अग्निपुराणम्

अकारवर्ज्जमावृत्तिः स्वराणामतिभूयसी । अनुस्वारविशर्गौ च पारुष्याय निरन्तरौ ।। ३४३.

'अ' वगळता स्वरांची खूप जास्त पुनरावृत्ती, तसेच अनुस्वार आणि विसर्ग यांचा सलग वापर, हे कठोरपणा आणतात.

शषसा रेफसंयुक्ताश्चाकारश्चापि भूयसा । अन्तस्थाभिन्नमाभ्याञ्च हः पारुष्याय संयुतः ।। ३४३.

‘ष’ आणि ‘र’ हे जोडून आले की, तसेच ‘क’ हे वारंवार आले की, हे शब्दाच्या मधे वेगळे न होता आले की, आणि ‘ह’ हे जर कठोरपणे उच्चारले गेले, तर हे लक्षात घ्यावे.

अन्यथापि गुरुर्वर्णः संयुक्ते परिपन्थिनि । पारुष्यायादिमांस्तत्र पूजिता न तु पञ्चमी ।। ३४३.

इतर वेळी, दोन व्यंजनांची कठीण संधी झाली की, तो उच्चार कठोर मानला जातो, पण पाचवा अक्षर सन्मानाने उच्चारल्यास तसे होत नाही.

द्रावणि माधवी पञ्चवर्णान्तस्थोष्मभिः क्रमात् । अनेकवर्णावृत्तिर्या भिन्नार्थप्रतिपादिका ।। ३४३.

द्रवाक्षर, ‘म’ आणि पाच अक्षरांची ‘माधवी’, हे सibilant अक्षरांनंतर योग्य क्रमाने आले की, आणि अनेक अक्षरांनी वेगळा अर्थ दर्शविला की, त्याला ‘यमक’ असे म्हणतात.

यमकं साव्यपेतञ्च व्यपेतञ्चेति तद्‌द्विधा । आनन्तर्यादव्यपेतं व्यपेतं व्यवधानतः ।। ३४३.

‘यमक’ दोन प्रकारचे असते: एक सलग आणि एक मधे अंतर असलेले. सलग असले तर ‘अव्यपेत’ आणि मधे काही अंतर असेल तर ‘व्यपेत’ असे म्हणतात.

द्वैविध्येनानयोः स्थानपादभेदाच्चतुर्विधम् । आदिपादादिमध्यान्तेष्वेकद्वित्रिनियोगतः ।। ३४३.

या दोन प्रकारांमुळे आणि पादाच्या जागेनुसार, चार प्रकार होतात: आरंभ, मधला, शेवट, किंवा एक, दोन, तीन जागांमध्ये एकत्र येणारे.

सप्तधा सप्तपूर्वेण५ चेत् पादेनोत्तरोत्तरः । एकद्वित्रिपदारम्भस्तुल्यः षोढा तदापरं ।। ३४३.

पूर्वी सांगितलेल्या सात प्रकारांनुसार, प्रत्येक पुढील पाद एक, दोन किंवा तीन पादांनी सुरू झाला की, पुढचा विभाग सहा प्रकारांचा आणि समान असा होतो.

तृतीयं त्रिविधं पादस्यादिमध्यान्तगोचरम् । पादान्तयमकञ्चैव काञ्चीयमकमेव च ।। ३४३.

तिसरा प्रकार तीन भागांत येतो: पादाच्या आरंभी, मध्ये किंवा शेवटी; तसेच ‘पादांत-यमक’ आणि ‘कांची-यमक’ असेही प्रकार आहेत.

संसर्गयमकञ्चैव विक्रान्तयमकन्तथा । पादादियमकञ्चैव तथाम्रेडितमेव च ।। ३४३.

‘संसर्ग-यमक’, ‘विक्रांत-यमक’, ‘पादादि-यमक’ आणि ‘अम्रेडित-यमक’ असेही प्रकार आहेत.

चतुर्व्यवसितञ्चैव मालायमकमेव च । दशधा यमकं श्रेष्ठं तद्भेदा बहवोऽपरे ।। ३४३.

‘चतुर्व्यवसित’ आणि ‘माळा-यमक’ असेही प्रकार आहेत; अशा प्रकारे यमक दहा प्रकारचे असून, त्याचे आणखीही अनेक उपप्रकार आहेत.

स्वतन्त्रस्यान्यतन्त्रस्य पदस्यावर्त्तना द्विधा । भिन्नप्रयोजनपदस्यावृत्तिं त्वेकत्र विग्राहात् ।। ३४३.

स्वतंत्र किंवा परावलंबी शब्दाची पुनरावृत्ती दोन प्रकारे होते; पण वेगळ्या अर्थासाठी असलेला शब्द वेगळा वापरला की, त्याची पुनरावृत्ती एकच मानली जाते.

द्वयोरावृत्तपदयोः समस्ता स्यात्समासतः । असमासात्तयोर्व्यस्ता पादे त्वेकत्र विग्रहात् ।। ३४३.

दोन वेळा आलेले शब्द एकत्र जोडले असतील तर त्याला ‘समस्त’ म्हणतात; जोडले नसतील तर ‘व्यस्त’ म्हणतात, आणि एका पादात वेगळे असतील तर एकच मानतात.

वाक्यस्यावृत्तिरप्येवं यथासम्भवमिष्यते । अलङ्काराद्यनुप्रासो लघुमध्येवमर्हणात् ।। ३४३.

वाक्याची पुनरावृत्तीही शक्य आहे; अलंकारांमध्ये ‘अनुप्रास’ हा हलका, मध्यम किंवा उत्तम असतो, त्याच्या गुणवत्तेनुसार.

यया कयाचिद्‌वृत्या यत् समानमनुभूयते । तद्रूपादिपदासत्तिः सानुप्रासा रसावहा ।। ३४३.

ज्या कोणत्याही प्रकारच्या पुनरावृत्तीमुळे एकसारखेपणा जाणवतो, ती शब्दांची जोड ‘अनुप्रास’ म्हणतात, आणि ती रस निर्माण करणारी असते.

गोष्ठ्यां कुतूहलाध्यायी वाग्बन्धश्चित्रमुच्यते । प्रश्नः प्रहेलिका गुप्तं च्युतदक्ते तथोभयम् ।। ३४३.

सभा-मंडळात जिज्ञासेने वाचलेली रचना ‘चित्र’ म्हणजे कोडे म्हणतात; प्रश्न, कोडे, गुप्तार्थ, काही लपवलेले, काही गाळलेले आणि दोन्ही एकत्र असेही प्रकार आहेत.

समस्या सप्त तद्‌भेदा नानार्थस्यानुयोगतः । यत्र प्रदीयते तुल्यवर्णविन्यासमुत्तरं ।। ३४३.

‘समस्या’ सात प्रकारांची असते, वेगवेगळ्या अर्थाच्या शोधानुसार; जिथे उत्तर तेच अक्षरक्रम ठेवून दिले जाते.

स प्रश्नः स्यादेकपृष्टद्वपृष्टोत्तरभेदतः । द्विधैकपृष्टो द्विविधः समस्तो व्यस्त एव च ।। ३४३.

तो प्रश्न एक किंवा दोन भागांच्या उत्तरानुसार वेगळा होतो; एकभागी प्रश्न दोन प्रकारचा, आणि पूर्ण व वेगळा असेही दोन प्रकार आहेत.

द्वयोरप्यर्थयोर्गुह्यमानशब्दा प्रहेलिका । सा द्विधार्थी च शाब्दी च तत्रार्थी चार्थबोधतः ।। ३४३.

दोन अर्थ असलेल्या शब्दांचे लपवलेले असणे म्हणजे कोडे; ते दोन प्रकारचे असते: अर्थावर आधारलेले आणि शब्दावर आधारलेले; पहिले अर्थाने समजते.

शब्दावबोधतः शाब्दी प्राहुः षोढा प्रहेलिकां । यस्मिन् गुप्तेऽपि वलाक्याङ्गे बाव्यर्थोऽपारमार्थिकः ।। ३४३.

शब्दांच्या अर्थावरून समजले गेले तर त्याला ‘शाब्दी’ म्हणतात; अशा रीतीने कोडे सहा प्रकारचे आहे. जिथे वाक्याच्या भागात अर्थ लपवला असला तरी, तो प्रत्यक्ष अर्थ नसतो.

तदङ्गविहिताकाङ्‌क्षस्तद्‌गुप्तं गूढ़मप्यदः । यत्रार्थान्तरनिर्बासो वाक्याङ्गच्यवनादिभिः ।। ३४३.

जेव्हा वाक्यातील एखाद्या भागाची अपेक्षा असते, पण तो भाग लपवलेला किंवा गुप्त असतो आणि वाक्यातील काही भाग गाळल्यामुळे किंवा हलवल्यामुळे अर्थ उघड होतो, तेव्हा त्याला हे नाव दिले जाते.

तदङ्गविहिताकाङ्क्षस्तच्चुतं स्याच्चतुर्विधम् । स्वरव्यञ्जनविन्दूनां विसर्गस्य च विच्युतेः ।। ३४३.

जेव्हा वाक्यातील एखाद्या भागाची अपेक्षा असते आणि तो भाग नसतो, तेव्हा ही अनुपस्थिती चार प्रकारची असते: स्वर, व्यंजन, बिंदू किंवा विसर्ग यापैकी काही गाळलेले असते.

दत्तेपि यत्र वाक्याङ्गे द्वितीयोर्थः प्रतीयते । तद्द्न्तदाहुस्तद्भेदाः स्वराद्यैः पूर्व्ववन्मताः ।। ३४३.

वाक्यातील एखादा भाग असला तरी, जर दुसरा अर्थ समजला गेला, तर त्यालाही हेच नाव दिले जाते; स्वर वगैरे भेदांमुळे त्याचे प्रकार निर्माण होतात, असे पूर्वी सांगितले आहे.

अपनीताक्षरस्थाने न्यस्ते वर्णान्तरेऽपि च । भासतेऽर्थान्तरं यत्र च्युतदत्तं तदुच्यते ।। ३४३.

जेव्हा एखादे अक्षर काढून टाकून त्याच्या जागी दुसरे अक्षर ठेवले जाते आणि त्यामुळे वेगळा अर्थ निर्माण होतो, तेव्हा त्याला 'च्युतदत्त' असे म्हणतात.

सुश्लिष्टपद्यमेकं यन्नानाश्लोकांशनिर्म्मितम् । सा ममस्या परस्यात्मपरयोः कृतिसङ्करात् ।। ३४३.

जेव्हा एक सुंदरपणे जुळवलेले पद वेगवेगळ्या श्लोकांच्या भागांतून तयार केले जाते, तेव्हा ते 'ममस्या' असे म्हणतात, कारण त्यात स्वतःचे आणि इतरांचे काव्य एकत्र आलेले असते.

दुःखेन कृतमत्यर्थं कविसामर्थ्यसूचकम् । दुष्करं नीरसत्वेपि विदग्धानां महोत्सवः ।। ३४३.

हे रचना करणे अतिशय कठीण असते आणि कवीच्या कौशल्याचा दाखला देते; जरी त्यात गोडवा नसला, तरी विद्वानांसाठी ती मोठा आनंद देणारी असते.

नियमाच्च विदर्बाच्च बन्धाच्च भवति त्रिधा । कवेः प्रतिज्ञा निर्म्माणरम्यस्य नियमः समृतः ।। ३४३.

नियम, रचना आणि बांधणी या तीन प्रकारांनी हे तीन प्रकारचे होते; सुंदर काव्यनिर्मितीसाठी कवीने पाळावयाचा नियम असाच सांगितला आहे.

प्रातिलोम्यानुलोम्यञ्च शब्देनार्थेन जायते । अनेकधावृत्तवर्णविन्यासैः शिल्पकल्पना ।। ३४३.

शब्द किंवा अर्थ यांच्या उलटसुलट किंवा सरळ मांडणीने, विविध वृत्त आणि अक्षरांच्या रचनेतून काव्यकलेचे अनेक प्रकार निर्माण होतात.

प्रातिलोम्यानुलोम्यञ्च शब्देनार्थेन जायते । अनेकधावृत्तवर्णविन्यासैः शिल्पकल्पना ।। ३४३.

शब्द किंवा अर्थ यांच्या उलटसुलट किंवा सरळ मांडणीने, विविध वृत्त आणि अक्षरांच्या रचनेतून काव्यकलेचे अनेक प्रकार निर्माण होतात.

तत्तत्प्रसिद्धवस्तूनां बन्ध इत्यभिधीयते । गोमूत्रिकार्द्धभ्रमणे सर्व्वतोभद्रमम्बुजम् ।। ३४३.

प्रसिद्ध वस्तूंच्या रचनेला 'बंध' असे म्हणतात; यात गोमूत्रिका, अर्धवळण, सर्वतोभद्र आणि कमळ या प्रकारांचा समावेश होतो.