अग्निपुराणम्

समुच्यतेपमातोऽन्यधर्म्मवाहुल्यकीर्त्तनात् । वहोर्धर्म्मस्य साम्येपि वैलक्षण्यं विवक्षितं ।। ३४४.

जेव्हा उपमेयाशिवाय इतर अनेक धर्म सांगितले जातात, आणि मुख्य धर्मात साम्य असूनही वेगळेपण दाखवायचे असते.

यदुच्यतेऽतिरिक्तत्वं व्यतिरेकोपमा तु सा । यत्रोपमा स्याद्वहुभिः सदृशैः सा बहूपमा ।। ३४४.

जेव्हा जास्तपणा सांगितला जातो, ती अतिरेक उपमा असते; आणि जिथे अनेक गोष्टींशी उपमा केली जाते, ती बहूपमा म्हणतात.

धर्म्माः प्रत्युपमानञ्चेदन्ये मालोपमैव सा। उपमानविकारेण लुलना विक्रियोपमा ।। ३४४.

जर धर्म वेगवेगळ्या उपमानांशी तुलना केली, तर ती माळोपमा असते; आणि उपमान बदलले, तर ती विक्रियोपमा म्हणतात.

त्रैलोक्यासम्भवि किमप्यारोप्य प्रतियोगिनि । कविनोपमीयते या प्रथते साद्‌भुतोपमा ।। ३४४.

तीनही लोकांत जे अशक्य आहे, ते दुसऱ्यावर लादून कवी जेव्हा तुलना करतो, तेव्हा ती अद्भुत उपमा म्हणतात.

प्रतियोगिनमारोष्य तदभेदेन कीर्त्तनम् । उपमेयस्य सा मोहोपमाऽसौ भ्रान्तिमद्वचः ।। ३४४.

दुसऱ्यावर गुण लावून, दोघांत काहीच फरक न ठेवता विषयाचे वर्णन केले, तर ती भ्रमित माणसाचे बोलणं — मोह उपमा — असे म्हणतात.

उभयोर्धर्म्मिणोस्तथ्यानिश्चयात् संशयोपमा । उपमेयस्य संशय्य निश्चयान्निश्चयोपमा ।। ३४४.

दोन्ही गोष्टींच्या गुणांबद्दल शंका असेल तर ती शंकायुक्त उपमा; विषयाबद्दल शंका असेल तर ती अनिश्चित उपमा; आणि खात्री पटली की ती निश्चित उपमा म्हणतात.

वाक्यार्थेनैव वाक्यार्थोपमा स्यादुपमानतः । आत्मनोपमानादुपमा साधारण्यतिशायिनी ।। ३४४.

वाक्याचा अर्थ दुसऱ्या वाक्याच्या अर्थाशी तुलना केली तर ती वाक्यार्थ उपमा; स्वतःशीच तुलना केली तर ती सर्वसामान्यतेला ओलांडणारी उपमा म्हणतात.

उपमेयं यदन्यस्य तदन्यस्योपमा मता । यद्युत्तरोत्तरं याति तदाऽसौ गगनोपमा ।। ३४४.

विषयाची तुलना दुसऱ्या गोष्टीशी केली तर ती उपमा मानली जाते; आणि जर ती एकामागोमाग एक पायरीने वाढत गेली, तर ती आकाश उपमा म्हणतात.

प्रशंसा चैव निन्दा च कल्पिता सदृशो तथा । किञ्चिच्च सदृशी ज्ञेया उपमा पञ्चधा पुनः ।। ३४४.

स्तुती, निंदा, कल्पित साम्य, आणि अंशतः साम्य — अशा पाच प्रकारांनी उपमा ओळखावी.

उपमानेन यत्तत्त्वमुपमेयस्य रूप्यते । गुणानां समतां दृष्ट्वा रूपकं नाम तद्विदुः ।। ३४४.

उपमानाने विषयाचे खरे स्वरूप दाखवले आणि गुणांची समानता दिसली, तर त्याला रूपक म्हणतात.

उपमैव तिरोभूतभेदा रूपकमेव वा । सहोक्तिः सहभावेन कथनं तुल्यधर्म्मिणां ।। ३४४.

जेव्हा उपमेय-उपमानाचा फरक लपवला जातो, किंवा रूपकही लपते, तेव्हा समान गुण असलेल्या गोष्टी एकत्र सांगितल्या तर त्याला सहोक्ति म्हणतात.

भवेदर्थान्तरन्यासः सादृश्येनोत्तरेण सः । अन्यथोपस्थिता वृत्तिश्चेतन्स्येतरस्य च ।। ३४४.

साम्यामुळे दुसरे अर्थ पुढे आणले, किंवा अर्थ वेगळा दिसला, तर त्याला अर्थांतरन्यास किंवा दुसऱ्या प्रकारची वृत्ती म्हणतात.

अन्यथा मन्यते यत्र तामुत्प्रेक्षआं प्रचक्षते । लोकसीमानिवृत्तस्य वस्तुधर्म्मस्य कीर्त्तनम् ।। ३४४.

जिथे एखादी गोष्ट वेगळ्या प्रकारे कल्पिली जाते, तिथे तिला उत्क्रांती म्हणतात — म्हणजे जगाच्या मर्यादेपलीकडील गुणांचे वर्णन.

भवेदतिशयो नाम सम्भवासम्भवाद् द्विधा । गुणजातिक्रियादीनां यत्र वैकल्यदर्शनं ।। ३४४.

अतिशय किंवा अतिशयोक्ती दोन प्रकारची असते — शक्य आणि अशक्य; जिथे गुण, जाती, कृती यांत न्यूनता दिसते.

विशेषदर्शनायैव सा विशेषोक्तिरुच्यते । प्रसिद्धहेतुव्यावृत्या यत् किञ्चित् कारणआन्तरम् ।। ३४४.

विशेष दाखवण्यासाठी तिला विशेषोक्ति म्हणतात; जेव्हा प्रसिद्ध कारण बाजूला ठेवून दुसरे कारण दिले जाते.

यत्र स्वाभाविकत्वं वा विभाव्यं सा विभावना । सङ्गतीकरणं युक्त्या यदसंगच्छमानयोः ।। ३४४.

जिथे नैसर्गिकपणा किंवा स्वभाव दाखवायचा असतो, तिला विभावना म्हणतात; जेव्हा दोन असंबंध गोष्टी युक्तीने जोडल्या जातात.

विरोधपूर्वकत्वेन तद्विरोध इति स्मृतं । सिसाधयिषितार्थस्य हेतुर्भवति साधकः ।। ३४४.

विरोध आधी दाखवला, तर त्याला विरोध म्हणतात; जे सिद्ध करायचे आहे, त्यासाठी कारण हेच साधन ठरते.

कारको ज्ञापक इति द्विधा सोऽप्युपजायते । प्रवर्त्तते कारकाख्यः प्राक् पश्चात् कार्य्यजन्मनः ।। ३४४.

साधन दोन प्रकारचे असते — करणारे आणि दर्शवणारे; करणारे कार्याच्या आधी असते, आणि दर्शवणारे कार्यानंतर.

पूर्व्वशेष इति ख्यातस्तयोरेव विशेषयोः । कार्य्यकारणभावद्वा स्वभावाद्वा नियामकात् ।। ३४४.

पूर्वीचे उरलेले हेच दोन प्रकारांत 'पूर्वशेष' म्हणून ओळखले जाते; कार्य-कारण संबंधाने किंवा स्वभावाच्या नियमानुसार.

ईपकाख्यस्य भेदोऽस्ति नदीपूरादिदर्शनात् । अविनाभावनियमो ह्यविनाभावदर्शनात् ।। ३४४.

'ईपक' नावाचा भेद आहे, जसा नदी भरताना दिसतो; आणि अविनाभावाचा नियम कायमचा संबंध पाहून ओळखला जातो.

अग्निरुवाच शब्दार्थयोरलङ्कारो द्वावलङ्कुरुते समं । एकत्र निहितो हारः स्तनं ग्रीवामिव त्रियाः ।। ३४५.

अग्नी म्हणाले: शब्द आणि अर्थ यांचे अलंकरण दोन प्रकारचे असते; ते दोघांनाही सारखेच शोभा आणते, जणू एखाद्या स्त्रीच्या गळ्यात आणि उरावर हार ठेवावा.

प्रशस्तिः कान्तिरौचित्यं संक्षेपो यावदर्थता । अबिव्यक्तिरिति व्यक्तं षड्‌भेदास्तस्य जाग्रति ।। ३४५.

स्तुती, तेज, योग्यपणा, संक्षिप्तता, पुरेपूरपणा आणि स्पष्टता — हे सहा गुण त्यात प्रकट होतात.

प्रशस्तिः परवन्मर्म्मद्रवीकरणकर्म्मणः । वाचो युक्तिर्द्विधा सा च प्रेमोक्तिस्तुतिभेदतः ।। ३४५.

दुसऱ्याच्या मनाला स्पर्श करणाऱ्या कृतीची स्तुती म्हणजेच खरी स्तुती; बोलण्याचे दोन प्रकार आहेत, आणि प्रेमाने बोलणेही स्तुतीच्या प्रकारावरून दोन प्रकारचे असते.

प्रेमोक्तिस्तुतिपर्य्यायौ प्रियोक्तिगुणकीर्त्तने । कान्तिः सर्व्वमनोरुच्यवाच्यवाचकसङ्गतिः ।। ३४५.

प्रेमाने बोलणे आणि स्तुती हे समानार्थी आहेत, तसेच प्रियतेने बोलणे आणि गुणांची महती सांगणेही एकच; तेज म्हणजे सर्वांना आवडणाऱ्या गोष्टी, बोललेले आणि अभिप्रेत यांचा सुंदर संगम होय.

यथा वस्तु तथा रीतिर्यथा वृत्तिस्तथा रसः । उर्ज्जस्विमृदुसन्दर्भादौचित्यमुपजायते ।। ३४५.

जशी वस्तू, तशी तिची मांडणी; जसा छंद, तसा रस; बळकट, मृदू आणि नीट बांधलेल्या संदर्भातून योग्यपणा निर्माण होतो.

संक्षेणो वाचकैरस्पैर्वहोरर्थस्य संग्रहः । अन्यूनाधिकता शब्दवस्तुनोर्यावदर्थता ।। ३४५.

संक्षिप्तता म्हणजे जास्त न करता योग्य शब्दांनी अर्थ सांगणे; पुरेपूरपणा म्हणजे शब्द आणि वस्तू यात काहीच कमी किंवा जास्त न राहणे.

प्रकटत्वमभिव्यक्तिः श्रुतिराक्षेप इत्यपि । तस्या भेदौ श्रुतिस्तत्र शब्दं स्वार्थसमर्पणम् ।। ३४५.

स्पष्टता म्हणजे उघडपणा; तिला 'ऐकू येणे' किंवा 'सूचना' असेही म्हणतात; यात दोन प्रकार आहेत — ऐकू येणे म्हणजे शब्दाने स्वतःचा अर्थ स्पष्ट करणे.

भवेन्नैमित्तिकी पारिभाषिकी द्विविधैव सा । सङ्केतः परिभाषेति ततः स्यात् पारिभाषिकी ।। ३४५.

ती दोन प्रकारची असते: रूढ आणि तांत्रिक; 'रूढी' आणि 'तांत्रिकता' यावरून तांत्रिक प्रकार तयार होतो.

मुख्यौपचारिकी चेति सा च सा च द्विधा द्विधा । स्वाभिधेयस्खलद्‌वृत्तिरमुख्यार्थस्य वाचकः ।। ३४५.

तीदेखील दोन प्रकारची असते: थेट आणि लाक्षणिक; लाक्षणिक म्हणजे नेहमीच्या अर्थाचा वापर न होता दुसऱ्या अर्थाने वापरणे.