अग्निपुराणम्

माधुर्य्यं सम्बिधानञ्च कोमलत्वमूदारता । प्रौढ़िः सामयिकत्वञ्च तद्‌भेदाः षट्‌चकाशति ।। ३४६.

माधुर्य, सुसंगती, कोमलता, उदात्तता, प्रौढता आणि प्रचलितपणा—हे त्याचे सहा प्रकार आहेत.

क्रोधेर्ष्याकारगाम्भीर्य्यान्माधुर्य्यं धैर्य्यगाहिता । सम्बिधानं परिकरः स्यादपेक्षइतसिद्धये ।। ३४६.

क्रोध, हेवा आणि गूढतेच्या खोलपणातून माधुर्य येते; सुसंगती म्हणजे अपेक्षित फळ साधण्यासाठी केलेली योग्य मांडणी.

यत्‌काठिन्यादिनिर्मुक्तसन्निवेशविशिष्टता । तिरस्कृत्यैव मृकदुता भाति कोमलतेति सा ।। ३४६.

जिथे काठिण्य वगैरेपासून मुक्त असलेली खास रचना असते आणि खरखरीपणा टाळला जातो, तिथे कोमलता दिसून येते.

लक्ष्यते स्थूललक्षत्वप्रवृत्तेर्यत्र लक्षणम् । गुणल्य तदुदारत्वमाशयस्यातिसौष्ठवं ।। ३४६.

जिथे स्थूल लक्षणे आणि प्रवृत्तीने हेतू समजतो, तिथे उदात्ततेचा गुण म्हणजे मनाचा अत्युच्च दर्जा असतो.

अभिप्रेतं प्रति यतो निर्व्वाहस्योपपादिकाः । युक्तयो हेतुगर्भिण्यः प्रौढाप्रौढिरुदाहृता ।। ३४६.

ज्या ठिकाणी हेतू साध्य करण्यासाठी कारणयुक्त उपाय दिलेले असतात, तिथे प्रौढता असते.

स्वतन्त्रस्यान्यतन्त्रस्य वाह्यान्तः समयोगतः । तत्र व्युत्पत्तिरर्थस्य या सामयिकतेति सा ।। ३४६.

स्वतंत्र असो वा इतरावर अवलंबून, बाह्य किंवा अंतर्गत प्रथा ज्या ठिकाणी अर्थाची वाढ करतात, त्याला प्रचलितपणा म्हणतात.

शब्दार्थावुपकुर्व्वाणो नाम्नोभयगुणः स्मृतः । तस्य प्र्सादः सौभाग्यं यथासङ्‌ख्यं प्रशस्तता ।। ३४६.

जो शब्द आणि अर्थ दोन्ही वाढवतो, त्याला द्विगुण गुण म्हणतात; त्याची स्पष्टता, सौंदर्य आणि उत्कृष्टता अनुक्रमे गौरविली जाते.

काको राग इकति प्राज्ञैः षट् प्रपञ्चविपञ्चिताः । पाको राग इति प्राज्ञैः पाठभेदः सुप्रसिद्धार्थपदता प्रसाद इति गीयते ।। ३४६.

शहाणे लोक याला 'काक' किंवा 'राग' असं म्हणतात; प्रपंचाचे सहा प्रकार विस्ताराने सांगितले आहेत. काही ठिकाणी 'पाक' किंवा 'राग' असंही म्हणतात; हा फक्त वाचनातील फरक आहे. या शब्दांचा अर्थ सर्वांना परिचित आहे, आणि ही स्पष्टता नेहमीच कौतुकास्पद मानली जाते.

उत्कर्षवान् गुणः कश्चिद्यस्मिन्नुक्तेप्रतीयते । तत्सौभाग्यमुदारत्वं प्रवदन्ति मनीषिणः ।। ३४६.

जेव्हा एखाद्या बोलण्यात काही विशेष गुण दिसून येतो, तेव्हा जाणकार लोक त्यातले भाग्य आणि मोठेपण आहे असं सांगतात.

यथासङ्‌ख्यमनुद्देशः सामान्यमतिदिश्यते । समये वर्णनीयस्य दारुणस्यापि वस्तुनः ।। ३४६.

जसं सांगितलंय तशाच क्रमाने एखादी गोष्ट मांडली जाते, अगदी कठीण गोष्टीचं वर्णन करायचं असलं तरी योग्य वेळी ते साधारणपणे पाळलं जातं.

अदारुणेन शब्देन प्राशसत्यमुपवर्णनं । उच्चैः परिणतिः कापि पाक इत्यभिधीयते ।। ३४६.

कठोर किंवा अप्रिय गोष्टही सौम्य शब्दांत, पण खरं सांगितल्यावर, त्याला 'पाक' म्हणजेच एक प्रकारची परिपक्वता म्हणतात.

मृद्वीकानारिकेलाम्बुपाकभेदाच्चतुव्विधः । आदावन्ते च सौरस्यं मृद्वीकापाक एव सः ।। ३४६.

द्राक्ष, नारळाचं पाणी वगैरे वेगवेगळ्या प्रकारे शिजवल्याने चार प्रकार होतात. सुरुवातीला आणि शेवटी जी गोडी लागते, ती द्राक्ष शिजवल्यासारखीच असते.

काव्येच्छया विशेषो यः स राग इति गीयते । अब्यासोपहितः कान्तिं सहजामपि वर्त्तते ।। ३४६.

काव्याची इच्छा किंवा हेतू जिथे विशेष गुण निर्माण करतो, त्याला 'राग' असं म्हणतात. सरावाने तो गुण नैसर्गिक सौंदर्यालाही अधिक खुलवतो.

हारिद्रश्चैव कौसुम्भो नीली रागश्च स त्रिधा । वैशेषिकः परिज्ञेयो यः स्वलक्षणगोचरः ।। ३४६.

हळद, कुसुंभ आणि निळी हे 'राग'चे तीन प्रकार आहेत. त्यातला विशेष प्रकार म्हणजे स्वतःच्या खास गुणांनी ओळखता येणारा.

अग्निरुवाच उद्वेगजनको दोषः सभ्यानां स च सप्तधा । वक्तृवाचकवाच्यानामेकद्वित्रिनियोगतः ।। ३४७.

अग्नी म्हणाले: सभ्य लोकांना जे त्रास देतात असे दोष सात प्रकारचे असतात. हे दोष वक्ता, वाक्य आणि अर्थ यांच्यात एक, दोन किंवा तिघांमध्ये विभागलेले असतात.

तत्र वक्ता कविर्नाम प्रथते स च भेदतः । सन्दिहानोऽविनीतः सन्नज्ञो ज्ञाता चतुर्व्विंधः ।। ३४७.

इथे वक्त्याला 'कवी' म्हणतात आणि तो चार प्रकारचा असतो: साशंक, उद्धट, अज्ञानी आणि ज्ञानी.

निमित्तपरिभाषाभ्यामर्थसंस्पर्शिवाचकम् । तद्‌भेदो पदवाक्ये द्वे कथितं लक्षणं द्व्योः ।। ३४७.

कारण किंवा व्याख्येनुसार, अर्थाशी संबंधित बोलणं दोन प्रकारचं असतं: शब्द आणि वाक्य; हे दोन्हींचं लक्षण असं सांगितलं आहे.

असाधुत्वाप्रयुक्तत्वे द्वावेव पदनिग्रहौ । शब्दशास्त्रविरुद्धत्वमसाधुत्वं विदुर्बुधाः ।। ३४७.

अयोग्यता आणि अपप्रयोग हे फक्त शब्दांचे दोष आहेत. व्याकरणाच्या नियमांना जे विरोधी आहे, त्याला अयोग्यता असं जाणकार लोक म्हणतात.

व्युत्पन्नैरनिबद्धत्वमप्रयुक्तत्वमुच्यते । छान्दसत्वमविस्पष्टत्वञ्च कष्टत्वमेव च ।। ३४७.

जे जाणकारांनी मान्य केलेलं नाही, त्याला अपप्रयोग म्हणतात. छांदस भाषा, अस्पष्टता आणि कठीणपणा हेही त्यात येतात.

तदसामयिकत्वञ्च ग्राम्यत्वञ्चेति पञ्चधा । छान्दसत्वं न भाषायामविस्पष्टमबोधतः ।। ३४७.

म्हणून पाच प्रकार होतात: असामायिकता आणि ग्राम्यपणाही त्यात येतात. छांदस भाषा सामान्य बोलण्यात वापरत नाहीत; अस्पष्टता म्हणजे समज न होणं.

गूढ़ार्थता विपर्य्यस्तार्थता संशयितार्थता । अविस्पष्टार्थता भेदास्तत्र गूढ़ार्थतेति सा ।। ३४७.

गूढार्थ, उलट अर्थ, शंका निर्माण करणारा अर्थ आणि अस्पष्ट अर्थ — हे त्याचे प्रकार आहेत, त्यात गूढार्थ हा पहिला आहे.

यत्रार्थो दुःखसंवेद्यो विपर्य्यस्तार्थ्ता पुनः । विवक्षितान्यशब्दार्थप्रतिपत्तिर्मलीमसा ।। ३४७.

जिथे अर्थ समजताना त्रास होतो, तिथे गूढार्थ असतो; उलट अर्थ म्हणजे जेव्हा शब्दांमधून वेगळाच अर्थ घेतला जातो आणि त्यामुळे तो अशुद्ध होतो.

अन्यार्थत्वासमर्थत्वे एतामेवोपसर्पतः । सन्दिह्यमानवाच्यत्वमाहुः संशयितार्थतां ।। ३४७.

जेव्हा अर्थ अपेक्षेप्रमाणे नसतो किंवा शक्यच नसतो, आणि तसं वाटतं, तेव्हा त्याला शंकास्पद अर्थ किंवा संदिग्धता म्हणतात.

दोषत्वमनुबध्नाति सज्जनोद्वेजनादृते । असुखोच्चार्य्यमाणत्वं कष्टत्वं समयाच्युतिः ।। ३४७.

सज्जनांना त्रास देणं सोडून इतर वेळी दोष धरला जातो. उच्चारायला कठीण किंवा प्रथेपासून वेगळं असलं, तर त्याला कठीणपणा म्हणतात.

असामयितता नेयामेताञ्च मुनयो जगुः । ग्राम्यता तु जघन्यार्थप्रतिपत्तिः शलीकृता ।। ३४७.

हे असामायिकपण असं समजावं, असं ऋषींनी सांगितलं आहे. ग्राम्यपणा म्हणजे नीच किंवा हलक्या अर्थाची समजूत, आणि ती टाळावी.

वक्तव्यग्राम्यवाच्यस्य वचनात्स्मरणादपि । तद्वाचकपदेनाभिसाम्याद्भवति सा त्रिधा ।। ३४७.

जे बोलू नये, अश्लील किंवा अनुचित शब्द बोलणे, आठवणे किंवा त्यासारखे शब्द वापरणे, या तिघांमुळे दोष उत्पन्न होतो.

दोषः साधारणः प्रातिस्विकोऽर्थस्य स तु द्विधा । अनेकभागुपालम्भः साधारण इति स्मृतः ।। ३४७.

दोष सर्वसाधारण किंवा विशिष्ट अर्थाचा असतो; सर्वसाधारण दोष म्हणजे अनेक ठिकाणी लागू होणारा निंदा.

क्रियाकारकयोर्भ्रंशो विसन्धिः पुनरुक्तता । व्यस्तसम्बन्धता चेति पञ्च साधारणा मताः ।। ३४७.

कृती किंवा करणाऱ्याचा अभाव, तुटलेली सांगड, पुनरुक्ती आणि विस्कळीत संबंध, हे पाच सर्वसाधारण दोष मानले जातात.

अक्रियत्वं त्रियाभ्रंशो भ्रष्टकारकता पुनः । सर्त्त्र्यादिकारकाभावो विसन्धिः सन्धिदूषणम् ।। ३४७.

कृतीचा अभाव, त्रिकुटाचा अभाव, करणाऱ्याचा अभाव, कर्ता इत्यादींची अनुपस्थिती, तुटलेली सांगड आणि जोडणीतील दोष असे सांगितले आहे.