अग्निपुराणम्

समौ तुर्य्यं पञ्चमन्तु क्रमेण विनियोजयेत् । तुर्य्यौ योज्यौ तु तद्वच्च दलान्ताः क्रमपादयोः ।। ३४३.

चौथे व पाचवे सारखे असतील, तर त्यांना योग्य क्रमाने लावावे; चौथ्या पादांना पानांच्या टोकाशी, पादांच्या क्रमाने जोडावे.

अर्द्धयोरन्तिमाद्यौ तु मुरजे सदृशावुभौ । पादार्द्धपतितो वर्णः प्रातिलोम्यानुलोमतः ।। ३४३.

अर्ध्या भागांच्या शेवटी, पहिले व शेवटचे, दोन्ही 'मुरज' रचनेत सारखे असावेत; अर्धपादावर ठेवलेले अक्षर उलट व सरळ क्रमाने असावे.

अन्तिमं परिबध्नीयाद्यावत्तुर्य्यमिहादिमत् । पादात्तुर्य्याद्यदेवाद्यं नवमात् षोड़शादपि ।। ३४३.

शेवटचे चौथ्या पर्यंत बांधावे, सुरुवातीपासून; चौथ्या पादापासून पहिले, आणि नवव्या पासून सोळाव्या पर्यंतही ठेवावीत.

अक्षरात् पुटके मध्ये मद्येऽक्षरचतुष्टयम् । कृत्वा कुर्य्याद्यथैतस्य मुरजाकारता भवेत् ।। ३४३.

अक्षराच्या मध्यभागी, फडाच्या मध्ये, चार अक्षरांचा समूह ठेवावा, आणि त्याची रचना 'मुरज'सारखी करावी.

द्वितीयं चक्रशार्दूलविक्रीडितकसम्पदम् । गोमूत्रिका सर्ववृत्तैरन्ये बन्धास्त्वनुष्टुभा ।। ३४३.

दुसरे म्हणजे चक्र, वाघाच्या खेळासारखे, आणि 'गोमूत्रिका', हे सर्व वृत्तांत साध्य होते; इतर बांधणी 'अनुष्टुभ'साठी असतात.

नामधेयं यदि न चेदमीषु कविकाव्ययोः । मित्रधेयाभितुष्यन्ति नामित्रः खिद्यते तथा ।। ३४३.

या काव्यांना किंवा कवीला नाव नसेल, तर मित्रांना नाव ठेवायला आनंद होतो, पण जे मित्र नाहीत त्यांना मात्र त्याने त्रास होतो.

वाणबाणासनव्योमखड्गमुद्गरशक्तयः । द्विचतुर्थत्रिश्रृङ्गाटा दम्भोलिमुष्लाङ्कुशाः ।। ३४३.

बाण, धनुष्य, बाणांची पुडी, तलवार, गदा, भाला, दोन, तीन, चार टोकांचे दांडे, डमरू, मुसळ, अंकुश —

पदं रथस्य नागस्य पुष्करिण्यसिपुत्रिका । एते बन्धास्तथा चान्ये एवं ज्ञेयाः स्वयं बुधैः ।। ३४३.

रथाचा पाय, हत्ती, कमळाचे तळे, तलवारीचे खोके — हे आणि असे इतरही बंध आहेत; हे सर्व ज्ञानी लोकांनी स्वतःहून ओळखावे.

अग्निरुवाच अलङ्करणमर्थानामर्थालङ्कार इष्यते । तं विना शब्दसौन्दर्य्यमपि नास्ति मनोहरम् ।। ३४४.

अग्नी म्हणाले: अर्थाला शोभा देणारे अलंकार म्हणजेच अर्थाचा अलंकार होय; तो नसला, तर शब्दांची सुंदरता सुद्धा मनाला भासत नाही.

अर्थालङ्काररहिता विधवेव सरस्वती । स्वरूपमथ सादृश्यमुतप्रेक्षातिशयावपि ।। ३४४.

अर्थाचा अलंकार नसला, तर सरस्वती विधवेप्रमाणे होते; तिचे खरे स्वरूप, साम्य, कल्पना आणि श्रेष्ठता हे सुद्धा तसेच राहतात.

विभावना विरोधश्च हेतुश्च सममष्टधा । स्वभाव एव भावानां स्वरूपमभिधीयते ।। ३४४.

कल्पना, विरोध आणि कारण — हे आठ प्रकार एकत्र; वस्तूंचे जे नैसर्गिक स्वरूप असते, त्यालाच त्यांचे खरे रूप म्हणतात.

निजमागन्तुकञ्चेति द्विविधं तदुदाहृतम् । सांसिद्धिकं निजं नैमित्तिकमागन्तुकं तथा ।। ३४४.

ते दोन प्रकारचे सांगितले आहे: जन्मजात आणि मिळवलेले; जे जन्मजात असते ते नैसर्गिक, आणि जे कारणामुळे मिळते ते आगंतुक.

सादृश्यं धर्म्मसामान्यमुपमा रूपकं तथा । सहोक्त्यर्थान्तरन्यासाविति स्यात्तु चतुर्विधम् ।। ३४४.

साम्य, धर्मसाम्य, उपमा आणि रूपक; सहोक्ति आणि अर्थांतरन्यास — असे चार प्रकार आहेत.

उपमा नाम सा यस्यामुपमानोपमेययोः । सत्ता चान्तरसामान्ययोगित्वेपि विवक्षितं ।। ३४४.

ज्यात उपमान आणि उपमेय यांच्यात काहीतरी साम्य किंवा साधर्म्य असते, आणि ते जाणूनच दाखवले जाते, त्याला उपमा म्हणतात.

किञ्चिदादाय सारूप्यं लोकयात्रा प्रवर्त्तते । समासेनासमासेन सा द्विधा प्रतियोगिनः ।। ३४४.

काही साम्य घेऊनच लोकांची बोलचाल चालते; थोडक्यात किंवा सविस्तर, हे दोन्ही प्रकारचे समकक्ष असतात.

विग्रहादभिधानश्य ससभासाऽन्यथोत्तरा । उपमाद्योतकपदेनोपमेयपदेन च ।। ३४४.

शब्दरचनेच्या विश्लेषणातून, साम्य दर्शवणारा शब्द असो वा नसो, आणि उपमेय शब्द असला तरी —

ताभ्याञ्च विग्रहात् त्रेधा ससमासान्तिमात् त्रिधा । विशिष्यमाणा उपमा भवन्त्यष्टादश स्फुटाः ।। ३४४.

या दोन्ही आणि विश्लेषण यामुळे तीन प्रकार; समास असो किंवा नसावा, असे तीन प्रकार; म्हणून विशेष उपमा एकूण अठरा स्पष्ट प्रकारांनी ओळखता येतात.

यत्र साधारणो धर्म्मः कथ्यते गम्यतेऽपि वा । ते धर्म्मवस्तुप्राधान्याद्धर्म्मवस्तूपमे उभे ।। ३४४.

जिथे समान धर्म सांगितला किंवा सूचित केला जातो, तिथे धर्म किंवा वस्तू यातील प्रमुखत्वानुसार, त्या धर्मोपमा किंवा वस्तूपमा म्हणतात.

तुल्यमेवोपमीयेते यत्रान्योन्येन धर्म्मणौ । परस्परोपमा सा स्यात् प्रसिद्धेरन्यथा तयो ।। ३४४.

जिथे दोन्ही गोष्टी एकमेकांशी समान धर्माने तुलना केल्या जातात, तिला परस्पर उपमा म्हणतात; अन्यथा ती प्रसिद्ध होत नाही.

विपरीतोपमा सा स्याद्व्यावृत्तेर्न्नियमोपमा । अन्यत्राप्यनुवृत्तेस्तु भवेदनियमोपमा ।। ३४४.

जिथे उलट तुलना होते, तिला विपरीत उपमा म्हणतात; आणि जिथे साम्य इतरत्रही आढळते, तिला अनियम उपमा म्हणतात.

समुच्यतेपमातोऽन्यधर्म्मवाहुल्यकीर्त्तनात् । वहोर्धर्म्मस्य साम्येपि वैलक्षण्यं विवक्षितं ।। ३४४.

जेव्हा उपमेयाशिवाय इतर अनेक धर्म सांगितले जातात, आणि मुख्य धर्मात साम्य असूनही वेगळेपण दाखवायचे असते.

यदुच्यतेऽतिरिक्तत्वं व्यतिरेकोपमा तु सा । यत्रोपमा स्याद्वहुभिः सदृशैः सा बहूपमा ।। ३४४.

जेव्हा जास्तपणा सांगितला जातो, ती अतिरेक उपमा असते; आणि जिथे अनेक गोष्टींशी उपमा केली जाते, ती बहूपमा म्हणतात.

धर्म्माः प्रत्युपमानञ्चेदन्ये मालोपमैव सा। उपमानविकारेण लुलना विक्रियोपमा ।। ३४४.

जर धर्म वेगवेगळ्या उपमानांशी तुलना केली, तर ती माळोपमा असते; आणि उपमान बदलले, तर ती विक्रियोपमा म्हणतात.

त्रैलोक्यासम्भवि किमप्यारोप्य प्रतियोगिनि । कविनोपमीयते या प्रथते साद्‌भुतोपमा ।। ३४४.

तीनही लोकांत जे अशक्य आहे, ते दुसऱ्यावर लादून कवी जेव्हा तुलना करतो, तेव्हा ती अद्भुत उपमा म्हणतात.

प्रतियोगिनमारोष्य तदभेदेन कीर्त्तनम् । उपमेयस्य सा मोहोपमाऽसौ भ्रान्तिमद्वचः ।। ३४४.

दुसऱ्यावर गुण लावून, दोघांत काहीच फरक न ठेवता विषयाचे वर्णन केले, तर ती भ्रमित माणसाचे बोलणं — मोह उपमा — असे म्हणतात.

उभयोर्धर्म्मिणोस्तथ्यानिश्चयात् संशयोपमा । उपमेयस्य संशय्य निश्चयान्निश्चयोपमा ।। ३४४.

दोन्ही गोष्टींच्या गुणांबद्दल शंका असेल तर ती शंकायुक्त उपमा; विषयाबद्दल शंका असेल तर ती अनिश्चित उपमा; आणि खात्री पटली की ती निश्चित उपमा म्हणतात.

वाक्यार्थेनैव वाक्यार्थोपमा स्यादुपमानतः । आत्मनोपमानादुपमा साधारण्यतिशायिनी ।। ३४४.

वाक्याचा अर्थ दुसऱ्या वाक्याच्या अर्थाशी तुलना केली तर ती वाक्यार्थ उपमा; स्वतःशीच तुलना केली तर ती सर्वसामान्यतेला ओलांडणारी उपमा म्हणतात.

उपमेयं यदन्यस्य तदन्यस्योपमा मता । यद्युत्तरोत्तरं याति तदाऽसौ गगनोपमा ।। ३४४.

विषयाची तुलना दुसऱ्या गोष्टीशी केली तर ती उपमा मानली जाते; आणि जर ती एकामागोमाग एक पायरीने वाढत गेली, तर ती आकाश उपमा म्हणतात.

प्रशंसा चैव निन्दा च कल्पिता सदृशो तथा । किञ्चिच्च सदृशी ज्ञेया उपमा पञ्चधा पुनः ।। ३४४.

स्तुती, निंदा, कल्पित साम्य, आणि अंशतः साम्य — अशा पाच प्रकारांनी उपमा ओळखावी.