अग्निपुराणम्

श्रृङ्गारं द्विविधं विद्याद्वाङ्‌नेपथ्यक्रियात्मकम् । हासश्चतुर्व्विधोऽलक्षयदन्तः स्मित इतीरितः ।। ३४२.

शृंगार हा दोन प्रकारचा असतो: बोलण्यातून आणि वेषभूषा व कृतीतून. हास्य चार प्रकारचे आहे—स्मित, हसणे, मोठ्याने हसणे आणि अतिहास्य.

किञ्चिल्लक्षितदन्ताग्रं हसितं फुल्ललोचनम् । विहसितं सस्वनं स्याज्जिह्मोपहसितन्तु तत् ।। ३४२.

ज्या हास्यात फक्त दातांचे टोक दिसते, ते स्मित म्हणतात; फुललेल्या डोळ्यांसह जे हास्य असते, ते हसित; आवाजासह हसणे म्हणजे विहसित; आणि वाकड्या किंवा उपहासात्मक हसण्याला उपहसित म्हणतात.

सशब्दं पापहसितमशब्दमतिहासितं । यश्चासौ करुणो नाम स रसस्त्रिविधो भवेत् ।। ३४२.

पापयुक्त हास्य हे आवाजासह असते, तर मोठे हास्य हे आवाजाशिवाय असते. आणि जो करुणा नावाचा रस आहे, तो तीन प्रकारचा असतो.

धर्म्मोपघातजश्चित्तविलासजनितस्तथा । शोकः शोकाद्भवेत् स्थायीकः क्रोधः स्वेदो रोमाञ्चवेपथुः ।। ३४२.

धर्माचा अपमान किंवा मनाच्या चंचलतेमुळे शोक निर्माण होतो. या शोकातून स्थिर भावना, राग, घाम, अंगावर काटा आणि थरथर येते.

अङ्कनेपथ्यवाक्यैश्च रौद्रोऽपि त्रिविधो रसः । तस्य निर्वर्त्तकः क्रोधः स्वेदो रोमाञ्चवेपथुः ।। ३४२.

अंगविक्षेप, वेषभूषा आणि बोलण्यामुळे रौद्र रसही तीन प्रकारचा असतो. त्याची निर्मिती राग, घाम, अंगावर काटा आणि थरथर यांमुळे होते.

दानवीरो धर्मवीरो युद्धवीर इति त्रयम् । वीरस्तस्य च निष्पत्तिहेतुरुत्साह इष्यते ।। ३४२.

दानवीर, धर्मवीर आणि युद्धवीर असे वीर रसाचे तीन प्रकार आहेत. त्याची निर्मिती उत्साहामुळे होते असे मानले जाते.

आरम्भेषु भवेद्यत्र वीरमेवानुवर्त्तते । भयानको नाम रसस्तस्य निर्वर्तकं भयं ।। ३४२.

जिथे आरंभातच सातत्याने वीरभाव असतो, तिथे वीर रस प्रकटतो. भयावह नावाचा रस भीतीमुळे निर्माण होतो.

उद्वेजनः क्षोभणश्य वीभत्सो द्विविधः स्मृतः । उद्वेजनः स्यात् प्लुत्याद्यैः क्षोभणो रुधिरादिभिः ।। ३४२.

विभत्स रस दोन प्रकारचा मानला जातो: उद्वेजक आणि क्षोभक. घाण वगैरेमुळे उद्वेजक, तर रक्त वगैरेमुळे क्षोभक होतो.

जुगुप्सारम्भिका तस्य सात्त्विकांशो निवर्त्तते । काव्यशोभाकरान् धर्म्मानलङ्कारान् प्रचक्ष्यते ।। ३४२.

त्याची सुरुवात घृणेने होते आणि त्यातील सात्त्विक भाग संपतो. काव्याला शोभा आणणारे अलंकार आता सांगितले जातात.

अलङ्करिष्णवस्ते च शब्दमर्थमुभौ त्रिधा । ये व्युत्पत्त्यादिना शब्दमलङ्कर्त्तुमिह क्षमाः ।। ३४२.

जे दोन्ही—शब्द आणि अर्थ—अलंकारित करतात, ते तीन प्रकारांनी करतात. जे विद्या वगैरेने शब्द अलंकृत करू शकतात, ते येथे सांगितले आहेत.

शब्दालङ्कारमाहुस्तान् काव्यमीमांसका विदः । छाया मुद्रा तथोक्तिश्च युक्तिर्गुम्फनया सह ।। ३४२.

काव्यशास्त्रज्ञ जे अलंकार सांगतात, ते शब्दांचे अलंकार आहेत: छाया, मुद्रा, उक्ती आणि युक्ती, तसेच गुंफण.

वाकोवाक्यमनुप्रासश्चित्रं दुष्करमेव च । क्षेया नवालङ्कृतयः शब्दानामित्यसङ्करात् ।। ३४२.

अनुप्रास, वाक्यरचना, चित्र आणि कठीणता—हे शब्दांचे नवअलंकार समजावे, आणि त्यात कोणतीही गडबड नसावी.

तत्रान्योक्तेरनुकृतिश्छाया सापि चतुर्व्विधा । लोकच्छेकार्भकोक्तीनामेकोक्तेरनुकारतः ।। ३४२.

इथे दुसऱ्याच्या बोलण्याची नक्कल करणे 'छाया' म्हणतात, आणि ती चार प्रकारची असते: लोकांची, मुलांची, आणि एखाद्याच्या बोलण्याची नक्कल.

आभाणकोक्तिर्लोकोक्तिः सर्व्वसामान्य एव ताः । यानुधावति लोकोक्तिश्छायामिच्छन्ति तां बुधाः ।। ३४२.

सर्वसामान्य लोकांनी बोललेली म्हण म्हणजे लोकप्रचलित म्हण. अशा म्हणी सर्वांना लागू पडतात. ज्ञानी लोक या म्हणींच्या सावलीचा पाठपुरावा करतात, कारण त्यांना त्या हव्या असतात.

छेका विदग्धा वैदग्धयं कलासु कुशला मतिः । तामुल्लिखन्ती छेकोक्तिश्छाया कविभिरिष्यते ।। ३४२.

कलांमध्ये कुशल आणि चतुर बुद्धीला वाक्पटुता म्हणतात. ती जेव्हा व्यक्त होते, तेव्हा तीच चतुराईची म्हण होते, आणि कवींना तिची छाया हवी असते.

अव्युत्पन्नोक्तिरखिलैरर्भकोक्त्योपलक्ष्यते । तेनार्भकोक्तिश्छाया तन्मात्रोक्तिमनुकुर्व्यती ।। ३४२.

अशुद्ध किंवा बालिश बोलण्याने ओळखली जाणारी वाणी म्हणजे बालकांची म्हण. बालकांच्या म्हणीची छाया फक्त तशाच प्रकारच्या बोलण्याचे अनुकरण करते.

विप्लुताक्षरमश्लीलं वचो मत्तस्य तादृशी । या सा भवति मत्तोक्तिश्छायोक्ताप्यतिशोभते ।। ३४२.

ज्या वाक्यांत अक्षरांची गडबड, अश्लीलता आणि मद्यपान करणाऱ्यांसारखे बोलणे असते, ती म्हणजे मद्यपीची म्हण. तिची छायाही बोलली गेली, तरी ती उठून दिसते.

अभिप्रायविशेषेण कविशक्तिं विवृण्वती । मुत्‌प्रदायिनीति सा मुद्रा सैव शय्यापि नो मते ।। ३४२.

विशेष हेतूने कवीची प्रतिभा दाखवणारी आणि आनंद देणारी गोष्ट म्हणजे मुद्रा. पण आमच्या मते ती मुद्रा विश्रांतीसाठी योग्य नाही.

उक्तिः सा कथ्यते यस्वामर्थकोऽप्युपपत्तिमान् । लोकयात्रार्थविधिना धिनोति हृदयं सतां ।। ३४२.

स्वतः अर्थपूर्ण असूनही योग्य आणि लोकव्यवहाराच्या नियमाने सज्जनांच्या हृदयाला आनंद देणारी गोष्ट म्हणजे म्हण.

उभौ विधिनिषेधौ च नियमानियमावपि । पिकल्पपरिसङ्ख्ये च तदीयाः पड़थोक्तयः ।। ३४२.

आज्ञा आणि निषेध, नियम आणि अनियम, तसेच पर्यायांची मोजणी यामध्ये त्यांच्या-त्यांच्या म्हणी समजाव्यात.

अयुक्तयोरिव मिथो वाच्यवाचकयोर्द्वयोः । योजनायै कल्प्यमाना युक्तिरुत्ता मनीषिभिः ।। ३४२.

जेव्हा दोन गोष्टींमध्ये, जसे की म्हणायचे आणि जे सांगायचे आहे त्यात, संबंध कल्पिला जातो, जरी तो योग्य नसला तरी, तो उपाय ज्ञानी लोक उत्तम मानतात.

पदञ्चैव पदार्थश्च वाक्यार्थमेव च । विष्योऽस्याः प्रकारणं प्रपञ्चश्चेति षड्‌विधः ।। ३४२.

शब्द, शब्दाचा अर्थ, वाक्याचा अर्थ, विषय, संदर्भ आणि विस्तार — हे तिचे सहा प्रकारचे क्षेत्र आहेत.

गुम्फना रचनाचर्य्या शब्दार्थक्रमगोचरा । शब्दानुकारादर्थानुपूर्व्वार्थेयं क्रमात्त्रिधा ।। ३४२.

रचना, लेखनाची कौशल्य आणि शब्दार्थांचा क्रम — ध्वनीचे अनुकरण, अर्थांची सलगता, यामुळे ती तीन प्रकारे होते.

उक्तिपत्युक्तिमद्वाक्यं वाकोवाक्यं द्विधैव तत् । ऋजुवक्रोक्तिभेदेन तत्राद्यं सहजं वचः ।। ३४२.

एक म्हण दुसरी म्हण निर्माण करते, तिला म्हणातील म्हण असे म्हणतात आणि ती दोन प्रकारची असते: सरळ आणि वक्र बोलण्याने. त्यातील पहिले म्हणजे नैसर्गिक वाक्य.

अग्निरुवाच स्यादावृत्तिरनुप्रासो वर्णानां पदवाक्ययोः । एकवर्णाऽनेकवर्णावृत्तेर्व्वर्णगुणो द्विधा ।। ३४३.

अग्नी म्हणाले: अक्षर, शब्द आणि वाक्यात जी पुनरावृत्ती होते, तिला अनुप्रास म्हणतात. एका अक्षराची किंवा अनेक अक्षरांची पुनरावृत्ती — अक्षरगुण हे दोन प्रकारचे असतात.

एकवर्णगतावृत्तेर्ज्जायन्ते पञ्च वृत्तयः । मधुरा ललिता प्रौढा भद्रा परुषया सह ।। ३४३.

एका अक्षराच्या पुनरावृत्तीमुळे पाच प्रकारच्या शैली निर्माण होतात: गोड, हलकी, ठाम, शुभ आणि कठीण.

मधुरायाश्च वर्गान्तादधो वर्ग्या रणौ स्वनौ। ह्रस्वस्वरेणान्तरितौ संयुक्तत्वं नकारयोः ।। ३४३.

गोड शैलीमध्ये, पुनरावृत्त अक्षरे वर्गाच्या शेवटी, वर्गाखाली, रणध्वनीत किंवा लहान स्वराने वेगळी केलेली, तसेच नकारांची संधी असते.

न कार्य्या वर्ण्यवर्णानामावृत्तिः पञ्चमाधिका । म्हाप्राणोष्मसंयोगप्रविमुक्तलघूत्तरौ ।। ३४३.

उच्चारता न येणाऱ्या किंवा अनुचित अक्षरांची पाचपेक्षा जास्त पुनरावृत्ती करू नये. हलकी अक्षरे म्हणजे ज्या अक्षरांत महाप्राण किंवा शकारांचा संयोग नसतो.

ललिता बलभूयिष्ठा प्रौढा या पणवर्गजा । ऊद्‌र्ध्वं रेफेण युज्यन्ते नटवर्गोनपञ्चमाः ।। ३४३.

हलकी शैली सर्वात बलवान असते; ठाम शैली स्पर्शवर्गातून येते; वरती ती 'र' शी जोडली जाते आणि त्या वर्गातील नासिक्य नसलेली अक्षरे पाचवी नसतात.