अग्निपुराणम्

अदारुणेन शब्देन प्राशसत्यमुपवर्णनं । उच्चैः परिणतिः कापि पाक इत्यभिधीयते ।। ३४६.

कठोर किंवा अप्रिय गोष्टही सौम्य शब्दांत, पण खरं सांगितल्यावर, त्याला 'पाक' म्हणजेच एक प्रकारची परिपक्वता म्हणतात.

मृद्वीकानारिकेलाम्बुपाकभेदाच्चतुव्विधः । आदावन्ते च सौरस्यं मृद्वीकापाक एव सः ।। ३४६.

द्राक्ष, नारळाचं पाणी वगैरे वेगवेगळ्या प्रकारे शिजवल्याने चार प्रकार होतात. सुरुवातीला आणि शेवटी जी गोडी लागते, ती द्राक्ष शिजवल्यासारखीच असते.

काव्येच्छया विशेषो यः स राग इति गीयते । अब्यासोपहितः कान्तिं सहजामपि वर्त्तते ।। ३४६.

काव्याची इच्छा किंवा हेतू जिथे विशेष गुण निर्माण करतो, त्याला 'राग' असं म्हणतात. सरावाने तो गुण नैसर्गिक सौंदर्यालाही अधिक खुलवतो.

हारिद्रश्चैव कौसुम्भो नीली रागश्च स त्रिधा । वैशेषिकः परिज्ञेयो यः स्वलक्षणगोचरः ।। ३४६.

हळद, कुसुंभ आणि निळी हे 'राग'चे तीन प्रकार आहेत. त्यातला विशेष प्रकार म्हणजे स्वतःच्या खास गुणांनी ओळखता येणारा.

अग्निरुवाच उद्वेगजनको दोषः सभ्यानां स च सप्तधा । वक्तृवाचकवाच्यानामेकद्वित्रिनियोगतः ।। ३४७.

अग्नी म्हणाले: सभ्य लोकांना जे त्रास देतात असे दोष सात प्रकारचे असतात. हे दोष वक्ता, वाक्य आणि अर्थ यांच्यात एक, दोन किंवा तिघांमध्ये विभागलेले असतात.

तत्र वक्ता कविर्नाम प्रथते स च भेदतः । सन्दिहानोऽविनीतः सन्नज्ञो ज्ञाता चतुर्व्विंधः ।। ३४७.

इथे वक्त्याला 'कवी' म्हणतात आणि तो चार प्रकारचा असतो: साशंक, उद्धट, अज्ञानी आणि ज्ञानी.

निमित्तपरिभाषाभ्यामर्थसंस्पर्शिवाचकम् । तद्‌भेदो पदवाक्ये द्वे कथितं लक्षणं द्व्योः ।। ३४७.

कारण किंवा व्याख्येनुसार, अर्थाशी संबंधित बोलणं दोन प्रकारचं असतं: शब्द आणि वाक्य; हे दोन्हींचं लक्षण असं सांगितलं आहे.

असाधुत्वाप्रयुक्तत्वे द्वावेव पदनिग्रहौ । शब्दशास्त्रविरुद्धत्वमसाधुत्वं विदुर्बुधाः ।। ३४७.

अयोग्यता आणि अपप्रयोग हे फक्त शब्दांचे दोष आहेत. व्याकरणाच्या नियमांना जे विरोधी आहे, त्याला अयोग्यता असं जाणकार लोक म्हणतात.

व्युत्पन्नैरनिबद्धत्वमप्रयुक्तत्वमुच्यते । छान्दसत्वमविस्पष्टत्वञ्च कष्टत्वमेव च ।। ३४७.

जे जाणकारांनी मान्य केलेलं नाही, त्याला अपप्रयोग म्हणतात. छांदस भाषा, अस्पष्टता आणि कठीणपणा हेही त्यात येतात.

तदसामयिकत्वञ्च ग्राम्यत्वञ्चेति पञ्चधा । छान्दसत्वं न भाषायामविस्पष्टमबोधतः ।। ३४७.

म्हणून पाच प्रकार होतात: असामायिकता आणि ग्राम्यपणाही त्यात येतात. छांदस भाषा सामान्य बोलण्यात वापरत नाहीत; अस्पष्टता म्हणजे समज न होणं.

गूढ़ार्थता विपर्य्यस्तार्थता संशयितार्थता । अविस्पष्टार्थता भेदास्तत्र गूढ़ार्थतेति सा ।। ३४७.

गूढार्थ, उलट अर्थ, शंका निर्माण करणारा अर्थ आणि अस्पष्ट अर्थ — हे त्याचे प्रकार आहेत, त्यात गूढार्थ हा पहिला आहे.

यत्रार्थो दुःखसंवेद्यो विपर्य्यस्तार्थ्ता पुनः । विवक्षितान्यशब्दार्थप्रतिपत्तिर्मलीमसा ।। ३४७.

जिथे अर्थ समजताना त्रास होतो, तिथे गूढार्थ असतो; उलट अर्थ म्हणजे जेव्हा शब्दांमधून वेगळाच अर्थ घेतला जातो आणि त्यामुळे तो अशुद्ध होतो.

अन्यार्थत्वासमर्थत्वे एतामेवोपसर्पतः । सन्दिह्यमानवाच्यत्वमाहुः संशयितार्थतां ।। ३४७.

जेव्हा अर्थ अपेक्षेप्रमाणे नसतो किंवा शक्यच नसतो, आणि तसं वाटतं, तेव्हा त्याला शंकास्पद अर्थ किंवा संदिग्धता म्हणतात.

दोषत्वमनुबध्नाति सज्जनोद्वेजनादृते । असुखोच्चार्य्यमाणत्वं कष्टत्वं समयाच्युतिः ।। ३४७.

सज्जनांना त्रास देणं सोडून इतर वेळी दोष धरला जातो. उच्चारायला कठीण किंवा प्रथेपासून वेगळं असलं, तर त्याला कठीणपणा म्हणतात.

असामयितता नेयामेताञ्च मुनयो जगुः । ग्राम्यता तु जघन्यार्थप्रतिपत्तिः शलीकृता ।। ३४७.

हे असामायिकपण असं समजावं, असं ऋषींनी सांगितलं आहे. ग्राम्यपणा म्हणजे नीच किंवा हलक्या अर्थाची समजूत, आणि ती टाळावी.

वक्तव्यग्राम्यवाच्यस्य वचनात्स्मरणादपि । तद्वाचकपदेनाभिसाम्याद्भवति सा त्रिधा ।। ३४७.

जे बोलू नये, अश्लील किंवा अनुचित शब्द बोलणे, आठवणे किंवा त्यासारखे शब्द वापरणे, या तिघांमुळे दोष उत्पन्न होतो.

दोषः साधारणः प्रातिस्विकोऽर्थस्य स तु द्विधा । अनेकभागुपालम्भः साधारण इति स्मृतः ।। ३४७.

दोष सर्वसाधारण किंवा विशिष्ट अर्थाचा असतो; सर्वसाधारण दोष म्हणजे अनेक ठिकाणी लागू होणारा निंदा.

क्रियाकारकयोर्भ्रंशो विसन्धिः पुनरुक्तता । व्यस्तसम्बन्धता चेति पञ्च साधारणा मताः ।। ३४७.

कृती किंवा करणाऱ्याचा अभाव, तुटलेली सांगड, पुनरुक्ती आणि विस्कळीत संबंध, हे पाच सर्वसाधारण दोष मानले जातात.

अक्रियत्वं त्रियाभ्रंशो भ्रष्टकारकता पुनः । सर्त्त्र्यादिकारकाभावो विसन्धिः सन्धिदूषणम् ।। ३४७.

कृतीचा अभाव, त्रिकुटाचा अभाव, करणाऱ्याचा अभाव, कर्ता इत्यादींची अनुपस्थिती, तुटलेली सांगड आणि जोडणीतील दोष असे सांगितले आहे.

विगतो वा विरुद्धो वा सन्धिः स भवति द्विधा । सन्धेर्व्विरुद्धता कष्टपादादर्थान्तरागमात् ।। ३४७.

जोडणी हरवली किंवा विरुद्ध झाली, तर ती दोन प्रकारची होते; कठीण उच्चार किंवा अर्थाच्या बदलामुळे विरुद्ध जोडणी होते.

पुनरुक्तत्वमाभीक्ष्ण्यादभिधानं द्विधैव तत् । अर्थावृत्तिः पदावृत्तिरर्थावृत्तिरपि द्विधा ।। ३४७.

पुनरुक्ती दोन प्रकारची असते—वारंवार बोलल्यामुळे; ती अर्थाची किंवा शब्दाची असते आणि अर्थाची पुनरुक्तीही दोन प्रकारची असते.

प्रयुक्त वरशब्देन तथा शब्दान्तरेण च । नावर्त्तते पदावृत्तौ वाच्यमावर्त्तते पदम् ।। ३४७.

एखादा शब्द पुन्हा त्याच शब्दाने किंवा दुसऱ्या शब्दाने वापरला, तर शब्दाची पुनरुक्ती होते, पण अर्थाची होत नाही.

व्यस्तसम्बन्धता सुष्ठुसम्बन्धो व्यवधानतः । सम्बन्धान्तरनिर्भाषात् सम्बन्धान्तरजन्मनः ।। ३४७.

योग्य संबंध मध्येच तुटला, दुसरा संबंध आला किंवा वेगळा संबंध निर्माण झाला, तेव्हा विस्कळीत संबंध होतो.

अभावेपि तयोरन्तर्व्यवधानात्त्त्रिधैव सा । अन्तरा पदवाक्याभ्यां पुनर्द्विधा ।। ३४७.

त्या दोन्ही नसतानाही, मध्ये अडथळा आला तर तो तीन प्रकारचा असतो; हा अडथळा शब्दाने किंवा वाक्याने, अशा दोन प्रकारे होतो.

वाच्यमर्थार्थ्यमानत्वात्तद्‌द्विधा पदवाक्ययोः । व्युत्पादितपूर्व्ववाच्यं व्युत्पाद्यञ्चेति भिद्यते ।। ३४७.

जे सांगायचे आहे ते नीट समजले गेले नाही, तर तो शब्द किंवा वाक्यात दोन प्रकारचा दोष होतो—पूर्वी समजावलेले आणि पुढे समजावायचे असे.

इष्टव्याघातकारित्वं हेतोः स्यादसमर्थता । असिद्धत्वं विरुद्धत्वमनैकान्तिकता तथा ।। ३४७.

हवे त्याच्या विरुद्ध घडवणारा, अप्रमाणित, विरोधी किंवा अनिश्चित कारण असमर्थ ठरतो.

एवं सत्प्रतिपक्षत्वं कालातीतत्वसङ्करः । पक्षे सपक्षे नास्तित्वं विपक्षेऽस्तित्वमेव तत् ।। ३४७.

तसेच, योग्य प्रतिपक्षी, काळाचा गोंधळ, विषयात व त्यासारख्यांत अभाव, आणि विरोधकात अस्तित्व हे दोष सांगितले आहेत.

काव्येषु परिषद्यानां न भवेदप्यरुन्तुदम् । एकादशनिरर्थत्वं दुष्करादौ न दुष्यति ।। ३४७.

काव्यात विद्वानांच्या सभेत दोषही अडथळा ठरत नाही; अर्थ नसण्याचे अकरा प्रकार कठीण काव्यात दोष मानले जात नाहीत.

दुःखीकरोति दोषज्ञान् गूढार्थत्वं न दुष्करे । न ग्राम्यतोद्वेगकारी प्रसिद्धेर्ल्लोकशास्त्रयोः ।। ३४७.

दोष दुःख देणारा असेल तर तो ओळखला जातो, पण कठीण काव्यात गूढ अर्थ असणे दोष नाही; तसेच, लोकप्रचलित किंवा शास्त्रमान्य असले तर अश्लीलता किंवा खेडूपणाही दोष मानले जात नाही.