अग्निपुराणम्

द्विधा चक्रं चतुररं षड़रन्तत्र चादिमं । पूर्व्वार्द्धे सदृशा वर्णाः पादप्रथमपञ्चमा ।। ३४३.

चक्र दोन भागांत विभागावे, त्यात चार आरे असाव्यात, आणि त्यात पहिले ठेवावे; पूर्वेकडील भागात, पादाच्या पहिल्या व पाचव्या प्रमाणेच अक्षरे असावीत.

अयुजोऽश्वयुजश्चैव तुर्य्यावप्यष्टमावपि । तस्योपपादप्राक्प्रत्यगरेषु च यथाक्रमं ।। ३४३.

जोडी व विजोडी, तसेच चौथे आणि आठवे, हे सर्व त्यांच्या पुढील व मागील भागात योग्य क्रमाने ठेवावीत.

स्यात्पादार्द्धचतुष्कन्तु नाभौ तस्याद्यमक्षरं । पश्चिमारावधि नयेन्नेमौ शेषे पदद्वयी ।। ३४३.

चार अर्धपादांचा समूह नाभीवर असावा, त्यात पहिले अक्षर ठेवावे; ही दोन पश्चिमेकडील सीमापर्यंत न्यावीत, आणि उरलेली दोन पादे बाकीच्या भागात ठेवावीत.

तृतीयं तुर्य्यपादान्ते प्रथमौ सदृशावुभौ । वर्णौ पाढ़त्रयस्यापि दशमः सदृशो यदि ।। ३४३.

तिसरे अक्षर चौथ्या पादाच्या शेवटी, आणि पहिले दोन एकसारखी असावीत; तसेच तीन भागांतील दहावे अक्षरही जर तसाच असेल.

प्रथमे चरमे तस्य षड्‌वर्णाः पश्चिमे यदि । भवन्ति द्व्यन्तरं तर्हि वृहच्चक्रमुदाहृतं ।। ३४३.

जर पहिल्या व शेवटच्या मध्ये पश्चिमेकडे सहा अक्षरे असतील, आणि दोन अंतर असेल, तर त्याला मोठे चक्र असे म्हणतात.

सम्मुखाद्वये पादमेकैकं क्रमशो लिखेत् । नाभौ तु वर्णं दशमं नेमौ तुर्य्यपदन्नयेत् ।। ३४३.

समोरासमोर दोन पादे एकामागून एक लिहावीत; नाभीवर दहावे अक्षर ठेवावे, आणि ही चौथ्या पादापर्यंत नेऊ नयेत.

श्लोकस्याद्यन्तदशमाः समा आद्यन्तिमौ युजोः । आदौ वर्णः समौ तुर्य्यपञ्चमावाद्यतुर्य्ययोः ।। ३४३.

श्लोकातील पहिले, शेवटचे आणि दहावे अक्षर सारखे असतात, तसेच जोड पादांचे पहिले व शेवटचे; सुरुवातीला चौथ्या व पाचव्या पादाच्या सुरुवातीला अक्षरे सारखी असतात.

द्वितायप्रातिलोम्येन तृतीयं जायते यदि । पदं विदध्यात् पत्रस्य दण्डश्चक्राब्जकं कृतेः ।। ३४३.

दुसऱ्याच्या उलटीनं तिसरे तयार झाले, तर पाद पानावर ठेवावा, आणि दांडा चक्र-कमळाच्या रचनेत ठेवावा.

द्वितीयौ प्राग्दले तुल्यौ सप्तमौ च तथापरौ । सट्टशावुत्तरदलौ द्वितीयाभ्यामथार्द्धयोः ।। ३४३.

दुसरे अक्षर पूर्वेकडील पानावर, तसेच सातवे पुढच्या पानावर; सहावे व सातवे उत्तरेकडील पानावर, आणि दुसऱ्याचे अर्धेही तिथेच ठेवावेत.

द्वितीयषष्ठाः सट्टशाश्चतुर्थपञ्चमावपि । आद्यन्तपादयोस्तुल्यौ परार्द्धसप्तमावपि ।। ३४३.

दुसरे व सहावे, तसेच सहावे व सातवे, आणि चौथे व पाचवे; पहिल्या व शेवटच्या पादात, शेवटच्या अर्ध्यात सातवेही ठेवावे.

समौ तुर्य्यं पञ्चमन्तु क्रमेण विनियोजयेत् । तुर्य्यौ योज्यौ तु तद्वच्च दलान्ताः क्रमपादयोः ।। ३४३.

चौथे व पाचवे सारखे असतील, तर त्यांना योग्य क्रमाने लावावे; चौथ्या पादांना पानांच्या टोकाशी, पादांच्या क्रमाने जोडावे.

अर्द्धयोरन्तिमाद्यौ तु मुरजे सदृशावुभौ । पादार्द्धपतितो वर्णः प्रातिलोम्यानुलोमतः ।। ३४३.

अर्ध्या भागांच्या शेवटी, पहिले व शेवटचे, दोन्ही 'मुरज' रचनेत सारखे असावेत; अर्धपादावर ठेवलेले अक्षर उलट व सरळ क्रमाने असावे.

अन्तिमं परिबध्नीयाद्यावत्तुर्य्यमिहादिमत् । पादात्तुर्य्याद्यदेवाद्यं नवमात् षोड़शादपि ।। ३४३.

शेवटचे चौथ्या पर्यंत बांधावे, सुरुवातीपासून; चौथ्या पादापासून पहिले, आणि नवव्या पासून सोळाव्या पर्यंतही ठेवावीत.

अक्षरात् पुटके मध्ये मद्येऽक्षरचतुष्टयम् । कृत्वा कुर्य्याद्यथैतस्य मुरजाकारता भवेत् ।। ३४३.

अक्षराच्या मध्यभागी, फडाच्या मध्ये, चार अक्षरांचा समूह ठेवावा, आणि त्याची रचना 'मुरज'सारखी करावी.

द्वितीयं चक्रशार्दूलविक्रीडितकसम्पदम् । गोमूत्रिका सर्ववृत्तैरन्ये बन्धास्त्वनुष्टुभा ।। ३४३.

दुसरे म्हणजे चक्र, वाघाच्या खेळासारखे, आणि 'गोमूत्रिका', हे सर्व वृत्तांत साध्य होते; इतर बांधणी 'अनुष्टुभ'साठी असतात.

नामधेयं यदि न चेदमीषु कविकाव्ययोः । मित्रधेयाभितुष्यन्ति नामित्रः खिद्यते तथा ।। ३४३.

या काव्यांना किंवा कवीला नाव नसेल, तर मित्रांना नाव ठेवायला आनंद होतो, पण जे मित्र नाहीत त्यांना मात्र त्याने त्रास होतो.

वाणबाणासनव्योमखड्गमुद्गरशक्तयः । द्विचतुर्थत्रिश्रृङ्गाटा दम्भोलिमुष्लाङ्कुशाः ।। ३४३.

बाण, धनुष्य, बाणांची पुडी, तलवार, गदा, भाला, दोन, तीन, चार टोकांचे दांडे, डमरू, मुसळ, अंकुश —

पदं रथस्य नागस्य पुष्करिण्यसिपुत्रिका । एते बन्धास्तथा चान्ये एवं ज्ञेयाः स्वयं बुधैः ।। ३४३.

रथाचा पाय, हत्ती, कमळाचे तळे, तलवारीचे खोके — हे आणि असे इतरही बंध आहेत; हे सर्व ज्ञानी लोकांनी स्वतःहून ओळखावे.

अग्निरुवाच अलङ्करणमर्थानामर्थालङ्कार इष्यते । तं विना शब्दसौन्दर्य्यमपि नास्ति मनोहरम् ।। ३४४.

अग्नी म्हणाले: अर्थाला शोभा देणारे अलंकार म्हणजेच अर्थाचा अलंकार होय; तो नसला, तर शब्दांची सुंदरता सुद्धा मनाला भासत नाही.

अर्थालङ्काररहिता विधवेव सरस्वती । स्वरूपमथ सादृश्यमुतप्रेक्षातिशयावपि ।। ३४४.

अर्थाचा अलंकार नसला, तर सरस्वती विधवेप्रमाणे होते; तिचे खरे स्वरूप, साम्य, कल्पना आणि श्रेष्ठता हे सुद्धा तसेच राहतात.

विभावना विरोधश्च हेतुश्च सममष्टधा । स्वभाव एव भावानां स्वरूपमभिधीयते ।। ३४४.

कल्पना, विरोध आणि कारण — हे आठ प्रकार एकत्र; वस्तूंचे जे नैसर्गिक स्वरूप असते, त्यालाच त्यांचे खरे रूप म्हणतात.

निजमागन्तुकञ्चेति द्विविधं तदुदाहृतम् । सांसिद्धिकं निजं नैमित्तिकमागन्तुकं तथा ।। ३४४.

ते दोन प्रकारचे सांगितले आहे: जन्मजात आणि मिळवलेले; जे जन्मजात असते ते नैसर्गिक, आणि जे कारणामुळे मिळते ते आगंतुक.

सादृश्यं धर्म्मसामान्यमुपमा रूपकं तथा । सहोक्त्यर्थान्तरन्यासाविति स्यात्तु चतुर्विधम् ।। ३४४.

साम्य, धर्मसाम्य, उपमा आणि रूपक; सहोक्ति आणि अर्थांतरन्यास — असे चार प्रकार आहेत.

उपमा नाम सा यस्यामुपमानोपमेययोः । सत्ता चान्तरसामान्ययोगित्वेपि विवक्षितं ।। ३४४.

ज्यात उपमान आणि उपमेय यांच्यात काहीतरी साम्य किंवा साधर्म्य असते, आणि ते जाणूनच दाखवले जाते, त्याला उपमा म्हणतात.

किञ्चिदादाय सारूप्यं लोकयात्रा प्रवर्त्तते । समासेनासमासेन सा द्विधा प्रतियोगिनः ।। ३४४.

काही साम्य घेऊनच लोकांची बोलचाल चालते; थोडक्यात किंवा सविस्तर, हे दोन्ही प्रकारचे समकक्ष असतात.

विग्रहादभिधानश्य ससभासाऽन्यथोत्तरा । उपमाद्योतकपदेनोपमेयपदेन च ।। ३४४.

शब्दरचनेच्या विश्लेषणातून, साम्य दर्शवणारा शब्द असो वा नसो, आणि उपमेय शब्द असला तरी —

ताभ्याञ्च विग्रहात् त्रेधा ससमासान्तिमात् त्रिधा । विशिष्यमाणा उपमा भवन्त्यष्टादश स्फुटाः ।। ३४४.

या दोन्ही आणि विश्लेषण यामुळे तीन प्रकार; समास असो किंवा नसावा, असे तीन प्रकार; म्हणून विशेष उपमा एकूण अठरा स्पष्ट प्रकारांनी ओळखता येतात.

यत्र साधारणो धर्म्मः कथ्यते गम्यतेऽपि वा । ते धर्म्मवस्तुप्राधान्याद्धर्म्मवस्तूपमे उभे ।। ३४४.

जिथे समान धर्म सांगितला किंवा सूचित केला जातो, तिथे धर्म किंवा वस्तू यातील प्रमुखत्वानुसार, त्या धर्मोपमा किंवा वस्तूपमा म्हणतात.

तुल्यमेवोपमीयेते यत्रान्योन्येन धर्म्मणौ । परस्परोपमा सा स्यात् प्रसिद्धेरन्यथा तयो ।। ३४४.

जिथे दोन्ही गोष्टी एकमेकांशी समान धर्माने तुलना केल्या जातात, तिला परस्पर उपमा म्हणतात; अन्यथा ती प्रसिद्ध होत नाही.