अग्निपुराणम्

विभावना विरोधश्च हेतुश्च सममष्टधा । स्वभाव एव भावानां स्वरूपमभिधीयते ।। ३४४.

कल्पना, विरोध आणि कारण — हे आठ प्रकार एकत्र; वस्तूंचे जे नैसर्गिक स्वरूप असते, त्यालाच त्यांचे खरे रूप म्हणतात.

निजमागन्तुकञ्चेति द्विविधं तदुदाहृतम् । सांसिद्धिकं निजं नैमित्तिकमागन्तुकं तथा ।। ३४४.

ते दोन प्रकारचे सांगितले आहे: जन्मजात आणि मिळवलेले; जे जन्मजात असते ते नैसर्गिक, आणि जे कारणामुळे मिळते ते आगंतुक.

सादृश्यं धर्म्मसामान्यमुपमा रूपकं तथा । सहोक्त्यर्थान्तरन्यासाविति स्यात्तु चतुर्विधम् ।। ३४४.

साम्य, धर्मसाम्य, उपमा आणि रूपक; सहोक्ति आणि अर्थांतरन्यास — असे चार प्रकार आहेत.

उपमा नाम सा यस्यामुपमानोपमेययोः । सत्ता चान्तरसामान्ययोगित्वेपि विवक्षितं ।। ३४४.

ज्यात उपमान आणि उपमेय यांच्यात काहीतरी साम्य किंवा साधर्म्य असते, आणि ते जाणूनच दाखवले जाते, त्याला उपमा म्हणतात.

किञ्चिदादाय सारूप्यं लोकयात्रा प्रवर्त्तते । समासेनासमासेन सा द्विधा प्रतियोगिनः ।। ३४४.

काही साम्य घेऊनच लोकांची बोलचाल चालते; थोडक्यात किंवा सविस्तर, हे दोन्ही प्रकारचे समकक्ष असतात.

विग्रहादभिधानश्य ससभासाऽन्यथोत्तरा । उपमाद्योतकपदेनोपमेयपदेन च ।। ३४४.

शब्दरचनेच्या विश्लेषणातून, साम्य दर्शवणारा शब्द असो वा नसो, आणि उपमेय शब्द असला तरी —

ताभ्याञ्च विग्रहात् त्रेधा ससमासान्तिमात् त्रिधा । विशिष्यमाणा उपमा भवन्त्यष्टादश स्फुटाः ।। ३४४.

या दोन्ही आणि विश्लेषण यामुळे तीन प्रकार; समास असो किंवा नसावा, असे तीन प्रकार; म्हणून विशेष उपमा एकूण अठरा स्पष्ट प्रकारांनी ओळखता येतात.

यत्र साधारणो धर्म्मः कथ्यते गम्यतेऽपि वा । ते धर्म्मवस्तुप्राधान्याद्धर्म्मवस्तूपमे उभे ।। ३४४.

जिथे समान धर्म सांगितला किंवा सूचित केला जातो, तिथे धर्म किंवा वस्तू यातील प्रमुखत्वानुसार, त्या धर्मोपमा किंवा वस्तूपमा म्हणतात.

तुल्यमेवोपमीयेते यत्रान्योन्येन धर्म्मणौ । परस्परोपमा सा स्यात् प्रसिद्धेरन्यथा तयो ।। ३४४.

जिथे दोन्ही गोष्टी एकमेकांशी समान धर्माने तुलना केल्या जातात, तिला परस्पर उपमा म्हणतात; अन्यथा ती प्रसिद्ध होत नाही.

विपरीतोपमा सा स्याद्व्यावृत्तेर्न्नियमोपमा । अन्यत्राप्यनुवृत्तेस्तु भवेदनियमोपमा ।। ३४४.

जिथे उलट तुलना होते, तिला विपरीत उपमा म्हणतात; आणि जिथे साम्य इतरत्रही आढळते, तिला अनियम उपमा म्हणतात.

समुच्यतेपमातोऽन्यधर्म्मवाहुल्यकीर्त्तनात् । वहोर्धर्म्मस्य साम्येपि वैलक्षण्यं विवक्षितं ।। ३४४.

जेव्हा उपमेयाशिवाय इतर अनेक धर्म सांगितले जातात, आणि मुख्य धर्मात साम्य असूनही वेगळेपण दाखवायचे असते.

यदुच्यतेऽतिरिक्तत्वं व्यतिरेकोपमा तु सा । यत्रोपमा स्याद्वहुभिः सदृशैः सा बहूपमा ।। ३४४.

जेव्हा जास्तपणा सांगितला जातो, ती अतिरेक उपमा असते; आणि जिथे अनेक गोष्टींशी उपमा केली जाते, ती बहूपमा म्हणतात.

धर्म्माः प्रत्युपमानञ्चेदन्ये मालोपमैव सा। उपमानविकारेण लुलना विक्रियोपमा ।। ३४४.

जर धर्म वेगवेगळ्या उपमानांशी तुलना केली, तर ती माळोपमा असते; आणि उपमान बदलले, तर ती विक्रियोपमा म्हणतात.

त्रैलोक्यासम्भवि किमप्यारोप्य प्रतियोगिनि । कविनोपमीयते या प्रथते साद्‌भुतोपमा ।। ३४४.

तीनही लोकांत जे अशक्य आहे, ते दुसऱ्यावर लादून कवी जेव्हा तुलना करतो, तेव्हा ती अद्भुत उपमा म्हणतात.

प्रतियोगिनमारोष्य तदभेदेन कीर्त्तनम् । उपमेयस्य सा मोहोपमाऽसौ भ्रान्तिमद्वचः ।। ३४४.

दुसऱ्यावर गुण लावून, दोघांत काहीच फरक न ठेवता विषयाचे वर्णन केले, तर ती भ्रमित माणसाचे बोलणं — मोह उपमा — असे म्हणतात.

उभयोर्धर्म्मिणोस्तथ्यानिश्चयात् संशयोपमा । उपमेयस्य संशय्य निश्चयान्निश्चयोपमा ।। ३४४.

दोन्ही गोष्टींच्या गुणांबद्दल शंका असेल तर ती शंकायुक्त उपमा; विषयाबद्दल शंका असेल तर ती अनिश्चित उपमा; आणि खात्री पटली की ती निश्चित उपमा म्हणतात.

वाक्यार्थेनैव वाक्यार्थोपमा स्यादुपमानतः । आत्मनोपमानादुपमा साधारण्यतिशायिनी ।। ३४४.

वाक्याचा अर्थ दुसऱ्या वाक्याच्या अर्थाशी तुलना केली तर ती वाक्यार्थ उपमा; स्वतःशीच तुलना केली तर ती सर्वसामान्यतेला ओलांडणारी उपमा म्हणतात.

उपमेयं यदन्यस्य तदन्यस्योपमा मता । यद्युत्तरोत्तरं याति तदाऽसौ गगनोपमा ।। ३४४.

विषयाची तुलना दुसऱ्या गोष्टीशी केली तर ती उपमा मानली जाते; आणि जर ती एकामागोमाग एक पायरीने वाढत गेली, तर ती आकाश उपमा म्हणतात.

प्रशंसा चैव निन्दा च कल्पिता सदृशो तथा । किञ्चिच्च सदृशी ज्ञेया उपमा पञ्चधा पुनः ।। ३४४.

स्तुती, निंदा, कल्पित साम्य, आणि अंशतः साम्य — अशा पाच प्रकारांनी उपमा ओळखावी.

उपमानेन यत्तत्त्वमुपमेयस्य रूप्यते । गुणानां समतां दृष्ट्वा रूपकं नाम तद्विदुः ।। ३४४.

उपमानाने विषयाचे खरे स्वरूप दाखवले आणि गुणांची समानता दिसली, तर त्याला रूपक म्हणतात.

उपमैव तिरोभूतभेदा रूपकमेव वा । सहोक्तिः सहभावेन कथनं तुल्यधर्म्मिणां ।। ३४४.

जेव्हा उपमेय-उपमानाचा फरक लपवला जातो, किंवा रूपकही लपते, तेव्हा समान गुण असलेल्या गोष्टी एकत्र सांगितल्या तर त्याला सहोक्ति म्हणतात.

भवेदर्थान्तरन्यासः सादृश्येनोत्तरेण सः । अन्यथोपस्थिता वृत्तिश्चेतन्स्येतरस्य च ।। ३४४.

साम्यामुळे दुसरे अर्थ पुढे आणले, किंवा अर्थ वेगळा दिसला, तर त्याला अर्थांतरन्यास किंवा दुसऱ्या प्रकारची वृत्ती म्हणतात.

अन्यथा मन्यते यत्र तामुत्प्रेक्षआं प्रचक्षते । लोकसीमानिवृत्तस्य वस्तुधर्म्मस्य कीर्त्तनम् ।। ३४४.

जिथे एखादी गोष्ट वेगळ्या प्रकारे कल्पिली जाते, तिथे तिला उत्क्रांती म्हणतात — म्हणजे जगाच्या मर्यादेपलीकडील गुणांचे वर्णन.

भवेदतिशयो नाम सम्भवासम्भवाद् द्विधा । गुणजातिक्रियादीनां यत्र वैकल्यदर्शनं ।। ३४४.

अतिशय किंवा अतिशयोक्ती दोन प्रकारची असते — शक्य आणि अशक्य; जिथे गुण, जाती, कृती यांत न्यूनता दिसते.

विशेषदर्शनायैव सा विशेषोक्तिरुच्यते । प्रसिद्धहेतुव्यावृत्या यत् किञ्चित् कारणआन्तरम् ।। ३४४.

विशेष दाखवण्यासाठी तिला विशेषोक्ति म्हणतात; जेव्हा प्रसिद्ध कारण बाजूला ठेवून दुसरे कारण दिले जाते.

यत्र स्वाभाविकत्वं वा विभाव्यं सा विभावना । सङ्गतीकरणं युक्त्या यदसंगच्छमानयोः ।। ३४४.

जिथे नैसर्गिकपणा किंवा स्वभाव दाखवायचा असतो, तिला विभावना म्हणतात; जेव्हा दोन असंबंध गोष्टी युक्तीने जोडल्या जातात.

विरोधपूर्वकत्वेन तद्विरोध इति स्मृतं । सिसाधयिषितार्थस्य हेतुर्भवति साधकः ।। ३४४.

विरोध आधी दाखवला, तर त्याला विरोध म्हणतात; जे सिद्ध करायचे आहे, त्यासाठी कारण हेच साधन ठरते.

कारको ज्ञापक इति द्विधा सोऽप्युपजायते । प्रवर्त्तते कारकाख्यः प्राक् पश्चात् कार्य्यजन्मनः ।। ३४४.

साधन दोन प्रकारचे असते — करणारे आणि दर्शवणारे; करणारे कार्याच्या आधी असते, आणि दर्शवणारे कार्यानंतर.

पूर्व्वशेष इति ख्यातस्तयोरेव विशेषयोः । कार्य्यकारणभावद्वा स्वभावाद्वा नियामकात् ।। ३४४.

पूर्वीचे उरलेले हेच दोन प्रकारांत 'पूर्वशेष' म्हणून ओळखले जाते; कार्य-कारण संबंधाने किंवा स्वभावाच्या नियमानुसार.