अग्निपुराणम्

अयुक्तयोरिव मिथो वाच्यवाचकयोर्द्वयोः । योजनायै कल्प्यमाना युक्तिरुत्ता मनीषिभिः ।। ३४२.

जेव्हा दोन गोष्टींमध्ये, जसे की म्हणायचे आणि जे सांगायचे आहे त्यात, संबंध कल्पिला जातो, जरी तो योग्य नसला तरी, तो उपाय ज्ञानी लोक उत्तम मानतात.

पदञ्चैव पदार्थश्च वाक्यार्थमेव च । विष्योऽस्याः प्रकारणं प्रपञ्चश्चेति षड्‌विधः ।। ३४२.

शब्द, शब्दाचा अर्थ, वाक्याचा अर्थ, विषय, संदर्भ आणि विस्तार — हे तिचे सहा प्रकारचे क्षेत्र आहेत.

गुम्फना रचनाचर्य्या शब्दार्थक्रमगोचरा । शब्दानुकारादर्थानुपूर्व्वार्थेयं क्रमात्त्रिधा ।। ३४२.

रचना, लेखनाची कौशल्य आणि शब्दार्थांचा क्रम — ध्वनीचे अनुकरण, अर्थांची सलगता, यामुळे ती तीन प्रकारे होते.

उक्तिपत्युक्तिमद्वाक्यं वाकोवाक्यं द्विधैव तत् । ऋजुवक्रोक्तिभेदेन तत्राद्यं सहजं वचः ।। ३४२.

एक म्हण दुसरी म्हण निर्माण करते, तिला म्हणातील म्हण असे म्हणतात आणि ती दोन प्रकारची असते: सरळ आणि वक्र बोलण्याने. त्यातील पहिले म्हणजे नैसर्गिक वाक्य.

अग्निरुवाच स्यादावृत्तिरनुप्रासो वर्णानां पदवाक्ययोः । एकवर्णाऽनेकवर्णावृत्तेर्व्वर्णगुणो द्विधा ।। ३४३.

अग्नी म्हणाले: अक्षर, शब्द आणि वाक्यात जी पुनरावृत्ती होते, तिला अनुप्रास म्हणतात. एका अक्षराची किंवा अनेक अक्षरांची पुनरावृत्ती — अक्षरगुण हे दोन प्रकारचे असतात.

एकवर्णगतावृत्तेर्ज्जायन्ते पञ्च वृत्तयः । मधुरा ललिता प्रौढा भद्रा परुषया सह ।। ३४३.

एका अक्षराच्या पुनरावृत्तीमुळे पाच प्रकारच्या शैली निर्माण होतात: गोड, हलकी, ठाम, शुभ आणि कठीण.

मधुरायाश्च वर्गान्तादधो वर्ग्या रणौ स्वनौ। ह्रस्वस्वरेणान्तरितौ संयुक्तत्वं नकारयोः ।। ३४३.

गोड शैलीमध्ये, पुनरावृत्त अक्षरे वर्गाच्या शेवटी, वर्गाखाली, रणध्वनीत किंवा लहान स्वराने वेगळी केलेली, तसेच नकारांची संधी असते.

न कार्य्या वर्ण्यवर्णानामावृत्तिः पञ्चमाधिका । म्हाप्राणोष्मसंयोगप्रविमुक्तलघूत्तरौ ।। ३४३.

उच्चारता न येणाऱ्या किंवा अनुचित अक्षरांची पाचपेक्षा जास्त पुनरावृत्ती करू नये. हलकी अक्षरे म्हणजे ज्या अक्षरांत महाप्राण किंवा शकारांचा संयोग नसतो.

ललिता बलभूयिष्ठा प्रौढा या पणवर्गजा । ऊद्‌र्ध्वं रेफेण युज्यन्ते नटवर्गोनपञ्चमाः ।। ३४३.

हलकी शैली सर्वात बलवान असते; ठाम शैली स्पर्शवर्गातून येते; वरती ती 'र' शी जोडली जाते आणि त्या वर्गातील नासिक्य नसलेली अक्षरे पाचवी नसतात.

भद्रायां परिशिष्टाः स्युः परुषा साऽभिधीयते । भवन्ति यस्यामूष्माणः संयुक्तास्तत्तदक्षरैः ।। ३४३.

शुभ शैलीमध्ये उरलेली अक्षरे वापरतात; जी शैली कठीण म्हणतात, त्यात शकारे त्या त्या अक्षरांशी जोडलेली असतात.

अकारवर्ज्जमावृत्तिः स्वराणामतिभूयसी । अनुस्वारविशर्गौ च पारुष्याय निरन्तरौ ।। ३४३.

'अ' वगळता स्वरांची खूप जास्त पुनरावृत्ती, तसेच अनुस्वार आणि विसर्ग यांचा सलग वापर, हे कठोरपणा आणतात.

शषसा रेफसंयुक्ताश्चाकारश्चापि भूयसा । अन्तस्थाभिन्नमाभ्याञ्च हः पारुष्याय संयुतः ।। ३४३.

‘ष’ आणि ‘र’ हे जोडून आले की, तसेच ‘क’ हे वारंवार आले की, हे शब्दाच्या मधे वेगळे न होता आले की, आणि ‘ह’ हे जर कठोरपणे उच्चारले गेले, तर हे लक्षात घ्यावे.

अन्यथापि गुरुर्वर्णः संयुक्ते परिपन्थिनि । पारुष्यायादिमांस्तत्र पूजिता न तु पञ्चमी ।। ३४३.

इतर वेळी, दोन व्यंजनांची कठीण संधी झाली की, तो उच्चार कठोर मानला जातो, पण पाचवा अक्षर सन्मानाने उच्चारल्यास तसे होत नाही.

द्रावणि माधवी पञ्चवर्णान्तस्थोष्मभिः क्रमात् । अनेकवर्णावृत्तिर्या भिन्नार्थप्रतिपादिका ।। ३४३.

द्रवाक्षर, ‘म’ आणि पाच अक्षरांची ‘माधवी’, हे सibilant अक्षरांनंतर योग्य क्रमाने आले की, आणि अनेक अक्षरांनी वेगळा अर्थ दर्शविला की, त्याला ‘यमक’ असे म्हणतात.

यमकं साव्यपेतञ्च व्यपेतञ्चेति तद्‌द्विधा । आनन्तर्यादव्यपेतं व्यपेतं व्यवधानतः ।। ३४३.

‘यमक’ दोन प्रकारचे असते: एक सलग आणि एक मधे अंतर असलेले. सलग असले तर ‘अव्यपेत’ आणि मधे काही अंतर असेल तर ‘व्यपेत’ असे म्हणतात.

द्वैविध्येनानयोः स्थानपादभेदाच्चतुर्विधम् । आदिपादादिमध्यान्तेष्वेकद्वित्रिनियोगतः ।। ३४३.

या दोन प्रकारांमुळे आणि पादाच्या जागेनुसार, चार प्रकार होतात: आरंभ, मधला, शेवट, किंवा एक, दोन, तीन जागांमध्ये एकत्र येणारे.

सप्तधा सप्तपूर्वेण५ चेत् पादेनोत्तरोत्तरः । एकद्वित्रिपदारम्भस्तुल्यः षोढा तदापरं ।। ३४३.

पूर्वी सांगितलेल्या सात प्रकारांनुसार, प्रत्येक पुढील पाद एक, दोन किंवा तीन पादांनी सुरू झाला की, पुढचा विभाग सहा प्रकारांचा आणि समान असा होतो.

तृतीयं त्रिविधं पादस्यादिमध्यान्तगोचरम् । पादान्तयमकञ्चैव काञ्चीयमकमेव च ।। ३४३.

तिसरा प्रकार तीन भागांत येतो: पादाच्या आरंभी, मध्ये किंवा शेवटी; तसेच ‘पादांत-यमक’ आणि ‘कांची-यमक’ असेही प्रकार आहेत.

संसर्गयमकञ्चैव विक्रान्तयमकन्तथा । पादादियमकञ्चैव तथाम्रेडितमेव च ।। ३४३.

‘संसर्ग-यमक’, ‘विक्रांत-यमक’, ‘पादादि-यमक’ आणि ‘अम्रेडित-यमक’ असेही प्रकार आहेत.

चतुर्व्यवसितञ्चैव मालायमकमेव च । दशधा यमकं श्रेष्ठं तद्भेदा बहवोऽपरे ।। ३४३.

‘चतुर्व्यवसित’ आणि ‘माळा-यमक’ असेही प्रकार आहेत; अशा प्रकारे यमक दहा प्रकारचे असून, त्याचे आणखीही अनेक उपप्रकार आहेत.

स्वतन्त्रस्यान्यतन्त्रस्य पदस्यावर्त्तना द्विधा । भिन्नप्रयोजनपदस्यावृत्तिं त्वेकत्र विग्राहात् ।। ३४३.

स्वतंत्र किंवा परावलंबी शब्दाची पुनरावृत्ती दोन प्रकारे होते; पण वेगळ्या अर्थासाठी असलेला शब्द वेगळा वापरला की, त्याची पुनरावृत्ती एकच मानली जाते.

द्वयोरावृत्तपदयोः समस्ता स्यात्समासतः । असमासात्तयोर्व्यस्ता पादे त्वेकत्र विग्रहात् ।। ३४३.

दोन वेळा आलेले शब्द एकत्र जोडले असतील तर त्याला ‘समस्त’ म्हणतात; जोडले नसतील तर ‘व्यस्त’ म्हणतात, आणि एका पादात वेगळे असतील तर एकच मानतात.

वाक्यस्यावृत्तिरप्येवं यथासम्भवमिष्यते । अलङ्काराद्यनुप्रासो लघुमध्येवमर्हणात् ।। ३४३.

वाक्याची पुनरावृत्तीही शक्य आहे; अलंकारांमध्ये ‘अनुप्रास’ हा हलका, मध्यम किंवा उत्तम असतो, त्याच्या गुणवत्तेनुसार.

यया कयाचिद्‌वृत्या यत् समानमनुभूयते । तद्रूपादिपदासत्तिः सानुप्रासा रसावहा ।। ३४३.

ज्या कोणत्याही प्रकारच्या पुनरावृत्तीमुळे एकसारखेपणा जाणवतो, ती शब्दांची जोड ‘अनुप्रास’ म्हणतात, आणि ती रस निर्माण करणारी असते.

गोष्ठ्यां कुतूहलाध्यायी वाग्बन्धश्चित्रमुच्यते । प्रश्नः प्रहेलिका गुप्तं च्युतदक्ते तथोभयम् ।। ३४३.

सभा-मंडळात जिज्ञासेने वाचलेली रचना ‘चित्र’ म्हणजे कोडे म्हणतात; प्रश्न, कोडे, गुप्तार्थ, काही लपवलेले, काही गाळलेले आणि दोन्ही एकत्र असेही प्रकार आहेत.

समस्या सप्त तद्‌भेदा नानार्थस्यानुयोगतः । यत्र प्रदीयते तुल्यवर्णविन्यासमुत्तरं ।। ३४३.

‘समस्या’ सात प्रकारांची असते, वेगवेगळ्या अर्थाच्या शोधानुसार; जिथे उत्तर तेच अक्षरक्रम ठेवून दिले जाते.

स प्रश्नः स्यादेकपृष्टद्वपृष्टोत्तरभेदतः । द्विधैकपृष्टो द्विविधः समस्तो व्यस्त एव च ।। ३४३.

तो प्रश्न एक किंवा दोन भागांच्या उत्तरानुसार वेगळा होतो; एकभागी प्रश्न दोन प्रकारचा, आणि पूर्ण व वेगळा असेही दोन प्रकार आहेत.

द्वयोरप्यर्थयोर्गुह्यमानशब्दा प्रहेलिका । सा द्विधार्थी च शाब्दी च तत्रार्थी चार्थबोधतः ।। ३४३.

दोन अर्थ असलेल्या शब्दांचे लपवलेले असणे म्हणजे कोडे; ते दोन प्रकारचे असते: अर्थावर आधारलेले आणि शब्दावर आधारलेले; पहिले अर्थाने समजते.

शब्दावबोधतः शाब्दी प्राहुः षोढा प्रहेलिकां । यस्मिन् गुप्तेऽपि वलाक्याङ्गे बाव्यर्थोऽपारमार्थिकः ।। ३४३.

शब्दांच्या अर्थावरून समजले गेले तर त्याला ‘शाब्दी’ म्हणतात; अशा रीतीने कोडे सहा प्रकारचे आहे. जिथे वाक्याच्या भागात अर्थ लपवला असला तरी, तो प्रत्यक्ष अर्थ नसतो.