अग्निपुराणम्

अग्निरुवाच शब्दार्थयोरलङ्कारो द्वावलङ्कुरुते समं । एकत्र निहितो हारः स्तनं ग्रीवामिव त्रियाः ।। ३४५.

अग्नी म्हणाले: शब्द आणि अर्थ यांचे अलंकरण दोन प्रकारचे असते; ते दोघांनाही सारखेच शोभा आणते, जणू एखाद्या स्त्रीच्या गळ्यात आणि उरावर हार ठेवावा.

प्रशस्तिः कान्तिरौचित्यं संक्षेपो यावदर्थता । अबिव्यक्तिरिति व्यक्तं षड्‌भेदास्तस्य जाग्रति ।। ३४५.

स्तुती, तेज, योग्यपणा, संक्षिप्तता, पुरेपूरपणा आणि स्पष्टता — हे सहा गुण त्यात प्रकट होतात.

प्रशस्तिः परवन्मर्म्मद्रवीकरणकर्म्मणः । वाचो युक्तिर्द्विधा सा च प्रेमोक्तिस्तुतिभेदतः ।। ३४५.

दुसऱ्याच्या मनाला स्पर्श करणाऱ्या कृतीची स्तुती म्हणजेच खरी स्तुती; बोलण्याचे दोन प्रकार आहेत, आणि प्रेमाने बोलणेही स्तुतीच्या प्रकारावरून दोन प्रकारचे असते.

प्रेमोक्तिस्तुतिपर्य्यायौ प्रियोक्तिगुणकीर्त्तने । कान्तिः सर्व्वमनोरुच्यवाच्यवाचकसङ्गतिः ।। ३४५.

प्रेमाने बोलणे आणि स्तुती हे समानार्थी आहेत, तसेच प्रियतेने बोलणे आणि गुणांची महती सांगणेही एकच; तेज म्हणजे सर्वांना आवडणाऱ्या गोष्टी, बोललेले आणि अभिप्रेत यांचा सुंदर संगम होय.

यथा वस्तु तथा रीतिर्यथा वृत्तिस्तथा रसः । उर्ज्जस्विमृदुसन्दर्भादौचित्यमुपजायते ।। ३४५.

जशी वस्तू, तशी तिची मांडणी; जसा छंद, तसा रस; बळकट, मृदू आणि नीट बांधलेल्या संदर्भातून योग्यपणा निर्माण होतो.

संक्षेणो वाचकैरस्पैर्वहोरर्थस्य संग्रहः । अन्यूनाधिकता शब्दवस्तुनोर्यावदर्थता ।। ३४५.

संक्षिप्तता म्हणजे जास्त न करता योग्य शब्दांनी अर्थ सांगणे; पुरेपूरपणा म्हणजे शब्द आणि वस्तू यात काहीच कमी किंवा जास्त न राहणे.

प्रकटत्वमभिव्यक्तिः श्रुतिराक्षेप इत्यपि । तस्या भेदौ श्रुतिस्तत्र शब्दं स्वार्थसमर्पणम् ।। ३४५.

स्पष्टता म्हणजे उघडपणा; तिला 'ऐकू येणे' किंवा 'सूचना' असेही म्हणतात; यात दोन प्रकार आहेत — ऐकू येणे म्हणजे शब्दाने स्वतःचा अर्थ स्पष्ट करणे.

भवेन्नैमित्तिकी पारिभाषिकी द्विविधैव सा । सङ्केतः परिभाषेति ततः स्यात् पारिभाषिकी ।। ३४५.

ती दोन प्रकारची असते: रूढ आणि तांत्रिक; 'रूढी' आणि 'तांत्रिकता' यावरून तांत्रिक प्रकार तयार होतो.

मुख्यौपचारिकी चेति सा च सा च द्विधा द्विधा । स्वाभिधेयस्खलद्‌वृत्तिरमुख्यार्थस्य वाचकः ।। ३४५.

तीदेखील दोन प्रकारची असते: थेट आणि लाक्षणिक; लाक्षणिक म्हणजे नेहमीच्या अर्थाचा वापर न होता दुसऱ्या अर्थाने वापरणे.

यया शब्दो निमित्तेन केनचित्सौपचारिकी । सा च लाक्षणिकी गौणी लक्षणागुणयोगतः ।। ३४५.

ज्या वेळी एखादा शब्द एखाद्या कारणामुळे लाक्षणिक अर्थाने वापरला जातो, तेव्हा त्याला 'लक्षणा' किंवा 'गौण अर्थ' म्हणतात, कारण तो सूचकता किंवा गुणाच्या संबंधाने येतो.

अभिधेयाविनाभूता प्रतीतिर्ल्लक्षणोच्यते । अभिधेयेन सम्बन्धात्सामीप्यात्समवायतः ।। ३४५.

ज्या ठिकाणी अर्थ आणि त्याचा अर्थ लावणे हे एकमेकांशिवाय शक्य नाही, त्याला 'लक्षणा' म्हणतात; हा संबंध मुख्य अर्थाशी, जवळीकतेने किंवा समावेशाने येतो.

वैपरीत्यात्‌क्रियायोगाल्लक्षणा पञ्चधा मता । गौणीगुणानामानन्त्यादनन्ता तद्विवक्षया ।। ३४५.

लक्षणा पाच प्रकारची मानली आहे: विरुद्धतेने, कृतीच्या संबंधाने इत्यादी; गौण अर्थ अनंत असतो, कारण गुण अनंत असतात आणि तसेच अभिप्रेत असतात.

अन्यधर्म्मस्ततोऽन्यत्र लोकसीमानुरोधिना । सम्यगाधीयते यत्र स समाधिरिह स्मृतः ।। ३४५.

जेथे दुसरा गुण योग्य रीत्या दुसऱ्या ठिकाणी, लोकमान्यतेनुसार लावला जातो, त्याला येथे 'समाधी' असे म्हणतात.

श्रुतेरलभ्यमानोऽर्थो यस्माद्भाति सचेतनः । स आक्षएपो ध्वनिः स्याच्च ध्वनिना व्यज्यते यतः ।। ३४५.

जेव्हा ऐकू येणाऱ्या शब्दांतून अर्थ मिळत नाही पण तो जाणिवेने प्रकट होतो, तेव्हा त्याला 'सूचना' म्हणतात आणि 'ध्वनी' असे नाव दिले जाते, कारण तो सूचनेने प्रकट होतो.

शब्देनार्थेन यत्रार्थः कृत्वा स्वयमुपार्जनम् । प्रतिषेध इवेष्टस्य यो विशेषोऽभिधित्सया ।। ३४५.

जेथे शब्द आणि अर्थ यांच्या साहाय्याने अर्थ आपोआप प्रकट होतो, जसे की इच्छित गोष्टीवर बंदी घालणे, तेव्हा तो विशेष हेतू अभिव्यक्त करण्याच्या इच्छेतून निर्माण होतो.

तमाक्षेपं ब्रुवन्त्यत्र स्तुतं स्तोत्रमिदं पुनः । अधिकारादपेतस्य वस्तुनोऽन्यस्य या स्तुतिः ।। ३४५.

त्या सूचनेला येथे 'स्तुती' असे म्हणतात आणि हेच पुन्हा स्तोत्र आहे; योग्य विषय नसताना दुसऱ्या वस्तूची स्तुती ही त्या प्रसंगामुळे होते.

यत्रोक्तं गम्यते नार्थस्तत्‌समानविशेषणं । सा समासोक्तिरुदिता सङ्‌क्षेपार्थतया बुधैः ।। ३४५.

जेथे अर्थ थेट सांगितला जात नाही पण सूचित केला जातो, त्याला 'संक्षिप्त वाक्य' म्हणतात, आणि ज्ञानी लोक ते अर्थाच्या संक्षिप्ततेमुळे ओळखतात.

अपह्नुतिरपह्नुत्य किञ्चिदन्यार्थसूचनम् । पर्य्यायोक्तं यदन्येन प्रकारेणाभिधीयते ।। ३४५.

गुप्तता म्हणजे काहीतरी लपवणे किंवा दुसरा अर्थ सूचित करणे; 'पर्यायाने सांगणे' म्हणजे दुसऱ्या प्रकारे काही सांगणे.

एषामेकंतमस्येव समाख्या ध्वनिरित्यतः ।। ३४५.

यापैकी सर्वांत श्रेष्ठ 'ध्वनी' असे नाव मिळते.

काव्यगुणविवेकः । अग्निरुवाच । अलंकृतमपि प्रीत्यै न काव्यं निर्गुणं भवेत् । वपुष्य ललिते स्त्रीणां हारो भारयते परं ।। ३४६.

अग्नी म्हणाले: कविता कितीही सजवली असली, तरी तिच्यात गुण नसतील तर ती आनंद देऊ शकत नाही; जशी सुंदर हार देखील, सुलक्षणा स्त्रीला जड वाटतो.

न च वाच्यं गुणो दोषो भाव एव भविष्यति । गुणाः श्लेषादयो दोषा गुढ़ार्थाद्याः पृथक् कृताः ।। ३४६.

गुण किंवा दोष फक्त अर्थातच असतो असं म्हणता येत नाही; शब्दांमधील यमक हे गुण, तर अर्थ लपवणं हे दोष मानले गेले आहेत.

यः काव्ये महतीं छायामनुगृह्णात्यसौ गुणः । सम्भवत्येष सामान्यो वैशेषिक इति द्विधा ।। ३४६.

कवितेला मोठेपणाची छटा देणारे जे काही असते, त्यालाच गुण म्हणतात; हे दोन प्रकारचे असतात—सामान्य आणि विशेष.

सर्व्वंसाधारणीभूतः सामान्य इति मन्य्ते । शव्दमर्थमुभौ प्राप्तः सामान्यो भवति त्रिधा ।। ३४६.

जे सर्वत्र आढळते, त्याला सामान्य म्हणतात; जेव्हा शब्द आणि अर्थ दोन्ही मिळतात, तेव्हा सामान्य गुण तीन प्रकारचे होतात.

शब्दमाश्रयते काव्यं शरीरं यः स तद्‌गुणः । श्लेषो लालित्यगाम्भीर्य्यसौकुमार्य्यमुदारता ।। ३४६.

कविता शब्दांवर आधारलेली असते; तिच्या देहातले गुण म्हणजे यमक, लालित्य, गूढता, कोमलता आणि उदात्तता.

सत्येव यौगिकी चेति गुणाः शब्दस्य सप्तधा । सुश्लिष्टसन्निवेशत्वं शब्दानां श्लेष उच्यते ।। ३४६.

खरंच, शब्दांचे सात गुण आहेत: प्रत्यक्ष आणि व्युत्पन्न; शब्दांची सुंदर रचना म्हणजे यमक.

गुणादेशादिना पूर्व्वं पदसम्बद्धमक्षरं । यत्र सन्धीयते नैव तल्लालित्यमुदाहृतं ।। ३४६.

जिथे अक्षर एखाद्या शब्दाशी गुण किंवा त्याच्या पर्यायाने जोडले जाते, आणि केवळ संधीने नाही, तिथे ते लालित्य मानले जाते.

विशिष्टलक्षणोल्लेखलेख्यमुत्तानशब्दकम् । गाम्भीर्य्यं कथयन्त्यार्य्यास्तदेवान्येषु शब्दतां ।। ३४६.

विशिष्ट लक्षणे, स्पष्टता आणि उठावदार शब्दरचना यालाच विद्वान गूढता म्हणतात; इतर ठिकाणी ते फक्त शब्दाशी संबंधित असते.

अनिष्ठुराक्षरप्रायशब्दता सुकुमारता । उत्तानपदतौदार्य्ययुतश्लाघ्यैर्विशेषणैः ।। ३४६.

ज्या शब्दांत कठीण अक्षरे नसतात आणि जे उठावदार विशेषणांनी शोभलेले असतात, तिथे कोमलतेचा गुण असतो.

ओजः समासभूयस्त्वमेतत्पद्यादिजीवितं । आब्रह्म स्तम्भपर्य्यन्तमोजसैकेन पौरुषं ।। ३४६.

ओज म्हणजे शब्दांच्या संयोगाची भरपूरता; हेच काव्याचे प्राण आहे. ब्रह्मापासून गवताच्या काडीपर्यंत, ओजामुळेच पुरुषार्थ असतो.