अग्निपुराणम्

उपमैव तिरोभूतभेदा रूपकमेव वा । सहोक्तिः सहभावेन कथनं तुल्यधर्म्मिणां ।। ३४४.

जेव्हा उपमेय-उपमानाचा फरक लपवला जातो, किंवा रूपकही लपते, तेव्हा समान गुण असलेल्या गोष्टी एकत्र सांगितल्या तर त्याला सहोक्ति म्हणतात.

भवेदर्थान्तरन्यासः सादृश्येनोत्तरेण सः । अन्यथोपस्थिता वृत्तिश्चेतन्स्येतरस्य च ।। ३४४.

साम्यामुळे दुसरे अर्थ पुढे आणले, किंवा अर्थ वेगळा दिसला, तर त्याला अर्थांतरन्यास किंवा दुसऱ्या प्रकारची वृत्ती म्हणतात.

अन्यथा मन्यते यत्र तामुत्प्रेक्षआं प्रचक्षते । लोकसीमानिवृत्तस्य वस्तुधर्म्मस्य कीर्त्तनम् ।। ३४४.

जिथे एखादी गोष्ट वेगळ्या प्रकारे कल्पिली जाते, तिथे तिला उत्क्रांती म्हणतात — म्हणजे जगाच्या मर्यादेपलीकडील गुणांचे वर्णन.

भवेदतिशयो नाम सम्भवासम्भवाद् द्विधा । गुणजातिक्रियादीनां यत्र वैकल्यदर्शनं ।। ३४४.

अतिशय किंवा अतिशयोक्ती दोन प्रकारची असते — शक्य आणि अशक्य; जिथे गुण, जाती, कृती यांत न्यूनता दिसते.

विशेषदर्शनायैव सा विशेषोक्तिरुच्यते । प्रसिद्धहेतुव्यावृत्या यत् किञ्चित् कारणआन्तरम् ।। ३४४.

विशेष दाखवण्यासाठी तिला विशेषोक्ति म्हणतात; जेव्हा प्रसिद्ध कारण बाजूला ठेवून दुसरे कारण दिले जाते.

यत्र स्वाभाविकत्वं वा विभाव्यं सा विभावना । सङ्गतीकरणं युक्त्या यदसंगच्छमानयोः ।। ३४४.

जिथे नैसर्गिकपणा किंवा स्वभाव दाखवायचा असतो, तिला विभावना म्हणतात; जेव्हा दोन असंबंध गोष्टी युक्तीने जोडल्या जातात.

विरोधपूर्वकत्वेन तद्विरोध इति स्मृतं । सिसाधयिषितार्थस्य हेतुर्भवति साधकः ।। ३४४.

विरोध आधी दाखवला, तर त्याला विरोध म्हणतात; जे सिद्ध करायचे आहे, त्यासाठी कारण हेच साधन ठरते.

कारको ज्ञापक इति द्विधा सोऽप्युपजायते । प्रवर्त्तते कारकाख्यः प्राक् पश्चात् कार्य्यजन्मनः ।। ३४४.

साधन दोन प्रकारचे असते — करणारे आणि दर्शवणारे; करणारे कार्याच्या आधी असते, आणि दर्शवणारे कार्यानंतर.

पूर्व्वशेष इति ख्यातस्तयोरेव विशेषयोः । कार्य्यकारणभावद्वा स्वभावाद्वा नियामकात् ।। ३४४.

पूर्वीचे उरलेले हेच दोन प्रकारांत 'पूर्वशेष' म्हणून ओळखले जाते; कार्य-कारण संबंधाने किंवा स्वभावाच्या नियमानुसार.

ईपकाख्यस्य भेदोऽस्ति नदीपूरादिदर्शनात् । अविनाभावनियमो ह्यविनाभावदर्शनात् ।। ३४४.

'ईपक' नावाचा भेद आहे, जसा नदी भरताना दिसतो; आणि अविनाभावाचा नियम कायमचा संबंध पाहून ओळखला जातो.

अग्निरुवाच शब्दार्थयोरलङ्कारो द्वावलङ्कुरुते समं । एकत्र निहितो हारः स्तनं ग्रीवामिव त्रियाः ।। ३४५.

अग्नी म्हणाले: शब्द आणि अर्थ यांचे अलंकरण दोन प्रकारचे असते; ते दोघांनाही सारखेच शोभा आणते, जणू एखाद्या स्त्रीच्या गळ्यात आणि उरावर हार ठेवावा.

प्रशस्तिः कान्तिरौचित्यं संक्षेपो यावदर्थता । अबिव्यक्तिरिति व्यक्तं षड्‌भेदास्तस्य जाग्रति ।। ३४५.

स्तुती, तेज, योग्यपणा, संक्षिप्तता, पुरेपूरपणा आणि स्पष्टता — हे सहा गुण त्यात प्रकट होतात.

प्रशस्तिः परवन्मर्म्मद्रवीकरणकर्म्मणः । वाचो युक्तिर्द्विधा सा च प्रेमोक्तिस्तुतिभेदतः ।। ३४५.

दुसऱ्याच्या मनाला स्पर्श करणाऱ्या कृतीची स्तुती म्हणजेच खरी स्तुती; बोलण्याचे दोन प्रकार आहेत, आणि प्रेमाने बोलणेही स्तुतीच्या प्रकारावरून दोन प्रकारचे असते.

प्रेमोक्तिस्तुतिपर्य्यायौ प्रियोक्तिगुणकीर्त्तने । कान्तिः सर्व्वमनोरुच्यवाच्यवाचकसङ्गतिः ।। ३४५.

प्रेमाने बोलणे आणि स्तुती हे समानार्थी आहेत, तसेच प्रियतेने बोलणे आणि गुणांची महती सांगणेही एकच; तेज म्हणजे सर्वांना आवडणाऱ्या गोष्टी, बोललेले आणि अभिप्रेत यांचा सुंदर संगम होय.

यथा वस्तु तथा रीतिर्यथा वृत्तिस्तथा रसः । उर्ज्जस्विमृदुसन्दर्भादौचित्यमुपजायते ।। ३४५.

जशी वस्तू, तशी तिची मांडणी; जसा छंद, तसा रस; बळकट, मृदू आणि नीट बांधलेल्या संदर्भातून योग्यपणा निर्माण होतो.

संक्षेणो वाचकैरस्पैर्वहोरर्थस्य संग्रहः । अन्यूनाधिकता शब्दवस्तुनोर्यावदर्थता ।। ३४५.

संक्षिप्तता म्हणजे जास्त न करता योग्य शब्दांनी अर्थ सांगणे; पुरेपूरपणा म्हणजे शब्द आणि वस्तू यात काहीच कमी किंवा जास्त न राहणे.

प्रकटत्वमभिव्यक्तिः श्रुतिराक्षेप इत्यपि । तस्या भेदौ श्रुतिस्तत्र शब्दं स्वार्थसमर्पणम् ।। ३४५.

स्पष्टता म्हणजे उघडपणा; तिला 'ऐकू येणे' किंवा 'सूचना' असेही म्हणतात; यात दोन प्रकार आहेत — ऐकू येणे म्हणजे शब्दाने स्वतःचा अर्थ स्पष्ट करणे.

भवेन्नैमित्तिकी पारिभाषिकी द्विविधैव सा । सङ्केतः परिभाषेति ततः स्यात् पारिभाषिकी ।। ३४५.

ती दोन प्रकारची असते: रूढ आणि तांत्रिक; 'रूढी' आणि 'तांत्रिकता' यावरून तांत्रिक प्रकार तयार होतो.

मुख्यौपचारिकी चेति सा च सा च द्विधा द्विधा । स्वाभिधेयस्खलद्‌वृत्तिरमुख्यार्थस्य वाचकः ।। ३४५.

तीदेखील दोन प्रकारची असते: थेट आणि लाक्षणिक; लाक्षणिक म्हणजे नेहमीच्या अर्थाचा वापर न होता दुसऱ्या अर्थाने वापरणे.

यया शब्दो निमित्तेन केनचित्सौपचारिकी । सा च लाक्षणिकी गौणी लक्षणागुणयोगतः ।। ३४५.

ज्या वेळी एखादा शब्द एखाद्या कारणामुळे लाक्षणिक अर्थाने वापरला जातो, तेव्हा त्याला 'लक्षणा' किंवा 'गौण अर्थ' म्हणतात, कारण तो सूचकता किंवा गुणाच्या संबंधाने येतो.

अभिधेयाविनाभूता प्रतीतिर्ल्लक्षणोच्यते । अभिधेयेन सम्बन्धात्सामीप्यात्समवायतः ।। ३४५.

ज्या ठिकाणी अर्थ आणि त्याचा अर्थ लावणे हे एकमेकांशिवाय शक्य नाही, त्याला 'लक्षणा' म्हणतात; हा संबंध मुख्य अर्थाशी, जवळीकतेने किंवा समावेशाने येतो.

वैपरीत्यात्‌क्रियायोगाल्लक्षणा पञ्चधा मता । गौणीगुणानामानन्त्यादनन्ता तद्विवक्षया ।। ३४५.

लक्षणा पाच प्रकारची मानली आहे: विरुद्धतेने, कृतीच्या संबंधाने इत्यादी; गौण अर्थ अनंत असतो, कारण गुण अनंत असतात आणि तसेच अभिप्रेत असतात.

अन्यधर्म्मस्ततोऽन्यत्र लोकसीमानुरोधिना । सम्यगाधीयते यत्र स समाधिरिह स्मृतः ।। ३४५.

जेथे दुसरा गुण योग्य रीत्या दुसऱ्या ठिकाणी, लोकमान्यतेनुसार लावला जातो, त्याला येथे 'समाधी' असे म्हणतात.

श्रुतेरलभ्यमानोऽर्थो यस्माद्भाति सचेतनः । स आक्षएपो ध्वनिः स्याच्च ध्वनिना व्यज्यते यतः ।। ३४५.

जेव्हा ऐकू येणाऱ्या शब्दांतून अर्थ मिळत नाही पण तो जाणिवेने प्रकट होतो, तेव्हा त्याला 'सूचना' म्हणतात आणि 'ध्वनी' असे नाव दिले जाते, कारण तो सूचनेने प्रकट होतो.

शब्देनार्थेन यत्रार्थः कृत्वा स्वयमुपार्जनम् । प्रतिषेध इवेष्टस्य यो विशेषोऽभिधित्सया ।। ३४५.

जेथे शब्द आणि अर्थ यांच्या साहाय्याने अर्थ आपोआप प्रकट होतो, जसे की इच्छित गोष्टीवर बंदी घालणे, तेव्हा तो विशेष हेतू अभिव्यक्त करण्याच्या इच्छेतून निर्माण होतो.

तमाक्षेपं ब्रुवन्त्यत्र स्तुतं स्तोत्रमिदं पुनः । अधिकारादपेतस्य वस्तुनोऽन्यस्य या स्तुतिः ।। ३४५.

त्या सूचनेला येथे 'स्तुती' असे म्हणतात आणि हेच पुन्हा स्तोत्र आहे; योग्य विषय नसताना दुसऱ्या वस्तूची स्तुती ही त्या प्रसंगामुळे होते.

यत्रोक्तं गम्यते नार्थस्तत्‌समानविशेषणं । सा समासोक्तिरुदिता सङ्‌क्षेपार्थतया बुधैः ।। ३४५.

जेथे अर्थ थेट सांगितला जात नाही पण सूचित केला जातो, त्याला 'संक्षिप्त वाक्य' म्हणतात, आणि ज्ञानी लोक ते अर्थाच्या संक्षिप्ततेमुळे ओळखतात.

अपह्नुतिरपह्नुत्य किञ्चिदन्यार्थसूचनम् । पर्य्यायोक्तं यदन्येन प्रकारेणाभिधीयते ।। ३४५.

गुप्तता म्हणजे काहीतरी लपवणे किंवा दुसरा अर्थ सूचित करणे; 'पर्यायाने सांगणे' म्हणजे दुसऱ्या प्रकारे काही सांगणे.

एषामेकंतमस्येव समाख्या ध्वनिरित्यतः ।। ३४५.

यापैकी सर्वांत श्रेष्ठ 'ध्वनी' असे नाव मिळते.