अग्निपुराणम्

तदङ्गविहिताकाङ्क्षस्तच्चुतं स्याच्चतुर्विधम् । स्वरव्यञ्जनविन्दूनां विसर्गस्य च विच्युतेः ।। ३४३.

जेव्हा वाक्यातील एखाद्या भागाची अपेक्षा असते आणि तो भाग नसतो, तेव्हा ही अनुपस्थिती चार प्रकारची असते: स्वर, व्यंजन, बिंदू किंवा विसर्ग यापैकी काही गाळलेले असते.

दत्तेपि यत्र वाक्याङ्गे द्वितीयोर्थः प्रतीयते । तद्द्न्तदाहुस्तद्भेदाः स्वराद्यैः पूर्व्ववन्मताः ।। ३४३.

वाक्यातील एखादा भाग असला तरी, जर दुसरा अर्थ समजला गेला, तर त्यालाही हेच नाव दिले जाते; स्वर वगैरे भेदांमुळे त्याचे प्रकार निर्माण होतात, असे पूर्वी सांगितले आहे.

अपनीताक्षरस्थाने न्यस्ते वर्णान्तरेऽपि च । भासतेऽर्थान्तरं यत्र च्युतदत्तं तदुच्यते ।। ३४३.

जेव्हा एखादे अक्षर काढून टाकून त्याच्या जागी दुसरे अक्षर ठेवले जाते आणि त्यामुळे वेगळा अर्थ निर्माण होतो, तेव्हा त्याला 'च्युतदत्त' असे म्हणतात.

सुश्लिष्टपद्यमेकं यन्नानाश्लोकांशनिर्म्मितम् । सा ममस्या परस्यात्मपरयोः कृतिसङ्करात् ।। ३४३.

जेव्हा एक सुंदरपणे जुळवलेले पद वेगवेगळ्या श्लोकांच्या भागांतून तयार केले जाते, तेव्हा ते 'ममस्या' असे म्हणतात, कारण त्यात स्वतःचे आणि इतरांचे काव्य एकत्र आलेले असते.

दुःखेन कृतमत्यर्थं कविसामर्थ्यसूचकम् । दुष्करं नीरसत्वेपि विदग्धानां महोत्सवः ।। ३४३.

हे रचना करणे अतिशय कठीण असते आणि कवीच्या कौशल्याचा दाखला देते; जरी त्यात गोडवा नसला, तरी विद्वानांसाठी ती मोठा आनंद देणारी असते.

नियमाच्च विदर्बाच्च बन्धाच्च भवति त्रिधा । कवेः प्रतिज्ञा निर्म्माणरम्यस्य नियमः समृतः ।। ३४३.

नियम, रचना आणि बांधणी या तीन प्रकारांनी हे तीन प्रकारचे होते; सुंदर काव्यनिर्मितीसाठी कवीने पाळावयाचा नियम असाच सांगितला आहे.

प्रातिलोम्यानुलोम्यञ्च शब्देनार्थेन जायते । अनेकधावृत्तवर्णविन्यासैः शिल्पकल्पना ।। ३४३.

शब्द किंवा अर्थ यांच्या उलटसुलट किंवा सरळ मांडणीने, विविध वृत्त आणि अक्षरांच्या रचनेतून काव्यकलेचे अनेक प्रकार निर्माण होतात.

प्रातिलोम्यानुलोम्यञ्च शब्देनार्थेन जायते । अनेकधावृत्तवर्णविन्यासैः शिल्पकल्पना ।। ३४३.

शब्द किंवा अर्थ यांच्या उलटसुलट किंवा सरळ मांडणीने, विविध वृत्त आणि अक्षरांच्या रचनेतून काव्यकलेचे अनेक प्रकार निर्माण होतात.

तत्तत्प्रसिद्धवस्तूनां बन्ध इत्यभिधीयते । गोमूत्रिकार्द्धभ्रमणे सर्व्वतोभद्रमम्बुजम् ।। ३४३.

प्रसिद्ध वस्तूंच्या रचनेला 'बंध' असे म्हणतात; यात गोमूत्रिका, अर्धवळण, सर्वतोभद्र आणि कमळ या प्रकारांचा समावेश होतो.

चक्रञ्चक्राब्जकं दण्डो मुरजाश्चेति चाष्टधा । प्रत्यर्धं प्रतिपादं स्यादेकान्तरसमाक्षरा ।। ३४३.

चक्र, चक्राब्जक, दंड आणि मुरज हे आठ प्रकारचे मानले जातात; अर्ध्या-अर्ध्या ओळींनी, प्रत्येक ओळीने किंवा एकाआड एक अक्षर ठेवून ही मांडणी होते.

द्विधा गोमूत्रिकां पूर्व्वामाहुरश्वपदां परे । अन्त्याङ्गोमूत्रिकां धेनुं जालबन्धं वदन्ति हि ।। ३४३.

गोमूत्रिका दोन प्रकारची असते: पहिल्याला अश्वपदा म्हणतात, दुसऱ्याला, शेवटी गोमूत्रिका असलेली, धेनू म्हणतात; जाळीबंधाचाही उल्लेख केला जातो.

अर्द्धाभ्यामर्धपादैश्च कुर्य्याद्विन्यासमेतयोः । न्यस्तानामिह वर्णानामधोधः क्रमभागिनां ।। ३४३.

या दोन्ही रचनांमध्ये अर्ध्या किंवा अर्ध्या ओळींच्या साहाय्याने अक्षरांची मांडणी करावी, आणि खालील अक्षरे क्रमाने ठेवावीत.

अधोधः स्थितवर्णानां यावत्तूर्य्यपदन्नयेत् । तुर्य्यपादान्नयेदूद्‌र्ध्वं पादार्द्धं प्रातिलोम्यतः ।। ३४३.

खाली ठेवलेल्या अक्षरांनी चौथ्या ओळीपर्यंत जावे; चौथ्या ओळीपासून वरच्या दिशेने, आणि अर्ध्या ओळीने उलट क्रमाने जावे.

तदेव सर्व्वतोभद्रं त्रिविधं सरसीरुहं । चतुष्पत्रं ततो विघ्नं चतुष्पत्रे उभे अपि ।। ३४३.

सर्वतोभद्रही तीन प्रकारची असते, तसेच कमळही तीन प्रकारचे असते; चार पाकळ्यांच्या रचनेला विघ्न म्हणतात, आणि दोन्ही चार पाकळ्यांच्या मांडणीत आढळतात.

अथ प्रथमपादस्य मूर्द्धन्यस्त्रिपदाक्षरं । सर्व्वेषामेव पादानामन्ते तदुपजायते ।। ३४३.

आता, पहिल्या ओळीच्या सुरुवातीचे तीन अक्षरे सर्व ओळींच्या शेवटी दिसतात.

प्राक्पदस्यान्तिमं प्रत्यक् पादादौ प्रातिलोम्यतः । अन्त्यपादान्तिमञ्चाद्यपादादावक्षरद्वयं ।। ३४३.

मागील ओळीचे शेवटचे अक्षर पुढील ओळीच्या सुरुवातीला उलट क्रमाने ठेवतात; आणि शेवटच्या ओळीचे शेवटचे अक्षर पहिल्या ओळीच्या सुरुवातीला, दोन अक्षरांसह ठेवतात.

चतुश्छदे भवेदष्टच्छदे वर्णत्रयं पुनः । स्यात् षोड़शच्छदे त्वेकान्तरञ्चेदेकमक्षरं ।। ३४३.

चार बाजूच्या रचनेत तीन अक्षरे असतात, आठ बाजूच्या रचनेतही पुन्हा तीन अक्षरे असतात; सोळा बाजूच्या रचनेत, जर मध्ये अंतर असेल, तर एक अक्षर असते.

कर्णिकां तोलयेदूद्‌र्ध्वं पत्राकाराक्षरावलिं । प्रवेशयेत् कर्णिकायाञ्चतुष्पत्रसरोरुहे ।। ३४३.

करंडक वर उचलावा, त्यावर पानांसारख्या अक्षरांची माळ करावी, आणि तो करंडक चार पानांच्या कमळात बसवावा.

कर्णिकायां लिखेदेकं द्वे द्वे दिक्षु विदिक्षु च । प्रवेशनिर्गमौ दिक्षु कुर्य्यादष्टच्छदेऽम्बुजे ।। ३४३.

करंडकात एक अक्षर लिहावे, आणि दिशांना व उपदिशांना प्रत्येकी दोन अक्षरे लिहावीत; प्रवेश आणि निर्गमन आठ पानांच्या कमळात करावे.

विश्वग्विषमवर्णानां तावत् पत्राबलीजुषां । मध्ये समाक्षरन्यासः सरोजे षोड़शच्छदे ।। ३४३.

सर्व दिशांना विखुरलेली जितकी अक्षरे आहेत, तितक्या पानांच्या संख्येप्रमाणे, ती अक्षरांची रचना सोळा पानांच्या कमळाच्या मध्यभागी करावी.

द्विधा चक्रं चतुररं षड़रन्तत्र चादिमं । पूर्व्वार्द्धे सदृशा वर्णाः पादप्रथमपञ्चमा ।। ३४३.

चक्र दोन भागांत विभागावे, त्यात चार आरे असाव्यात, आणि त्यात पहिले ठेवावे; पूर्वेकडील भागात, पादाच्या पहिल्या व पाचव्या प्रमाणेच अक्षरे असावीत.

अयुजोऽश्वयुजश्चैव तुर्य्यावप्यष्टमावपि । तस्योपपादप्राक्प्रत्यगरेषु च यथाक्रमं ।। ३४३.

जोडी व विजोडी, तसेच चौथे आणि आठवे, हे सर्व त्यांच्या पुढील व मागील भागात योग्य क्रमाने ठेवावीत.

स्यात्पादार्द्धचतुष्कन्तु नाभौ तस्याद्यमक्षरं । पश्चिमारावधि नयेन्नेमौ शेषे पदद्वयी ।। ३४३.

चार अर्धपादांचा समूह नाभीवर असावा, त्यात पहिले अक्षर ठेवावे; ही दोन पश्चिमेकडील सीमापर्यंत न्यावीत, आणि उरलेली दोन पादे बाकीच्या भागात ठेवावीत.

तृतीयं तुर्य्यपादान्ते प्रथमौ सदृशावुभौ । वर्णौ पाढ़त्रयस्यापि दशमः सदृशो यदि ।। ३४३.

तिसरे अक्षर चौथ्या पादाच्या शेवटी, आणि पहिले दोन एकसारखी असावीत; तसेच तीन भागांतील दहावे अक्षरही जर तसाच असेल.

प्रथमे चरमे तस्य षड्‌वर्णाः पश्चिमे यदि । भवन्ति द्व्यन्तरं तर्हि वृहच्चक्रमुदाहृतं ।। ३४३.

जर पहिल्या व शेवटच्या मध्ये पश्चिमेकडे सहा अक्षरे असतील, आणि दोन अंतर असेल, तर त्याला मोठे चक्र असे म्हणतात.

सम्मुखाद्वये पादमेकैकं क्रमशो लिखेत् । नाभौ तु वर्णं दशमं नेमौ तुर्य्यपदन्नयेत् ।। ३४३.

समोरासमोर दोन पादे एकामागून एक लिहावीत; नाभीवर दहावे अक्षर ठेवावे, आणि ही चौथ्या पादापर्यंत नेऊ नयेत.

श्लोकस्याद्यन्तदशमाः समा आद्यन्तिमौ युजोः । आदौ वर्णः समौ तुर्य्यपञ्चमावाद्यतुर्य्ययोः ।। ३४३.

श्लोकातील पहिले, शेवटचे आणि दहावे अक्षर सारखे असतात, तसेच जोड पादांचे पहिले व शेवटचे; सुरुवातीला चौथ्या व पाचव्या पादाच्या सुरुवातीला अक्षरे सारखी असतात.

द्वितायप्रातिलोम्येन तृतीयं जायते यदि । पदं विदध्यात् पत्रस्य दण्डश्चक्राब्जकं कृतेः ।। ३४३.

दुसऱ्याच्या उलटीनं तिसरे तयार झाले, तर पाद पानावर ठेवावा, आणि दांडा चक्र-कमळाच्या रचनेत ठेवावा.

द्वितीयौ प्राग्दले तुल्यौ सप्तमौ च तथापरौ । सट्टशावुत्तरदलौ द्वितीयाभ्यामथार्द्धयोः ।। ३४३.

दुसरे अक्षर पूर्वेकडील पानावर, तसेच सातवे पुढच्या पानावर; सहावे व सातवे उत्तरेकडील पानावर, आणि दुसऱ्याचे अर्धेही तिथेच ठेवावेत.