अग्निपुराणम्

स्वतन्त्रस्यान्यतन्त्रस्य पदस्यावर्त्तना द्विधा । भिन्नप्रयोजनपदस्यावृत्तिं त्वेकत्र विग्राहात् ।। ३४३.

स्वतंत्र किंवा परावलंबी शब्दाची पुनरावृत्ती दोन प्रकारे होते; पण वेगळ्या अर्थासाठी असलेला शब्द वेगळा वापरला की, त्याची पुनरावृत्ती एकच मानली जाते.

द्वयोरावृत्तपदयोः समस्ता स्यात्समासतः । असमासात्तयोर्व्यस्ता पादे त्वेकत्र विग्रहात् ।। ३४३.

दोन वेळा आलेले शब्द एकत्र जोडले असतील तर त्याला ‘समस्त’ म्हणतात; जोडले नसतील तर ‘व्यस्त’ म्हणतात, आणि एका पादात वेगळे असतील तर एकच मानतात.

वाक्यस्यावृत्तिरप्येवं यथासम्भवमिष्यते । अलङ्काराद्यनुप्रासो लघुमध्येवमर्हणात् ।। ३४३.

वाक्याची पुनरावृत्तीही शक्य आहे; अलंकारांमध्ये ‘अनुप्रास’ हा हलका, मध्यम किंवा उत्तम असतो, त्याच्या गुणवत्तेनुसार.

यया कयाचिद्‌वृत्या यत् समानमनुभूयते । तद्रूपादिपदासत्तिः सानुप्रासा रसावहा ।। ३४३.

ज्या कोणत्याही प्रकारच्या पुनरावृत्तीमुळे एकसारखेपणा जाणवतो, ती शब्दांची जोड ‘अनुप्रास’ म्हणतात, आणि ती रस निर्माण करणारी असते.

गोष्ठ्यां कुतूहलाध्यायी वाग्बन्धश्चित्रमुच्यते । प्रश्नः प्रहेलिका गुप्तं च्युतदक्ते तथोभयम् ।। ३४३.

सभा-मंडळात जिज्ञासेने वाचलेली रचना ‘चित्र’ म्हणजे कोडे म्हणतात; प्रश्न, कोडे, गुप्तार्थ, काही लपवलेले, काही गाळलेले आणि दोन्ही एकत्र असेही प्रकार आहेत.

समस्या सप्त तद्‌भेदा नानार्थस्यानुयोगतः । यत्र प्रदीयते तुल्यवर्णविन्यासमुत्तरं ।। ३४३.

‘समस्या’ सात प्रकारांची असते, वेगवेगळ्या अर्थाच्या शोधानुसार; जिथे उत्तर तेच अक्षरक्रम ठेवून दिले जाते.

स प्रश्नः स्यादेकपृष्टद्वपृष्टोत्तरभेदतः । द्विधैकपृष्टो द्विविधः समस्तो व्यस्त एव च ।। ३४३.

तो प्रश्न एक किंवा दोन भागांच्या उत्तरानुसार वेगळा होतो; एकभागी प्रश्न दोन प्रकारचा, आणि पूर्ण व वेगळा असेही दोन प्रकार आहेत.

द्वयोरप्यर्थयोर्गुह्यमानशब्दा प्रहेलिका । सा द्विधार्थी च शाब्दी च तत्रार्थी चार्थबोधतः ।। ३४३.

दोन अर्थ असलेल्या शब्दांचे लपवलेले असणे म्हणजे कोडे; ते दोन प्रकारचे असते: अर्थावर आधारलेले आणि शब्दावर आधारलेले; पहिले अर्थाने समजते.

शब्दावबोधतः शाब्दी प्राहुः षोढा प्रहेलिकां । यस्मिन् गुप्तेऽपि वलाक्याङ्गे बाव्यर्थोऽपारमार्थिकः ।। ३४३.

शब्दांच्या अर्थावरून समजले गेले तर त्याला ‘शाब्दी’ म्हणतात; अशा रीतीने कोडे सहा प्रकारचे आहे. जिथे वाक्याच्या भागात अर्थ लपवला असला तरी, तो प्रत्यक्ष अर्थ नसतो.

तदङ्गविहिताकाङ्‌क्षस्तद्‌गुप्तं गूढ़मप्यदः । यत्रार्थान्तरनिर्बासो वाक्याङ्गच्यवनादिभिः ।। ३४३.

जेव्हा वाक्यातील एखाद्या भागाची अपेक्षा असते, पण तो भाग लपवलेला किंवा गुप्त असतो आणि वाक्यातील काही भाग गाळल्यामुळे किंवा हलवल्यामुळे अर्थ उघड होतो, तेव्हा त्याला हे नाव दिले जाते.

तदङ्गविहिताकाङ्क्षस्तच्चुतं स्याच्चतुर्विधम् । स्वरव्यञ्जनविन्दूनां विसर्गस्य च विच्युतेः ।। ३४३.

जेव्हा वाक्यातील एखाद्या भागाची अपेक्षा असते आणि तो भाग नसतो, तेव्हा ही अनुपस्थिती चार प्रकारची असते: स्वर, व्यंजन, बिंदू किंवा विसर्ग यापैकी काही गाळलेले असते.

दत्तेपि यत्र वाक्याङ्गे द्वितीयोर्थः प्रतीयते । तद्द्न्तदाहुस्तद्भेदाः स्वराद्यैः पूर्व्ववन्मताः ।। ३४३.

वाक्यातील एखादा भाग असला तरी, जर दुसरा अर्थ समजला गेला, तर त्यालाही हेच नाव दिले जाते; स्वर वगैरे भेदांमुळे त्याचे प्रकार निर्माण होतात, असे पूर्वी सांगितले आहे.

अपनीताक्षरस्थाने न्यस्ते वर्णान्तरेऽपि च । भासतेऽर्थान्तरं यत्र च्युतदत्तं तदुच्यते ।। ३४३.

जेव्हा एखादे अक्षर काढून टाकून त्याच्या जागी दुसरे अक्षर ठेवले जाते आणि त्यामुळे वेगळा अर्थ निर्माण होतो, तेव्हा त्याला 'च्युतदत्त' असे म्हणतात.

सुश्लिष्टपद्यमेकं यन्नानाश्लोकांशनिर्म्मितम् । सा ममस्या परस्यात्मपरयोः कृतिसङ्करात् ।। ३४३.

जेव्हा एक सुंदरपणे जुळवलेले पद वेगवेगळ्या श्लोकांच्या भागांतून तयार केले जाते, तेव्हा ते 'ममस्या' असे म्हणतात, कारण त्यात स्वतःचे आणि इतरांचे काव्य एकत्र आलेले असते.

दुःखेन कृतमत्यर्थं कविसामर्थ्यसूचकम् । दुष्करं नीरसत्वेपि विदग्धानां महोत्सवः ।। ३४३.

हे रचना करणे अतिशय कठीण असते आणि कवीच्या कौशल्याचा दाखला देते; जरी त्यात गोडवा नसला, तरी विद्वानांसाठी ती मोठा आनंद देणारी असते.

नियमाच्च विदर्बाच्च बन्धाच्च भवति त्रिधा । कवेः प्रतिज्ञा निर्म्माणरम्यस्य नियमः समृतः ।। ३४३.

नियम, रचना आणि बांधणी या तीन प्रकारांनी हे तीन प्रकारचे होते; सुंदर काव्यनिर्मितीसाठी कवीने पाळावयाचा नियम असाच सांगितला आहे.

प्रातिलोम्यानुलोम्यञ्च शब्देनार्थेन जायते । अनेकधावृत्तवर्णविन्यासैः शिल्पकल्पना ।। ३४३.

शब्द किंवा अर्थ यांच्या उलटसुलट किंवा सरळ मांडणीने, विविध वृत्त आणि अक्षरांच्या रचनेतून काव्यकलेचे अनेक प्रकार निर्माण होतात.

प्रातिलोम्यानुलोम्यञ्च शब्देनार्थेन जायते । अनेकधावृत्तवर्णविन्यासैः शिल्पकल्पना ।। ३४३.

शब्द किंवा अर्थ यांच्या उलटसुलट किंवा सरळ मांडणीने, विविध वृत्त आणि अक्षरांच्या रचनेतून काव्यकलेचे अनेक प्रकार निर्माण होतात.

तत्तत्प्रसिद्धवस्तूनां बन्ध इत्यभिधीयते । गोमूत्रिकार्द्धभ्रमणे सर्व्वतोभद्रमम्बुजम् ।। ३४३.

प्रसिद्ध वस्तूंच्या रचनेला 'बंध' असे म्हणतात; यात गोमूत्रिका, अर्धवळण, सर्वतोभद्र आणि कमळ या प्रकारांचा समावेश होतो.

चक्रञ्चक्राब्जकं दण्डो मुरजाश्चेति चाष्टधा । प्रत्यर्धं प्रतिपादं स्यादेकान्तरसमाक्षरा ।। ३४३.

चक्र, चक्राब्जक, दंड आणि मुरज हे आठ प्रकारचे मानले जातात; अर्ध्या-अर्ध्या ओळींनी, प्रत्येक ओळीने किंवा एकाआड एक अक्षर ठेवून ही मांडणी होते.

द्विधा गोमूत्रिकां पूर्व्वामाहुरश्वपदां परे । अन्त्याङ्गोमूत्रिकां धेनुं जालबन्धं वदन्ति हि ।। ३४३.

गोमूत्रिका दोन प्रकारची असते: पहिल्याला अश्वपदा म्हणतात, दुसऱ्याला, शेवटी गोमूत्रिका असलेली, धेनू म्हणतात; जाळीबंधाचाही उल्लेख केला जातो.

अर्द्धाभ्यामर्धपादैश्च कुर्य्याद्विन्यासमेतयोः । न्यस्तानामिह वर्णानामधोधः क्रमभागिनां ।। ३४३.

या दोन्ही रचनांमध्ये अर्ध्या किंवा अर्ध्या ओळींच्या साहाय्याने अक्षरांची मांडणी करावी, आणि खालील अक्षरे क्रमाने ठेवावीत.

अधोधः स्थितवर्णानां यावत्तूर्य्यपदन्नयेत् । तुर्य्यपादान्नयेदूद्‌र्ध्वं पादार्द्धं प्रातिलोम्यतः ।। ३४३.

खाली ठेवलेल्या अक्षरांनी चौथ्या ओळीपर्यंत जावे; चौथ्या ओळीपासून वरच्या दिशेने, आणि अर्ध्या ओळीने उलट क्रमाने जावे.

तदेव सर्व्वतोभद्रं त्रिविधं सरसीरुहं । चतुष्पत्रं ततो विघ्नं चतुष्पत्रे उभे अपि ।। ३४३.

सर्वतोभद्रही तीन प्रकारची असते, तसेच कमळही तीन प्रकारचे असते; चार पाकळ्यांच्या रचनेला विघ्न म्हणतात, आणि दोन्ही चार पाकळ्यांच्या मांडणीत आढळतात.

अथ प्रथमपादस्य मूर्द्धन्यस्त्रिपदाक्षरं । सर्व्वेषामेव पादानामन्ते तदुपजायते ।। ३४३.

आता, पहिल्या ओळीच्या सुरुवातीचे तीन अक्षरे सर्व ओळींच्या शेवटी दिसतात.

प्राक्पदस्यान्तिमं प्रत्यक् पादादौ प्रातिलोम्यतः । अन्त्यपादान्तिमञ्चाद्यपादादावक्षरद्वयं ।। ३४३.

मागील ओळीचे शेवटचे अक्षर पुढील ओळीच्या सुरुवातीला उलट क्रमाने ठेवतात; आणि शेवटच्या ओळीचे शेवटचे अक्षर पहिल्या ओळीच्या सुरुवातीला, दोन अक्षरांसह ठेवतात.

चतुश्छदे भवेदष्टच्छदे वर्णत्रयं पुनः । स्यात् षोड़शच्छदे त्वेकान्तरञ्चेदेकमक्षरं ।। ३४३.

चार बाजूच्या रचनेत तीन अक्षरे असतात, आठ बाजूच्या रचनेतही पुन्हा तीन अक्षरे असतात; सोळा बाजूच्या रचनेत, जर मध्ये अंतर असेल, तर एक अक्षर असते.

कर्णिकां तोलयेदूद्‌र्ध्वं पत्राकाराक्षरावलिं । प्रवेशयेत् कर्णिकायाञ्चतुष्पत्रसरोरुहे ।। ३४३.

करंडक वर उचलावा, त्यावर पानांसारख्या अक्षरांची माळ करावी, आणि तो करंडक चार पानांच्या कमळात बसवावा.

कर्णिकायां लिखेदेकं द्वे द्वे दिक्षु विदिक्षु च । प्रवेशनिर्गमौ दिक्षु कुर्य्यादष्टच्छदेऽम्बुजे ।। ३४३.

करंडकात एक अक्षर लिहावे, आणि दिशांना व उपदिशांना प्रत्येकी दोन अक्षरे लिहावीत; प्रवेश आणि निर्गमन आठ पानांच्या कमळात करावे.