला, तेव्हा विस्कळीत संबंध होतो.

अभावेपि तयोरन्तर्व्यवधानात्त्त्रिधैव सा । अन्तरा पदवाक्याभ्यां पुनर्द्विधा ।। ३४७.

त्या दोन्ही नसतानाही, मध्ये अडथळा आला तर तो तीन प्रकारचा असतो; हा अडथळा शब्दाने किंवा वाक्याने, अशा दोन प्रकारे होतो.

वाच्यमर्थार्थ्यमानत्वात्तद्‌द्विधा पदवाक्ययोः । व्युत्पादितपूर्व्ववाच्यं व्युत्पाद्यञ्चेति भिद्यते ।। ३४७.

जे सांगायचे आहे ते नीट समजले गेले नाही, तर तो शब्द किंवा वाक्यात दोन प्रकारचा दोष होतो—पूर्वी समजावलेले आणि पुढे समजावायचे असे.

इष्टव्याघातकारित्वं हेतोः स्यादसमर्थता । असिद्धत्वं विरुद्धत्वमनैकान्तिकता तथा ।। ३४७.

हवे त्याच्या विरुद्ध घडवणारा, अप्रमाणित, विरोधी किंवा अनिश्चित कारण असमर्थ ठरतो.

एवं सत्प्रतिपक्षत्वं कालातीतत्वसङ्करः । पक्षे सपक्षे नास्तित्वं विपक्षेऽस्तित्वमेव तत् ।। ३४७.

तसेच, योग्य प्रतिपक्षी, काळाचा गोंधळ, विषयात व त्यासारख्यांत अभाव, आणि विरोधकात अस्तित्व हे दोष सांगितले आहेत.

काव्येषु परिषद्यानां न भवेदप्यरुन्तुदम् । एकादशनिरर्थत्वं दुष्करादौ न दुष्यति ।। ३४७.

काव्यात विद्वानांच्या सभेत दोषही अडथळा ठरत नाही; अर्थ नसण्याचे अकरा प्रकार कठीण काव्यात दोष मानले जात नाहीत.

दुःखीकरोति दोषज्ञान् गूढार्थत्वं न दुष्करे । न ग्राम्यतोद्वेगकारी प्रसिद्धेर्ल्लोकशास्त्रयोः ।। ३४७.

दोष दुःख देणारा असेल तर तो ओळखला जातो, पण कठीण काव्यात गूढ अर्थ असणे दोष नाही; तसेच, लोकप्रचलित किंवा शास्त्रमान्य असले तर अश्लीलता किंवा खेडूपणाही दोष मानले जात नाही.

क्रियाभ्रंशेन लक्ष्मास्ति क्रियाध्याहारयोगतः । भ्रष्टकारकताक्षेपबलाध्याहृतकारके ।। ३४७.

कृतीचा अभाव असेल, पण अर्थाने कृती गृहीत धरली असेल तर तो दोष मानतात; करणारा गृहीत धरला गेला तरीही तसा दोष होतो.

प्रगृह्यो गृह्यते नैव क्षतं विगतसन्धिना । कष्टपाठाद्विसन्धित्वं दुर्व्वचादौ न दुर्भगम् ।। ३४७.

जे घ्यायचे ते तुटलेल्या जोडणीमुळे घेतले जात नाही; कठीण उच्चारामुळे जोडणी बिघडते, पण कठीण वाचनात तो मोठा दोष मानत नाहीत.

अनुप्रासे पदावृत्तिर्व्यस्तसम्बन्धता शुभा । नार्थसंग्रहणे दोषो व्युत्क्रमाद्यैर्न्न लिप्यते ।। ३४७.

अनुप्रासात शब्दांची पुनरुक्ती आणि विस्कळीत संबंध हे चांगले मानले जातात; अर्थ न समजला तरी दोष नाही, आणि उलट्या क्रमामुळेही दोष लागत नाही.

विभक्तिसंज्ञालिङ्गानां यत्रोद्वेगो न धीमतां । संख्यायास्तत्र भिन्नत्वमुप्मानोपमेययोः ।। ३४७.

विभक्ती, लिंग किंवा संख्येचा वापर विद्वानांना त्रास देत नसेल, तर उपमेय आणि उपमानातील फरक दोष मानला जात नाही.

अनेकस्य तथैकेन बहूनां बहुभिः शुभा । कवीनां समुदाचारः समयो नाम गीयते ।। ३४७.

कवी लोकांमध्ये एकाच गोष्टीसाठी अनेक शब्द वापरतात, किंवा अनेक गोष्टींसाठी एकच शब्द वापरतात, किंवा अनेक गोष्टींसाठी अनेक शब्द वापरतात. हीच त्यांची पद्धत किंवा रूढी आहे.

सामान्यश्च विशिष्टश्च धर्म्मवद्भवति द्विधा । सिद्धसैद्धान्तिकानाञ्च कवीनाञ्चाविवादतः ।। ३४७.

ही रूढी दोन प्रकारची असते — एक सर्वसामान्य, दुसरी खास. ती धर्मपालक, सिद्धांत मांडणारे आणि कवी यांच्यात वाद न करता मान्य केली जाते.

यः प्रसिध्यति सामान्य इत्यसौ समयो मतः । सर्व्वे सिद्धान्तिका येन सञ्चरन्ति निरत्ययं ।। ३४७.

जी गोष्ट सर्वत्र मान्य केली जाते, तिला सर्वसामान्य रूढी म्हणतात. या रूढीमुळे सर्व सिद्धांत मांडणारे लोक चुकत नाहीत.

कियन्त एव वा येन सामान्यस्तेन स द्विधा । छेदसिद्धान्ततोऽन्यः स्यात् केषाञ्चिद्‌ भ्रान्तितो यथा ।। ३४७.

आणि जी काही मोजक्या लोकांनीच मान्य केलेली असते, ती खास रूढी असते. ती मुख्य सिद्धांतापासून वेगळी असते आणि काही लोकांच्या चुकीमुळेही निर्माण होते.

तर्कज्ञानां मुनेः कस्य कस्यचित् क्षणभङ्गिका । भूतचैतन्यता कस्य ज्ञानस्य सुप्रकाशता ।। ३४७.

तर्क जाणणाऱ्या काही ऋषींना क्षणभंगुरता मान्य आहे, काहींना भूतांना चैतन्य असते असे वाटते, तर काहींना ज्ञान स्वतःच तेजस्वी आहे असे मानतात.

प्रज्ञातस्थूलताशबप्दानेकान्तत्वं तथार्हतः । शैववैष्णवशाक्तेयसौरसिद्धान्तिनां मतिः ।। ३४७.

अर्हत लोक अनेक अर्थ असलेल्या स्थूलतेच्या शब्दांना मान्यता देतात. शैव, वैष्णव, शक्त, सौर या सर्वांचा आपापला ठाम मत आहे.