अग्निपुराणम्

पुरुषाद्दशिणे वह्निं नैर्ऋते वारुणेनिलम्। आदित्यमैन्दवे पद्मे ऋग्‌यजुश्चैशपद्मके

पुरुषाच्या उजव्या बाजूला अग्नीची पूजा करावी; नैऋत्य दिशेला वरुण आणि वायूची, पश्चिम पाकळीत आदित्याची, वायव्य दिशेला ऋग्वेद आणि यजुर्वेदाची, आणि उत्तरेकडील पाकळीत ऐशान रूपाची पूजा करावी.

इन्द्रादींश्च द्वितीयायां पद्मे षोडशके तथा। सामाथर्वाणमाकाशं वायु तेजस्तता जलम्

दुसऱ्या वर्तुळातील पाकळ्यांमध्ये इंद्र आणि इतर सोळा देवतांची, तसेच साम, अथर्व, आकाश, वायू, तेज आणि त्यानंतर जल यांची पूजा करावी.

पृथिवीञ्च मनश्चैव श्रोत्रं त्वक् चक्षुरर्च्चयेत्। रसनाञ्च तथा घ्राणं भूर्भुवश्चैव षोडशम्

पृथ्वी, मन, कान, त्वचा आणि डोळे यांची, तसेच जिभ आणि नाक यांची, आणि सोळावे म्हणून भू, भुव, स्व यांची पूजा करावी.

महर्जनस्तपः सत्यं तथाग्निष्टोममेव च। अत्यग्निष्टोमकं चौक्‌थं षोडशीं वाजपेयकम्

महर, जन, तप, सत्य आणि अग्निष्टोम, अतिरात्र, औक्त, षोडशी आणि वाजपेय या यज्ञांची पूजा करावी.

अतिरात्रञ्च सम्पूज्य तथाप्तोर्याममर्च्चयेत्। मनो बुद्धिमहङ्कारं शब्दं स्पर्शञ्च रूपकम्

अतिरात्र यज्ञाची योग्य प्रकारे पूजा करून, नंतर आप्तोर्याम यज्ञाचीही पूजा करावी; मन, बुद्धी, अहंकार, शब्द, स्पर्श आणि रूप यांचीही पूजा करावी.

रसं गन्धञ्च पद्मे षु चतुर्विंशतिषु क्रमात्। जीवं मनोधिपञ्चाहं प्रकृतिं शब्दमात्रकम्

रसा आणि गंध, या चोवीस पाकळ्यांमध्ये अनुक्रमे; जीव, मनाचा स्वामी, पाच इंद्रिये, प्रकृती आणि शब्दतत्त्व यांची पूजा करावी.

वासुदेवादिमूर्त्तिंश्च तथा चैव दशात्मकम्। मनः श्रोत्रं त्वचं प्रार्च्च्य चक्षुश्च रसनं तथा

वासुदेवापासून सुरू होणाऱ्या दहा मूर्तींचीही पूजा करावी; मन, कान, त्वचा, डोळे आणि जिभ यांचीही पूजा करावी.

घ्राणं वाक्‌पाणिपादञ्च द्वात्रिंशद्वारिजेष्विमान्। चतुर्थावरणे पूज्याः साङ्गाः सपरिवारकाः

नाक, वाणी, हात आणि पाय—हे बत्तीस घटक कमळाच्या पाकळ्यांमध्ये पूजावेत; चौथ्या आवरणात त्यांचे अंग आणि परिवारासह पूजा करावी.

पायूपस्थौ च सम्पूज्य मासानां द्वादशाधिपान्। पुरुषोत्तमादिषड्‌विशानं बाह्यावरणकेयजेत्

मूत्रद्वार आणि जननेंद्रिय यांचीही पूजा करावी, तसेच बारा महिन्यांचे अधिपती; बाह्य आवरणात पुरुषोत्तमापासून सुरू होणाऱ्या सहा समूहांची पूजा करावी.

चक्राब्जे तेषु सम्पूज्या मासानां पतयः क्रमात्। अष्टौ प्रकृतयः षड् वा पञ्चाथ चतुरोऽपरे

चक्रकमळात, महिन्यांचे अधिपती अनुक्रमे पूजावेत; आठ प्रकृती, मग सहा, पाच आणि चार इतरही पूजाव्यात.

रजः पातं ततः कुर्य्याल्लिखिते मण्डले श्रृणु। कर्णिका पीतवर्णा स्याद्रेशाः सर्वाः सिताः समाः

नंतर, रेखाटन केलेल्या मंडळात रेषा आखाव्यात; ऐक, करंडक पिवळा असावा आणि सर्व पाकळ्या पांढऱ्या व सारख्या असाव्यात.

द्विहस्तेऽङ्गुष्ठमात्राः स्युर्हस्ते चार्द्धसमाः सिताः। पद्मं शुक्लेनसन्धींस्तु कृष्णेन श्यामतोथवा

दोन हातांच्या मापात पाकळ्या अंगठ्याएवढ्या असाव्यात, एका हातात त्याच्या अर्ध्या; सर्व पाकळ्या पांढऱ्या असाव्यात. कमळाच्या सांध्यांना पांढऱ्या रंगाने, आणि हवे असल्यास काळ्या किंवा निळ्या रंगाने जोडावे.

केशरा रक्तपीताः स्युः कोणान् रक्तेन पूरयेत्। भूषयेद्‌योगपीठन्तु यथेष्टं सार्ववर्णिकैः

केसर लाल आणि पिवळ्या रंगाच्या असाव्यात; कोपरे लाल रंगाने भरावेत; योगपीठ सर्व रंगांनी इच्छेनुसार सजवावे.

लतावितानपत्राद्यैर्वींथिकामुपशोभयेत। पीठद्वारे तु शुक्लेन शोभारक्तेन पीततः

लता, छत्र, पाने आणि अशा वस्तूंनी मंडप शोभवावा; आसनाच्या प्रवेशद्वारी सौंदर्यासाठी पांढरा, तेजासाठी लाल आणि पिवळा रंग वापरावा.

उपसोभाञ्च नीलेन कोणशंशाँस्च वै सितान्। भद्रके पूरणं प्रोक्तमेवमन्येषु पूरणम्

निळ्या रंगाने सजावट अधिक खुलवावी, आणि कोपरे पांढऱ्या रंगाने भरावेत; भद्रकासाठी असेच भरणे सांगितले आहे, आणि इतरांसाठीही हेच करावे.

अरकान् पीतरक्ताभिः श्यामान् नेमिन्तुरक्ततः। सितश्यामारुणाः सृष्णाः पीता रेखास्तु बाह्यतः

अरका या बिया गडद असून त्यावर लाल रेषा असतात, त्या लालपणामुळे काळसर दिसतात. बाहेरच्या बाजूला पांढऱ्या, काळ्या आणि लाल रेषा असतात, तर पिवळ्या रेषा सुद्धा बाहेरच्या बाजूला दिसतात.

शालिपिष्टादि शुक्लं स्याद्रक्तं कौसुम्भकादिकम्। हरिद्रया च हारिद्रं कृष्णं स्याद्दग्धधान्यतः

तांदूळ आणि इतर धान्यांचे पीठ पांढरे असते; कोसम्ब आणि अशा पदार्थांपासून लाल रंग येतो; हळदीपासून पिवळा रंग येतो; जळलेल्या धान्यांपासून काळा रंग येतो.

शमीपत्रादिकैः श्यामं वीजानां लक्षजाप्यतः। चतुर्लक्षैम्तु मन्त्राणां विद्यानां लक्षसाधनम्

शमीच्या पानांपासून आणि अशा वस्तूंमुळे बिया काळसर होतात; बियांचे डागही तसेच काळे असतात. मंत्र आणि विद्यांच्या सिद्धीसाठी चार लक्ष हे प्रमाण आहे.

अयुतं बुद्धविद्यानां स्तोत्राणाञ्च सहस्त्कम्। पूर्ब्वमेवाथ लक्षेण मन्त्रसुद्धिस्तथात्मनः

बुद्धिविद्यांसाठी दहा हजार हे प्रमाण आहे, आणि स्तोत्रांसाठी एक हजार. पूर्वी एक लक्ष जप केल्यावर मंत्र आणि स्वतःची शुद्धी होते.

तथापरेण लक्षेण मन्त्रः क्षेत्रीकृतो भवेत्। कूर्वमेवासमो होमो वीजानां सम्प्रकीर्तितः

तसेच, आणखी एक लक्ष केल्यावर मंत्र स्थिर होतो. यापूर्वी बियांचा होम सम प्रमाणात सांगितला आहे.

पूर्वसेवा दशांशेन मन्त्रादीनां प्रकीर्त्तिता। पुरश्चर्य्ये तु भन्त्रे तु मासिकं व्रतमाचरेत्

मंत्र वगैरेची पूर्वसेवा दहाव्या भागाइतकी सांगितली आहे. पुरश्चर्येच्या वेळी, साधकाने मासिक व्रत पाळावे.

भुवि न्यसेद्वामपादं न गृह्णीयात् प्रतिग्रहम्। एवं द्वित्रिगुणेनैव मध्यमोत्तमसिद्धयः

डावे पाऊल जमिनीवर ठेवावे आणि कोणतेही दान स्वीकारू नये. असे केल्यावर दुप्पट किंवा तिप्पट केल्यास मध्यम आणि उत्तम सिद्धी मिळतात.

मन्त्रध्यानं प्रवक्ष्यामि येन स्यान्मन्त्रजं फलम्। स्थूलं शब्दमयं रूपं विग्रहं बाह्यमिष्यते

मी मंत्रध्यान सांगतो, ज्यामुळे मंत्राचे फळ मिळते. स्थूल, शब्दरूप असलेले रूप हे बाह्य मानले जाते.

सूक्ष्मं ज्योतिर्म्मयं रूपं हार्द्दं चिन्तामयं भवेत्। चिन्तया रहितं यत्तु तत् परं परिकीर्त्तितम्

सूक्ष्म रूप तेजस्वी असते, हृदयात वास करते आणि विचारातून बनलेले असते. जे रूप विचाराशिवाय आहे, तेच परम मानले जाते.

इतरेषां स्मृतं रूपं हार्द्दं चिन्तामयं सदा। स्थूलं वैराजमाख्यातं सूक्ष्मं वै लिङ्गितं भवेत्

इतरांसाठी, हृदयात असलेले आणि विचारातून बनलेले रूप नेहमी आठवले जाते. स्थूल रूपाला 'विराट' म्हणतात, आणि सूक्ष्म रूप 'लिंग' समजले जाते.

चिन्तया रहितं रूपमैश्वरं परिकीर्त्तितम्। हृत्पुण्डरीकनिलयञ्चैतन्यं ज्योतिरव्ययम्

विचाररहित रूप हे ऐश्वर्य मानले जाते. हृदयकमळात वास करणारे चैतन्य, अविनाशी तेज हेच खरे आहे.

वीजं वीजात्कमं ध्यायेत् कदम्बकुसुमाकृतिम्। कुम्भान्तरगतो दीपो निरुद्धप्रसवो यथा

बीजातून उत्पन्न झालेले बीज, कदंब फुलासारखे रूप, याचे ध्यान करावे. जसे मडक्यात ठेवलेल्या दिव्याची ज्योत बंद असते, तसेच.

संहतः केवलस्तिष्ठेदेवं मन्त्रेश्वरो हृदि। अनेकशुषिरे कुम्भे तावन्मात्रा गभस्तयः

असा मंत्रेश्वर हृदयात एकरूप आणि एकटा राहतो. जसे अनेक छिद्र असलेल्या मडक्यात प्रकाशाच्या किरणांचा विस्तार होतो, तसेच.

प्रसरन्ति वहिस्तद्वन्नाडीभिर्वीजरश्मयः। अथावभासतो दैवीमात्मीकृत्य तनुं स्थिताः

बीजाच्या किरणा नाड्यांमधून बाहेर पसरतात. मग ते तेजस्वी होऊन, दैवी देह धारण करून स्थिर राहतात.