अग्निपुराणम्

न च वाच्यं गुणो दोषो भाव एव भविष्यति । गुणाः श्लेषादयो दोषा गुढ़ार्थाद्याः पृथक् कृताः ।। ३४६.

गुण किंवा दोष फक्त अर्थातच असतो असं म्हणता येत नाही; शब्दांमधील यमक हे गुण, तर अर्थ लपवणं हे दोष मानले गेले आहेत.

यः काव्ये महतीं छायामनुगृह्णात्यसौ गुणः । सम्भवत्येष सामान्यो वैशेषिक इति द्विधा ।। ३४६.

कवितेला मोठेपणाची छटा देणारे जे काही असते, त्यालाच गुण म्हणतात; हे दोन प्रकारचे असतात—सामान्य आणि विशेष.

सर्व्वंसाधारणीभूतः सामान्य इति मन्य्ते । शव्दमर्थमुभौ प्राप्तः सामान्यो भवति त्रिधा ।। ३४६.

जे सर्वत्र आढळते, त्याला सामान्य म्हणतात; जेव्हा शब्द आणि अर्थ दोन्ही मिळतात, तेव्हा सामान्य गुण तीन प्रकारचे होतात.

शब्दमाश्रयते काव्यं शरीरं यः स तद्‌गुणः । श्लेषो लालित्यगाम्भीर्य्यसौकुमार्य्यमुदारता ।। ३४६.

कविता शब्दांवर आधारलेली असते; तिच्या देहातले गुण म्हणजे यमक, लालित्य, गूढता, कोमलता आणि उदात्तता.

सत्येव यौगिकी चेति गुणाः शब्दस्य सप्तधा । सुश्लिष्टसन्निवेशत्वं शब्दानां श्लेष उच्यते ।। ३४६.

खरंच, शब्दांचे सात गुण आहेत: प्रत्यक्ष आणि व्युत्पन्न; शब्दांची सुंदर रचना म्हणजे यमक.

गुणादेशादिना पूर्व्वं पदसम्बद्धमक्षरं । यत्र सन्धीयते नैव तल्लालित्यमुदाहृतं ।। ३४६.

जिथे अक्षर एखाद्या शब्दाशी गुण किंवा त्याच्या पर्यायाने जोडले जाते, आणि केवळ संधीने नाही, तिथे ते लालित्य मानले जाते.

विशिष्टलक्षणोल्लेखलेख्यमुत्तानशब्दकम् । गाम्भीर्य्यं कथयन्त्यार्य्यास्तदेवान्येषु शब्दतां ।। ३४६.

विशिष्ट लक्षणे, स्पष्टता आणि उठावदार शब्दरचना यालाच विद्वान गूढता म्हणतात; इतर ठिकाणी ते फक्त शब्दाशी संबंधित असते.

अनिष्ठुराक्षरप्रायशब्दता सुकुमारता । उत्तानपदतौदार्य्ययुतश्लाघ्यैर्विशेषणैः ।। ३४६.

ज्या शब्दांत कठीण अक्षरे नसतात आणि जे उठावदार विशेषणांनी शोभलेले असतात, तिथे कोमलतेचा गुण असतो.

ओजः समासभूयस्त्वमेतत्पद्यादिजीवितं । आब्रह्म स्तम्भपर्य्यन्तमोजसैकेन पौरुषं ।। ३४६.

ओज म्हणजे शब्दांच्या संयोगाची भरपूरता; हेच काव्याचे प्राण आहे. ब्रह्मापासून गवताच्या काडीपर्यंत, ओजामुळेच पुरुषार्थ असतो.

उच्यमानस्य शब्देन येन केनापि वस्तुनः । उत्कर्षमावहन्नर्थो गुण इत्यबिधीयते ।। ३४६.

कोणत्याही वस्तूविषयी जेव्हा शब्द अर्थाला श्रेष्ठता देतो, तेव्हा त्याला गुण म्हणतात.

माधुर्य्यं सम्बिधानञ्च कोमलत्वमूदारता । प्रौढ़िः सामयिकत्वञ्च तद्‌भेदाः षट्‌चकाशति ।। ३४६.

माधुर्य, सुसंगती, कोमलता, उदात्तता, प्रौढता आणि प्रचलितपणा—हे त्याचे सहा प्रकार आहेत.

क्रोधेर्ष्याकारगाम्भीर्य्यान्माधुर्य्यं धैर्य्यगाहिता । सम्बिधानं परिकरः स्यादपेक्षइतसिद्धये ।। ३४६.

क्रोध, हेवा आणि गूढतेच्या खोलपणातून माधुर्य येते; सुसंगती म्हणजे अपेक्षित फळ साधण्यासाठी केलेली योग्य मांडणी.

यत्‌काठिन्यादिनिर्मुक्तसन्निवेशविशिष्टता । तिरस्कृत्यैव मृकदुता भाति कोमलतेति सा ।। ३४६.

जिथे काठिण्य वगैरेपासून मुक्त असलेली खास रचना असते आणि खरखरीपणा टाळला जातो, तिथे कोमलता दिसून येते.

लक्ष्यते स्थूललक्षत्वप्रवृत्तेर्यत्र लक्षणम् । गुणल्य तदुदारत्वमाशयस्यातिसौष्ठवं ।। ३४६.

जिथे स्थूल लक्षणे आणि प्रवृत्तीने हेतू समजतो, तिथे उदात्ततेचा गुण म्हणजे मनाचा अत्युच्च दर्जा असतो.

अभिप्रेतं प्रति यतो निर्व्वाहस्योपपादिकाः । युक्तयो हेतुगर्भिण्यः प्रौढाप्रौढिरुदाहृता ।। ३४६.

ज्या ठिकाणी हेतू साध्य करण्यासाठी कारणयुक्त उपाय दिलेले असतात, तिथे प्रौढता असते.

स्वतन्त्रस्यान्यतन्त्रस्य वाह्यान्तः समयोगतः । तत्र व्युत्पत्तिरर्थस्य या सामयिकतेति सा ।। ३४६.

स्वतंत्र असो वा इतरावर अवलंबून, बाह्य किंवा अंतर्गत प्रथा ज्या ठिकाणी अर्थाची वाढ करतात, त्याला प्रचलितपणा म्हणतात.

शब्दार्थावुपकुर्व्वाणो नाम्नोभयगुणः स्मृतः । तस्य प्र्सादः सौभाग्यं यथासङ्‌ख्यं प्रशस्तता ।। ३४६.

जो शब्द आणि अर्थ दोन्ही वाढवतो, त्याला द्विगुण गुण म्हणतात; त्याची स्पष्टता, सौंदर्य आणि उत्कृष्टता अनुक्रमे गौरविली जाते.

काको राग इकति प्राज्ञैः षट् प्रपञ्चविपञ्चिताः । पाको राग इति प्राज्ञैः पाठभेदः सुप्रसिद्धार्थपदता प्रसाद इति गीयते ।। ३४६.

शहाणे लोक याला 'काक' किंवा 'राग' असं म्हणतात; प्रपंचाचे सहा प्रकार विस्ताराने सांगितले आहेत. काही ठिकाणी 'पाक' किंवा 'राग' असंही म्हणतात; हा फक्त वाचनातील फरक आहे. या शब्दांचा अर्थ सर्वांना परिचित आहे, आणि ही स्पष्टता नेहमीच कौतुकास्पद मानली जाते.

उत्कर्षवान् गुणः कश्चिद्यस्मिन्नुक्तेप्रतीयते । तत्सौभाग्यमुदारत्वं प्रवदन्ति मनीषिणः ।। ३४६.

जेव्हा एखाद्या बोलण्यात काही विशेष गुण दिसून येतो, तेव्हा जाणकार लोक त्यातले भाग्य आणि मोठेपण आहे असं सांगतात.

यथासङ्‌ख्यमनुद्देशः सामान्यमतिदिश्यते । समये वर्णनीयस्य दारुणस्यापि वस्तुनः ।। ३४६.

जसं सांगितलंय तशाच क्रमाने एखादी गोष्ट मांडली जाते, अगदी कठीण गोष्टीचं वर्णन करायचं असलं तरी योग्य वेळी ते साधारणपणे पाळलं जातं.

अदारुणेन शब्देन प्राशसत्यमुपवर्णनं । उच्चैः परिणतिः कापि पाक इत्यभिधीयते ।। ३४६.

कठोर किंवा अप्रिय गोष्टही सौम्य शब्दांत, पण खरं सांगितल्यावर, त्याला 'पाक' म्हणजेच एक प्रकारची परिपक्वता म्हणतात.

मृद्वीकानारिकेलाम्बुपाकभेदाच्चतुव्विधः । आदावन्ते च सौरस्यं मृद्वीकापाक एव सः ।। ३४६.

द्राक्ष, नारळाचं पाणी वगैरे वेगवेगळ्या प्रकारे शिजवल्याने चार प्रकार होतात. सुरुवातीला आणि शेवटी जी गोडी लागते, ती द्राक्ष शिजवल्यासारखीच असते.

काव्येच्छया विशेषो यः स राग इति गीयते । अब्यासोपहितः कान्तिं सहजामपि वर्त्तते ।। ३४६.

काव्याची इच्छा किंवा हेतू जिथे विशेष गुण निर्माण करतो, त्याला 'राग' असं म्हणतात. सरावाने तो गुण नैसर्गिक सौंदर्यालाही अधिक खुलवतो.

हारिद्रश्चैव कौसुम्भो नीली रागश्च स त्रिधा । वैशेषिकः परिज्ञेयो यः स्वलक्षणगोचरः ।। ३४६.

हळद, कुसुंभ आणि निळी हे 'राग'चे तीन प्रकार आहेत. त्यातला विशेष प्रकार म्हणजे स्वतःच्या खास गुणांनी ओळखता येणारा.

अग्निरुवाच उद्वेगजनको दोषः सभ्यानां स च सप्तधा । वक्तृवाचकवाच्यानामेकद्वित्रिनियोगतः ।। ३४७.

अग्नी म्हणाले: सभ्य लोकांना जे त्रास देतात असे दोष सात प्रकारचे असतात. हे दोष वक्ता, वाक्य आणि अर्थ यांच्यात एक, दोन किंवा तिघांमध्ये विभागलेले असतात.

तत्र वक्ता कविर्नाम प्रथते स च भेदतः । सन्दिहानोऽविनीतः सन्नज्ञो ज्ञाता चतुर्व्विंधः ।। ३४७.

इथे वक्त्याला 'कवी' म्हणतात आणि तो चार प्रकारचा असतो: साशंक, उद्धट, अज्ञानी आणि ज्ञानी.

निमित्तपरिभाषाभ्यामर्थसंस्पर्शिवाचकम् । तद्‌भेदो पदवाक्ये द्वे कथितं लक्षणं द्व्योः ।। ३४७.

कारण किंवा व्याख्येनुसार, अर्थाशी संबंधित बोलणं दोन प्रकारचं असतं: शब्द आणि वाक्य; हे दोन्हींचं लक्षण असं सांगितलं आहे.

असाधुत्वाप्रयुक्तत्वे द्वावेव पदनिग्रहौ । शब्दशास्त्रविरुद्धत्वमसाधुत्वं विदुर्बुधाः ।। ३४७.

अयोग्यता आणि अपप्रयोग हे फक्त शब्दांचे दोष आहेत. व्याकरणाच्या नियमांना जे विरोधी आहे, त्याला अयोग्यता असं जाणकार लोक म्हणतात.

व्युत्पन्नैरनिबद्धत्वमप्रयुक्तत्वमुच्यते । छान्दसत्वमविस्पष्टत्वञ्च कष्टत्वमेव च ।। ३४७.

जे जाणकारांनी मान्य केलेलं नाही, त्याला अपप्रयोग म्हणतात. छांदस भाषा, अस्पष्टता आणि कठीणपणा हेही त्यात येतात.