अग्निपुराणम्

रजः पातं ततः कुर्य्याल्लिखिते मण्डले श्रृणु। कर्णिका पीतवर्णा स्याद्रेशाः सर्वाः सिताः समाः

नंतर, रेखाटन केलेल्या मंडळात रेषा आखाव्यात; ऐक, करंडक पिवळा असावा आणि सर्व पाकळ्या पांढऱ्या व सारख्या असाव्यात.

द्विहस्तेऽङ्गुष्ठमात्राः स्युर्हस्ते चार्द्धसमाः सिताः। पद्मं शुक्लेनसन्धींस्तु कृष्णेन श्यामतोथवा

दोन हातांच्या मापात पाकळ्या अंगठ्याएवढ्या असाव्यात, एका हातात त्याच्या अर्ध्या; सर्व पाकळ्या पांढऱ्या असाव्यात. कमळाच्या सांध्यांना पांढऱ्या रंगाने, आणि हवे असल्यास काळ्या किंवा निळ्या रंगाने जोडावे.

केशरा रक्तपीताः स्युः कोणान् रक्तेन पूरयेत्। भूषयेद्‌योगपीठन्तु यथेष्टं सार्ववर्णिकैः

केसर लाल आणि पिवळ्या रंगाच्या असाव्यात; कोपरे लाल रंगाने भरावेत; योगपीठ सर्व रंगांनी इच्छेनुसार सजवावे.

लतावितानपत्राद्यैर्वींथिकामुपशोभयेत। पीठद्वारे तु शुक्लेन शोभारक्तेन पीततः

लता, छत्र, पाने आणि अशा वस्तूंनी मंडप शोभवावा; आसनाच्या प्रवेशद्वारी सौंदर्यासाठी पांढरा, तेजासाठी लाल आणि पिवळा रंग वापरावा.

उपसोभाञ्च नीलेन कोणशंशाँस्च वै सितान्। भद्रके पूरणं प्रोक्तमेवमन्येषु पूरणम्

निळ्या रंगाने सजावट अधिक खुलवावी, आणि कोपरे पांढऱ्या रंगाने भरावेत; भद्रकासाठी असेच भरणे सांगितले आहे, आणि इतरांसाठीही हेच करावे.

अरकान् पीतरक्ताभिः श्यामान् नेमिन्तुरक्ततः। सितश्यामारुणाः सृष्णाः पीता रेखास्तु बाह्यतः

अरका या बिया गडद असून त्यावर लाल रेषा असतात, त्या लालपणामुळे काळसर दिसतात. बाहेरच्या बाजूला पांढऱ्या, काळ्या आणि लाल रेषा असतात, तर पिवळ्या रेषा सुद्धा बाहेरच्या बाजूला दिसतात.

शालिपिष्टादि शुक्लं स्याद्रक्तं कौसुम्भकादिकम्। हरिद्रया च हारिद्रं कृष्णं स्याद्दग्धधान्यतः

तांदूळ आणि इतर धान्यांचे पीठ पांढरे असते; कोसम्ब आणि अशा पदार्थांपासून लाल रंग येतो; हळदीपासून पिवळा रंग येतो; जळलेल्या धान्यांपासून काळा रंग येतो.

शमीपत्रादिकैः श्यामं वीजानां लक्षजाप्यतः। चतुर्लक्षैम्तु मन्त्राणां विद्यानां लक्षसाधनम्

शमीच्या पानांपासून आणि अशा वस्तूंमुळे बिया काळसर होतात; बियांचे डागही तसेच काळे असतात. मंत्र आणि विद्यांच्या सिद्धीसाठी चार लक्ष हे प्रमाण आहे.

अयुतं बुद्धविद्यानां स्तोत्राणाञ्च सहस्त्कम्। पूर्ब्वमेवाथ लक्षेण मन्त्रसुद्धिस्तथात्मनः

बुद्धिविद्यांसाठी दहा हजार हे प्रमाण आहे, आणि स्तोत्रांसाठी एक हजार. पूर्वी एक लक्ष जप केल्यावर मंत्र आणि स्वतःची शुद्धी होते.

तथापरेण लक्षेण मन्त्रः क्षेत्रीकृतो भवेत्। कूर्वमेवासमो होमो वीजानां सम्प्रकीर्तितः

तसेच, आणखी एक लक्ष केल्यावर मंत्र स्थिर होतो. यापूर्वी बियांचा होम सम प्रमाणात सांगितला आहे.

पूर्वसेवा दशांशेन मन्त्रादीनां प्रकीर्त्तिता। पुरश्चर्य्ये तु भन्त्रे तु मासिकं व्रतमाचरेत्

मंत्र वगैरेची पूर्वसेवा दहाव्या भागाइतकी सांगितली आहे. पुरश्चर्येच्या वेळी, साधकाने मासिक व्रत पाळावे.

भुवि न्यसेद्वामपादं न गृह्णीयात् प्रतिग्रहम्। एवं द्वित्रिगुणेनैव मध्यमोत्तमसिद्धयः

डावे पाऊल जमिनीवर ठेवावे आणि कोणतेही दान स्वीकारू नये. असे केल्यावर दुप्पट किंवा तिप्पट केल्यास मध्यम आणि उत्तम सिद्धी मिळतात.

मन्त्रध्यानं प्रवक्ष्यामि येन स्यान्मन्त्रजं फलम्। स्थूलं शब्दमयं रूपं विग्रहं बाह्यमिष्यते

मी मंत्रध्यान सांगतो, ज्यामुळे मंत्राचे फळ मिळते. स्थूल, शब्दरूप असलेले रूप हे बाह्य मानले जाते.

सूक्ष्मं ज्योतिर्म्मयं रूपं हार्द्दं चिन्तामयं भवेत्। चिन्तया रहितं यत्तु तत् परं परिकीर्त्तितम्

सूक्ष्म रूप तेजस्वी असते, हृदयात वास करते आणि विचारातून बनलेले असते. जे रूप विचाराशिवाय आहे, तेच परम मानले जाते.

इतरेषां स्मृतं रूपं हार्द्दं चिन्तामयं सदा। स्थूलं वैराजमाख्यातं सूक्ष्मं वै लिङ्गितं भवेत्

इतरांसाठी, हृदयात असलेले आणि विचारातून बनलेले रूप नेहमी आठवले जाते. स्थूल रूपाला 'विराट' म्हणतात, आणि सूक्ष्म रूप 'लिंग' समजले जाते.

चिन्तया रहितं रूपमैश्वरं परिकीर्त्तितम्। हृत्पुण्डरीकनिलयञ्चैतन्यं ज्योतिरव्ययम्

विचाररहित रूप हे ऐश्वर्य मानले जाते. हृदयकमळात वास करणारे चैतन्य, अविनाशी तेज हेच खरे आहे.

वीजं वीजात्कमं ध्यायेत् कदम्बकुसुमाकृतिम्। कुम्भान्तरगतो दीपो निरुद्धप्रसवो यथा

बीजातून उत्पन्न झालेले बीज, कदंब फुलासारखे रूप, याचे ध्यान करावे. जसे मडक्यात ठेवलेल्या दिव्याची ज्योत बंद असते, तसेच.

संहतः केवलस्तिष्ठेदेवं मन्त्रेश्वरो हृदि। अनेकशुषिरे कुम्भे तावन्मात्रा गभस्तयः

असा मंत्रेश्वर हृदयात एकरूप आणि एकटा राहतो. जसे अनेक छिद्र असलेल्या मडक्यात प्रकाशाच्या किरणांचा विस्तार होतो, तसेच.

प्रसरन्ति वहिस्तद्वन्नाडीभिर्वीजरश्मयः। अथावभासतो दैवीमात्मीकृत्य तनुं स्थिताः

बीजाच्या किरणा नाड्यांमधून बाहेर पसरतात. मग ते तेजस्वी होऊन, दैवी देह धारण करून स्थिर राहतात.

हृदयात् प्रस्थिता नाड्यो दर्शनेन्द्रियगोचराः। अग्नीषोमात्मके तासां नाड्यौ नासाग्रसंस्थिते

हृदयातून नाड्या बाहेर पडतात, त्या इंद्रियांना जाणवतात. त्यात अग्नी आणि सोमस्वरूप अशा दोन नाड्या नाकाच्या टोकाशी असतात.

सम्यग्गुह्येन योगेन जित्वा देहसमीरणम्। जपध्यानरतो मन्त्री मन्त्रलक्षणमस्नुते

गुप्त योगाने, शरीरातील वायू जिंकून, जो साधक जप आणि ध्यानात मग्न असतो, तो मंत्राची लक्षणे प्राप्त करतो.

संशुद्ध भूततन्मात्रः सकामो योगमभ्यसन्। अणिमादिमवाप्नोति विरक्तः प्रबिलङ्‌ध्य च

भूत आणि त्यांच्या सूक्ष्म तत्त्वांची शुद्धी करून, इच्छा ठेवून योगाचा अभ्यास करणारा साधक अणिमा वगैरे सिद्धी मिळवतो; पण ज्याला आसक्ती नाही, तो त्या सिद्धींना ओलांडतो.

देवात्मके भूतमात्रान्मुच्यते चेन्द्रियग्रहात्

दैवी स्वरूप असलेल्या भूतांच्या तत्त्वांपासून साधक इंद्रियांच्या बंधनातून मुक्त होतो.

अग्निरुवाच रक्षां स्वस्य परेषाञ्च वक्ष्ये तां मार्जनाह्वयां ।३१.००१ यया विमुच्यते दुःखैः सुखञ्च प्राप्नुयान्नरः(२) ॥३१.००१ ओं नमः परमार्थाय पुरुषाय महात्मने ।३१.००२ अरूपबहुरूपाय व्यापिने परमात्मने ॥३१.००२ निष्कल्मषाय शुद्धाय ध्यानयोगरताय च ।३१.००३ नमस्कृत्य प्रवक्ष्यामि यत्तत्सिध्यतु मे वचः ॥३१.००३ वराहाय नृसिंहाय वामनाय महामुने ।३१.००४ नमस्कृत्य प्रवक्ष्यामि यत्तत्सिध्यतु मे वचः ॥३१.००४ त्रिविक्रमाय रामाय वैकुण्ठाय नराय च ।३१.००५ नमस्कृत्य प्रवक्ष्यामि यत्तत्सिध्यतु मे वचः ॥३१.००५ वराह नरसिंहेश वामनेश त्रिविक्रम ।३१.००६ हरग्रीवेश सर्वेश हृषीकेश हराशुभम् ॥३१.००६ अपराजितचक्राद्यैश्चतुर्भिः परमायुधैः ।३१.००७ अखण्डितानुभावैस्त्वं(१) सर्वदुष्टहरो भव ॥३१.००७ हरामुकस्य दुरितं सर्वञ्च कुशलं कुरु ।३१.००८ मृत्युबन्धार्तभयदं दुरितस्य च यत्फलम् ॥३१.००८ पराभिध्यानसहितैः प्रयुक्तञ्चाभिचारकम् ।३१.००९ गदस्पर्शमहारोगप्रयोगं जरया जर ॥३१.००९ ओं नमो वासुदेवाय नमः कृष्णाय खड्गिने ।३१.०१० नमः पुष्करनेत्राय केशवायादिचक्रिणे ॥३१.०१० नमः कमलकिञ्जल्कपीतनिर्मलवाससे ।३१.०११ महाहररिपुस्कन्धसृष्टचक्राय चक्रिणे ॥३१.०११ द्ंष्ट्रोद्धृतक्षितिभृते(२) त्रयीमूर्तिमते नमः ।३१.०१२ महायज्ञवराहाय शेषभोगाङ्कशायिने ॥३१.०१२ तप्तहाटककेशाग्रज्वलत्पावकलोचन ।३१.०१३ वज्राधिकनखस्पर्शं दिव्यसिंह नमोस्तु ते ॥३१.०१३ काश्यपायातिह्रस्वाय ऋग्यजुःसामभूषित ।३१.०१४ तुभ्यं वामनरूपायाक्रमते गां(३) नमो नमः ॥३१.०१४ वराहाशेषदुष्टानि सर्वपापफलानि वै ।३१.०१५ मर्द मर्द महादंष्ट्र मर्द मर्द च तत्फलम् ॥३१.०१५ नरसिंह करालाख्य दन्तप्रान्तानलोज्ज्वल ।३१.०१६ भञ्ज भञ्ज निनादेन दुष्टान्यस्यार्तिनाशन ॥३१.०१६ ऋग्यजुःसामगर्भाभिर्वाग्भिर्वामनरूपधृक् ।३१.०१७ प्रशमं सर्वदुःखानि नयत्त्वस्य जनार्दनः ॥३१.०१७ ऐकाहिकं द्व्याहिकञ्च तथा त्रिदिवसं ज्वरम् ।३१.०१८ चातुर्थकन्तथात्युग्रन्तथैव सततज्वरम् ॥३१.०१८ दोषोत्थं सन्निपातोत्थं तथैवागन्तुकं ज्वरम् ।३१.०१९ शमं नयाशु गोविन्द च्छिन्धि च्छिन्ध्यस्य वेदनाम्(१) ॥३१.०१९ नेत्रदुःखं शिरोदुःखं दुःखञ्चोदरसम्भवम् ।३१.०२० अन्तःश्वासमतिश्वासं(२) परितापं सवेपथुम् ॥३१.०२० गुदघ्राणाङ्घ्रिरोगांश्च कुष्ठरोगांस्तथा क्षयं(३) ।३१.०२१ कामलादींस्तथा रोगान् प्रमेहांश्चातिदारुणान् ॥३१.०२१ भगन्दरातिसारांश्च मुखरोगांश्च वल्गुलीम् ।३१.०२२ अश्मरीं मूत्रकृच्छ्रांश्च रोगानन्यांश्च दारुणान् ॥३१.०२२ ये वातप्रभवा रोगा ये च पित्तसमुद्भवाः ।३१.०२३ कफोद्भवाश्च ये केचित्ये चान्ये सान्निपातिकाः ॥३१.०२३ आगन्तुकाश्च ये रोगा लूता विस्फोटकादयः ।३१.०२४ ते सर्वे प्रशमं यान्तु वासुदेवापमार्जिताः(५) ॥३१.०२४ विलयं यान्तु ते सर्वे विष्णोरुच्चारणेन च ।३१.०२५ क्षयं गछ्हन्तु चाशेषास्ते चक्राभिहता हरेः ॥३१.०२५ अच्युतानन्तगोविन्दनामोच्चारणभीषिताः ।३१.०२६ नश्यन्ति सकला रोगाः सत्यं सत्यं वदाम्यहम् ॥३१.०२६ स्थावरं जङ्गमं वापि कृत्रिमं चापि यद्विषम् ।३१.०२७ दन्तोद्भवं नखभवमाकाशप्रभवं विषम् ॥३१.०२७ लूतादिप्रभवं यच्च विषमन्यत्तु दुःखदं ।३१.०२८ शमं नयतु तत्सर्वं कीर्तितोस्य जनार्दनः ॥३१.०२८ ग्रहान् प्रेतग्रहांश्चापि तथा वै डाकिनीग्रहान्(१) ।३१.०२९ वेतालांश्च पिशाचांश्च गन्धर्वान् यक्षराक्षसान्(२) ॥३१.०२९ शकुनीपूतनाद्यांश्च तथा वैनायकान् ग्रहान् ।३१.०३० मुखमण्डीं तथा क्रूरां रेवतीं वृद्धरेवतीम् ॥३१.०३० वृद्धकाख्यान् ग्रहांश्चोग्रांस्तथा मातृग्रहानपि ।३१.०३१ बालस्य विष्णोश्चरितं हन्तु बालग्रहानिमान् ॥३१.०३१ वृद्धाश्च ये ग्रहाः केचिद्ये च बालग्रहाः क्वचित् ।३१.०३२ नरसिंहस्य ते दृष्ट्या दग्धा ये चापि यौवने ॥३१.०३२ सदा(३) करालवदनो नरसिंहो महाबलः ।३१.०३३ ग्रहानशेषान्निःशेषान् करोतु जगतो हितः ॥३१.०३३ नरसिंह महासिंह ज्वालामालोज्ज्वलानन ।३१.०३४ ग्रहानशेषान् सर्वेश खाद खादाग्निलोचन ॥३१.०३४ ये रोगा ये महोत्पाता यद्विषं ये महाग्रहाः ।३१.०३५ यानि च क्रूरभृतानि ग्रहपीडाश्च दारुणाः ॥३१.०३५ शस्त्रक्षतेषु ये दोषा ज्वालागर्दभकादयः ।३१.०३६ तानि सर्वाणि सर्वात्मा परमात्मा जनार्दनः ॥३१.०३६ किञ्चिद्रूपं समास्याय वासुदेवास्य नाशय

अग्निरुवाच पवित्रारोहणं वक्ष्ये वर्षपूजाफलं हरेः। आषाढादौ कार्तिकान्ते प्रतिपद्धनदा तिथिः

अग्नी म्हणाले — मी 'पवित्रारोहण' कसा करावा आणि वर्षभर श्रीहरीची पूजा केल्याने काय फळ मिळते, ते सांगतो. आषाढ महिन्याच्या सुरुवातीपासून कार्तिक महिन्याच्या शेवटपर्यंत, प्रतिपदा ही पवित्र देण्याची योग्य तिथी आहे.

श्रिया गौर्या गणेशस्य सरस्वत्या गुहस्य च। मार्त्तण्डमातृदुर्गाणां नागर्षिहरिमन्मथैः

श्री, गौरी, गणेश, सरस्वती, गुह, सूर्याच्या मातृका, दुर्गा, नाग, ऋषी, हरि आणि मनमथ — यांच्यासह,

शिवस्य ब्रह्मणस्तद्वद्‌द्वितीयादितिथेः क्रमात्। यस्य देवस्य यो भक्तः पवित्रा तस्य सा तिथिः

शिव आणि ब्रह्मा यांच्यासाठीही, दुसऱ्या तिथीपासून पुढे अनुक्रमे, ज्या देवतेवर भक्ताची श्रद्धा असेल, त्याच्यासाठी ती तिथी पवित्र मानली जाते.

आरोहणे तुल्यविधिः पृथक् मन्त्रादिकं यदि। सौवर्णं राजतं ताम्रं नेत्रकार्प्पासकादिकम्

पवित्रारोहणाच्या विधीत, मंत्र वगैरे सोडून बाकी सर्व प्रक्रिया सारखीच असते; त्यात सोनं, चांदी, तांबे, दोरा, कापूस इत्यादी वापरतात.

ब्राह्मण्या कर्त्तितं सूत्रं तदलाभे तु संस्कृतम्। त्रिगुणं त्रिगुणीकृत्य तेन कुर्य्यात् पवित्रकम्

ब्राह्मण स्त्रीने कातलेला दोरा, किंवा तो न मिळाल्यास शुद्ध केलेला दोरा घ्यावा. तो तीन पट करून त्याने पवित्र तयार करावे.