अग्निपुराणम्

अभिधेयाविनाभूता प्रतीतिर्ल्लक्षणोच्यते । अभिधेयेन सम्बन्धात्सामीप्यात्समवायतः ।। ३४५.

ज्या ठिकाणी अर्थ आणि त्याचा अर्थ लावणे हे एकमेकांशिवाय शक्य नाही, त्याला 'लक्षणा' म्हणतात; हा संबंध मुख्य अर्थाशी, जवळीकतेने किंवा समावेशाने येतो.

वैपरीत्यात्‌क्रियायोगाल्लक्षणा पञ्चधा मता । गौणीगुणानामानन्त्यादनन्ता तद्विवक्षया ।। ३४५.

लक्षणा पाच प्रकारची मानली आहे: विरुद्धतेने, कृतीच्या संबंधाने इत्यादी; गौण अर्थ अनंत असतो, कारण गुण अनंत असतात आणि तसेच अभिप्रेत असतात.

अन्यधर्म्मस्ततोऽन्यत्र लोकसीमानुरोधिना । सम्यगाधीयते यत्र स समाधिरिह स्मृतः ।। ३४५.

जेथे दुसरा गुण योग्य रीत्या दुसऱ्या ठिकाणी, लोकमान्यतेनुसार लावला जातो, त्याला येथे 'समाधी' असे म्हणतात.

श्रुतेरलभ्यमानोऽर्थो यस्माद्भाति सचेतनः । स आक्षएपो ध्वनिः स्याच्च ध्वनिना व्यज्यते यतः ।। ३४५.

जेव्हा ऐकू येणाऱ्या शब्दांतून अर्थ मिळत नाही पण तो जाणिवेने प्रकट होतो, तेव्हा त्याला 'सूचना' म्हणतात आणि 'ध्वनी' असे नाव दिले जाते, कारण तो सूचनेने प्रकट होतो.

शब्देनार्थेन यत्रार्थः कृत्वा स्वयमुपार्जनम् । प्रतिषेध इवेष्टस्य यो विशेषोऽभिधित्सया ।। ३४५.

जेथे शब्द आणि अर्थ यांच्या साहाय्याने अर्थ आपोआप प्रकट होतो, जसे की इच्छित गोष्टीवर बंदी घालणे, तेव्हा तो विशेष हेतू अभिव्यक्त करण्याच्या इच्छेतून निर्माण होतो.

तमाक्षेपं ब्रुवन्त्यत्र स्तुतं स्तोत्रमिदं पुनः । अधिकारादपेतस्य वस्तुनोऽन्यस्य या स्तुतिः ।। ३४५.

त्या सूचनेला येथे 'स्तुती' असे म्हणतात आणि हेच पुन्हा स्तोत्र आहे; योग्य विषय नसताना दुसऱ्या वस्तूची स्तुती ही त्या प्रसंगामुळे होते.

यत्रोक्तं गम्यते नार्थस्तत्‌समानविशेषणं । सा समासोक्तिरुदिता सङ्‌क्षेपार्थतया बुधैः ।। ३४५.

जेथे अर्थ थेट सांगितला जात नाही पण सूचित केला जातो, त्याला 'संक्षिप्त वाक्य' म्हणतात, आणि ज्ञानी लोक ते अर्थाच्या संक्षिप्ततेमुळे ओळखतात.

अपह्नुतिरपह्नुत्य किञ्चिदन्यार्थसूचनम् । पर्य्यायोक्तं यदन्येन प्रकारेणाभिधीयते ।। ३४५.

गुप्तता म्हणजे काहीतरी लपवणे किंवा दुसरा अर्थ सूचित करणे; 'पर्यायाने सांगणे' म्हणजे दुसऱ्या प्रकारे काही सांगणे.

एषामेकंतमस्येव समाख्या ध्वनिरित्यतः ।। ३४५.

यापैकी सर्वांत श्रेष्ठ 'ध्वनी' असे नाव मिळते.

काव्यगुणविवेकः । अग्निरुवाच । अलंकृतमपि प्रीत्यै न काव्यं निर्गुणं भवेत् । वपुष्य ललिते स्त्रीणां हारो भारयते परं ।। ३४६.

अग्नी म्हणाले: कविता कितीही सजवली असली, तरी तिच्यात गुण नसतील तर ती आनंद देऊ शकत नाही; जशी सुंदर हार देखील, सुलक्षणा स्त्रीला जड वाटतो.

न च वाच्यं गुणो दोषो भाव एव भविष्यति । गुणाः श्लेषादयो दोषा गुढ़ार्थाद्याः पृथक् कृताः ।। ३४६.

गुण किंवा दोष फक्त अर्थातच असतो असं म्हणता येत नाही; शब्दांमधील यमक हे गुण, तर अर्थ लपवणं हे दोष मानले गेले आहेत.

यः काव्ये महतीं छायामनुगृह्णात्यसौ गुणः । सम्भवत्येष सामान्यो वैशेषिक इति द्विधा ।। ३४६.

कवितेला मोठेपणाची छटा देणारे जे काही असते, त्यालाच गुण म्हणतात; हे दोन प्रकारचे असतात—सामान्य आणि विशेष.

सर्व्वंसाधारणीभूतः सामान्य इति मन्य्ते । शव्दमर्थमुभौ प्राप्तः सामान्यो भवति त्रिधा ।। ३४६.

जे सर्वत्र आढळते, त्याला सामान्य म्हणतात; जेव्हा शब्द आणि अर्थ दोन्ही मिळतात, तेव्हा सामान्य गुण तीन प्रकारचे होतात.

शब्दमाश्रयते काव्यं शरीरं यः स तद्‌गुणः । श्लेषो लालित्यगाम्भीर्य्यसौकुमार्य्यमुदारता ।। ३४६.

कविता शब्दांवर आधारलेली असते; तिच्या देहातले गुण म्हणजे यमक, लालित्य, गूढता, कोमलता आणि उदात्तता.

सत्येव यौगिकी चेति गुणाः शब्दस्य सप्तधा । सुश्लिष्टसन्निवेशत्वं शब्दानां श्लेष उच्यते ।। ३४६.

खरंच, शब्दांचे सात गुण आहेत: प्रत्यक्ष आणि व्युत्पन्न; शब्दांची सुंदर रचना म्हणजे यमक.

गुणादेशादिना पूर्व्वं पदसम्बद्धमक्षरं । यत्र सन्धीयते नैव तल्लालित्यमुदाहृतं ।। ३४६.

जिथे अक्षर एखाद्या शब्दाशी गुण किंवा त्याच्या पर्यायाने जोडले जाते, आणि केवळ संधीने नाही, तिथे ते लालित्य मानले जाते.

विशिष्टलक्षणोल्लेखलेख्यमुत्तानशब्दकम् । गाम्भीर्य्यं कथयन्त्यार्य्यास्तदेवान्येषु शब्दतां ।। ३४६.

विशिष्ट लक्षणे, स्पष्टता आणि उठावदार शब्दरचना यालाच विद्वान गूढता म्हणतात; इतर ठिकाणी ते फक्त शब्दाशी संबंधित असते.

अनिष्ठुराक्षरप्रायशब्दता सुकुमारता । उत्तानपदतौदार्य्ययुतश्लाघ्यैर्विशेषणैः ।। ३४६.

ज्या शब्दांत कठीण अक्षरे नसतात आणि जे उठावदार विशेषणांनी शोभलेले असतात, तिथे कोमलतेचा गुण असतो.

ओजः समासभूयस्त्वमेतत्पद्यादिजीवितं । आब्रह्म स्तम्भपर्य्यन्तमोजसैकेन पौरुषं ।। ३४६.

ओज म्हणजे शब्दांच्या संयोगाची भरपूरता; हेच काव्याचे प्राण आहे. ब्रह्मापासून गवताच्या काडीपर्यंत, ओजामुळेच पुरुषार्थ असतो.

उच्यमानस्य शब्देन येन केनापि वस्तुनः । उत्कर्षमावहन्नर्थो गुण इत्यबिधीयते ।। ३४६.

कोणत्याही वस्तूविषयी जेव्हा शब्द अर्थाला श्रेष्ठता देतो, तेव्हा त्याला गुण म्हणतात.

माधुर्य्यं सम्बिधानञ्च कोमलत्वमूदारता । प्रौढ़िः सामयिकत्वञ्च तद्‌भेदाः षट्‌चकाशति ।। ३४६.

माधुर्य, सुसंगती, कोमलता, उदात्तता, प्रौढता आणि प्रचलितपणा—हे त्याचे सहा प्रकार आहेत.

क्रोधेर्ष्याकारगाम्भीर्य्यान्माधुर्य्यं धैर्य्यगाहिता । सम्बिधानं परिकरः स्यादपेक्षइतसिद्धये ।। ३४६.

क्रोध, हेवा आणि गूढतेच्या खोलपणातून माधुर्य येते; सुसंगती म्हणजे अपेक्षित फळ साधण्यासाठी केलेली योग्य मांडणी.

यत्‌काठिन्यादिनिर्मुक्तसन्निवेशविशिष्टता । तिरस्कृत्यैव मृकदुता भाति कोमलतेति सा ।। ३४६.

जिथे काठिण्य वगैरेपासून मुक्त असलेली खास रचना असते आणि खरखरीपणा टाळला जातो, तिथे कोमलता दिसून येते.

लक्ष्यते स्थूललक्षत्वप्रवृत्तेर्यत्र लक्षणम् । गुणल्य तदुदारत्वमाशयस्यातिसौष्ठवं ।। ३४६.

जिथे स्थूल लक्षणे आणि प्रवृत्तीने हेतू समजतो, तिथे उदात्ततेचा गुण म्हणजे मनाचा अत्युच्च दर्जा असतो.

अभिप्रेतं प्रति यतो निर्व्वाहस्योपपादिकाः । युक्तयो हेतुगर्भिण्यः प्रौढाप्रौढिरुदाहृता ।। ३४६.

ज्या ठिकाणी हेतू साध्य करण्यासाठी कारणयुक्त उपाय दिलेले असतात, तिथे प्रौढता असते.

स्वतन्त्रस्यान्यतन्त्रस्य वाह्यान्तः समयोगतः । तत्र व्युत्पत्तिरर्थस्य या सामयिकतेति सा ।। ३४६.

स्वतंत्र असो वा इतरावर अवलंबून, बाह्य किंवा अंतर्गत प्रथा ज्या ठिकाणी अर्थाची वाढ करतात, त्याला प्रचलितपणा म्हणतात.

शब्दार्थावुपकुर्व्वाणो नाम्नोभयगुणः स्मृतः । तस्य प्र्सादः सौभाग्यं यथासङ्‌ख्यं प्रशस्तता ।। ३४६.

जो शब्द आणि अर्थ दोन्ही वाढवतो, त्याला द्विगुण गुण म्हणतात; त्याची स्पष्टता, सौंदर्य आणि उत्कृष्टता अनुक्रमे गौरविली जाते.

काको राग इकति प्राज्ञैः षट् प्रपञ्चविपञ्चिताः । पाको राग इति प्राज्ञैः पाठभेदः सुप्रसिद्धार्थपदता प्रसाद इति गीयते ।। ३४६.

शहाणे लोक याला 'काक' किंवा 'राग' असं म्हणतात; प्रपंचाचे सहा प्रकार विस्ताराने सांगितले आहेत. काही ठिकाणी 'पाक' किंवा 'राग' असंही म्हणतात; हा फक्त वाचनातील फरक आहे. या शब्दांचा अर्थ सर्वांना परिचित आहे, आणि ही स्पष्टता नेहमीच कौतुकास्पद मानली जाते.

उत्कर्षवान् गुणः कश्चिद्यस्मिन्नुक्तेप्रतीयते । तत्सौभाग्यमुदारत्वं प्रवदन्ति मनीषिणः ।। ३४६.

जेव्हा एखाद्या बोलण्यात काही विशेष गुण दिसून येतो, तेव्हा जाणकार लोक त्यातले भाग्य आणि मोठेपण आहे असं सांगतात.