अग्निपुराणम्

द्विधा गोमूत्रिकां पूर्व्वामाहुरश्वपदां परे । अन्त्याङ्गोमूत्रिकां धेनुं जालबन्धं वदन्ति हि ।। ३४३.

गोमूत्रिका दोन प्रकारची असते: पहिल्याला अश्वपदा म्हणतात, दुसऱ्याला, शेवटी गोमूत्रिका असलेली, धेनू म्हणतात; जाळीबंधाचाही उल्लेख केला जातो.

अर्द्धाभ्यामर्धपादैश्च कुर्य्याद्विन्यासमेतयोः । न्यस्तानामिह वर्णानामधोधः क्रमभागिनां ।। ३४३.

या दोन्ही रचनांमध्ये अर्ध्या किंवा अर्ध्या ओळींच्या साहाय्याने अक्षरांची मांडणी करावी, आणि खालील अक्षरे क्रमाने ठेवावीत.

अधोधः स्थितवर्णानां यावत्तूर्य्यपदन्नयेत् । तुर्य्यपादान्नयेदूद्‌र्ध्वं पादार्द्धं प्रातिलोम्यतः ।। ३४३.

खाली ठेवलेल्या अक्षरांनी चौथ्या ओळीपर्यंत जावे; चौथ्या ओळीपासून वरच्या दिशेने, आणि अर्ध्या ओळीने उलट क्रमाने जावे.

तदेव सर्व्वतोभद्रं त्रिविधं सरसीरुहं । चतुष्पत्रं ततो विघ्नं चतुष्पत्रे उभे अपि ।। ३४३.

सर्वतोभद्रही तीन प्रकारची असते, तसेच कमळही तीन प्रकारचे असते; चार पाकळ्यांच्या रचनेला विघ्न म्हणतात, आणि दोन्ही चार पाकळ्यांच्या मांडणीत आढळतात.

अथ प्रथमपादस्य मूर्द्धन्यस्त्रिपदाक्षरं । सर्व्वेषामेव पादानामन्ते तदुपजायते ।। ३४३.

आता, पहिल्या ओळीच्या सुरुवातीचे तीन अक्षरे सर्व ओळींच्या शेवटी दिसतात.

प्राक्पदस्यान्तिमं प्रत्यक् पादादौ प्रातिलोम्यतः । अन्त्यपादान्तिमञ्चाद्यपादादावक्षरद्वयं ।। ३४३.

मागील ओळीचे शेवटचे अक्षर पुढील ओळीच्या सुरुवातीला उलट क्रमाने ठेवतात; आणि शेवटच्या ओळीचे शेवटचे अक्षर पहिल्या ओळीच्या सुरुवातीला, दोन अक्षरांसह ठेवतात.

चतुश्छदे भवेदष्टच्छदे वर्णत्रयं पुनः । स्यात् षोड़शच्छदे त्वेकान्तरञ्चेदेकमक्षरं ।। ३४३.

चार बाजूच्या रचनेत तीन अक्षरे असतात, आठ बाजूच्या रचनेतही पुन्हा तीन अक्षरे असतात; सोळा बाजूच्या रचनेत, जर मध्ये अंतर असेल, तर एक अक्षर असते.

कर्णिकां तोलयेदूद्‌र्ध्वं पत्राकाराक्षरावलिं । प्रवेशयेत् कर्णिकायाञ्चतुष्पत्रसरोरुहे ।। ३४३.

करंडक वर उचलावा, त्यावर पानांसारख्या अक्षरांची माळ करावी, आणि तो करंडक चार पानांच्या कमळात बसवावा.

कर्णिकायां लिखेदेकं द्वे द्वे दिक्षु विदिक्षु च । प्रवेशनिर्गमौ दिक्षु कुर्य्यादष्टच्छदेऽम्बुजे ।। ३४३.

करंडकात एक अक्षर लिहावे, आणि दिशांना व उपदिशांना प्रत्येकी दोन अक्षरे लिहावीत; प्रवेश आणि निर्गमन आठ पानांच्या कमळात करावे.

विश्वग्विषमवर्णानां तावत् पत्राबलीजुषां । मध्ये समाक्षरन्यासः सरोजे षोड़शच्छदे ।। ३४३.

सर्व दिशांना विखुरलेली जितकी अक्षरे आहेत, तितक्या पानांच्या संख्येप्रमाणे, ती अक्षरांची रचना सोळा पानांच्या कमळाच्या मध्यभागी करावी.

द्विधा चक्रं चतुररं षड़रन्तत्र चादिमं । पूर्व्वार्द्धे सदृशा वर्णाः पादप्रथमपञ्चमा ।। ३४३.

चक्र दोन भागांत विभागावे, त्यात चार आरे असाव्यात, आणि त्यात पहिले ठेवावे; पूर्वेकडील भागात, पादाच्या पहिल्या व पाचव्या प्रमाणेच अक्षरे असावीत.

अयुजोऽश्वयुजश्चैव तुर्य्यावप्यष्टमावपि । तस्योपपादप्राक्प्रत्यगरेषु च यथाक्रमं ।। ३४३.

जोडी व विजोडी, तसेच चौथे आणि आठवे, हे सर्व त्यांच्या पुढील व मागील भागात योग्य क्रमाने ठेवावीत.

स्यात्पादार्द्धचतुष्कन्तु नाभौ तस्याद्यमक्षरं । पश्चिमारावधि नयेन्नेमौ शेषे पदद्वयी ।। ३४३.

चार अर्धपादांचा समूह नाभीवर असावा, त्यात पहिले अक्षर ठेवावे; ही दोन पश्चिमेकडील सीमापर्यंत न्यावीत, आणि उरलेली दोन पादे बाकीच्या भागात ठेवावीत.

तृतीयं तुर्य्यपादान्ते प्रथमौ सदृशावुभौ । वर्णौ पाढ़त्रयस्यापि दशमः सदृशो यदि ।। ३४३.

तिसरे अक्षर चौथ्या पादाच्या शेवटी, आणि पहिले दोन एकसारखी असावीत; तसेच तीन भागांतील दहावे अक्षरही जर तसाच असेल.

प्रथमे चरमे तस्य षड्‌वर्णाः पश्चिमे यदि । भवन्ति द्व्यन्तरं तर्हि वृहच्चक्रमुदाहृतं ।। ३४३.

जर पहिल्या व शेवटच्या मध्ये पश्चिमेकडे सहा अक्षरे असतील, आणि दोन अंतर असेल, तर त्याला मोठे चक्र असे म्हणतात.

सम्मुखाद्वये पादमेकैकं क्रमशो लिखेत् । नाभौ तु वर्णं दशमं नेमौ तुर्य्यपदन्नयेत् ।। ३४३.

समोरासमोर दोन पादे एकामागून एक लिहावीत; नाभीवर दहावे अक्षर ठेवावे, आणि ही चौथ्या पादापर्यंत नेऊ नयेत.

श्लोकस्याद्यन्तदशमाः समा आद्यन्तिमौ युजोः । आदौ वर्णः समौ तुर्य्यपञ्चमावाद्यतुर्य्ययोः ।। ३४३.

श्लोकातील पहिले, शेवटचे आणि दहावे अक्षर सारखे असतात, तसेच जोड पादांचे पहिले व शेवटचे; सुरुवातीला चौथ्या व पाचव्या पादाच्या सुरुवातीला अक्षरे सारखी असतात.

द्वितायप्रातिलोम्येन तृतीयं जायते यदि । पदं विदध्यात् पत्रस्य दण्डश्चक्राब्जकं कृतेः ।। ३४३.

दुसऱ्याच्या उलटीनं तिसरे तयार झाले, तर पाद पानावर ठेवावा, आणि दांडा चक्र-कमळाच्या रचनेत ठेवावा.

द्वितीयौ प्राग्दले तुल्यौ सप्तमौ च तथापरौ । सट्टशावुत्तरदलौ द्वितीयाभ्यामथार्द्धयोः ।। ३४३.

दुसरे अक्षर पूर्वेकडील पानावर, तसेच सातवे पुढच्या पानावर; सहावे व सातवे उत्तरेकडील पानावर, आणि दुसऱ्याचे अर्धेही तिथेच ठेवावेत.

द्वितीयषष्ठाः सट्टशाश्चतुर्थपञ्चमावपि । आद्यन्तपादयोस्तुल्यौ परार्द्धसप्तमावपि ।। ३४३.

दुसरे व सहावे, तसेच सहावे व सातवे, आणि चौथे व पाचवे; पहिल्या व शेवटच्या पादात, शेवटच्या अर्ध्यात सातवेही ठेवावे.

समौ तुर्य्यं पञ्चमन्तु क्रमेण विनियोजयेत् । तुर्य्यौ योज्यौ तु तद्वच्च दलान्ताः क्रमपादयोः ।। ३४३.

चौथे व पाचवे सारखे असतील, तर त्यांना योग्य क्रमाने लावावे; चौथ्या पादांना पानांच्या टोकाशी, पादांच्या क्रमाने जोडावे.

अर्द्धयोरन्तिमाद्यौ तु मुरजे सदृशावुभौ । पादार्द्धपतितो वर्णः प्रातिलोम्यानुलोमतः ।। ३४३.

अर्ध्या भागांच्या शेवटी, पहिले व शेवटचे, दोन्ही 'मुरज' रचनेत सारखे असावेत; अर्धपादावर ठेवलेले अक्षर उलट व सरळ क्रमाने असावे.

अन्तिमं परिबध्नीयाद्यावत्तुर्य्यमिहादिमत् । पादात्तुर्य्याद्यदेवाद्यं नवमात् षोड़शादपि ।। ३४३.

शेवटचे चौथ्या पर्यंत बांधावे, सुरुवातीपासून; चौथ्या पादापासून पहिले, आणि नवव्या पासून सोळाव्या पर्यंतही ठेवावीत.

अक्षरात् पुटके मध्ये मद्येऽक्षरचतुष्टयम् । कृत्वा कुर्य्याद्यथैतस्य मुरजाकारता भवेत् ।। ३४३.

अक्षराच्या मध्यभागी, फडाच्या मध्ये, चार अक्षरांचा समूह ठेवावा, आणि त्याची रचना 'मुरज'सारखी करावी.

द्वितीयं चक्रशार्दूलविक्रीडितकसम्पदम् । गोमूत्रिका सर्ववृत्तैरन्ये बन्धास्त्वनुष्टुभा ।। ३४३.

दुसरे म्हणजे चक्र, वाघाच्या खेळासारखे, आणि 'गोमूत्रिका', हे सर्व वृत्तांत साध्य होते; इतर बांधणी 'अनुष्टुभ'साठी असतात.

नामधेयं यदि न चेदमीषु कविकाव्ययोः । मित्रधेयाभितुष्यन्ति नामित्रः खिद्यते तथा ।। ३४३.

या काव्यांना किंवा कवीला नाव नसेल, तर मित्रांना नाव ठेवायला आनंद होतो, पण जे मित्र नाहीत त्यांना मात्र त्याने त्रास होतो.

वाणबाणासनव्योमखड्गमुद्गरशक्तयः । द्विचतुर्थत्रिश्रृङ्गाटा दम्भोलिमुष्लाङ्कुशाः ।। ३४३.

बाण, धनुष्य, बाणांची पुडी, तलवार, गदा, भाला, दोन, तीन, चार टोकांचे दांडे, डमरू, मुसळ, अंकुश —

पदं रथस्य नागस्य पुष्करिण्यसिपुत्रिका । एते बन्धास्तथा चान्ये एवं ज्ञेयाः स्वयं बुधैः ।। ३४३.

रथाचा पाय, हत्ती, कमळाचे तळे, तलवारीचे खोके — हे आणि असे इतरही बंध आहेत; हे सर्व ज्ञानी लोकांनी स्वतःहून ओळखावे.

अग्निरुवाच अलङ्करणमर्थानामर्थालङ्कार इष्यते । तं विना शब्दसौन्दर्य्यमपि नास्ति मनोहरम् ।। ३४४.

अग्नी म्हणाले: अर्थाला शोभा देणारे अलंकार म्हणजेच अर्थाचा अलंकार होय; तो नसला, तर शब्दांची सुंदरता सुद्धा मनाला भासत नाही.