अग्निपुराणम्

ललितञ्चेति विज्ञेयं त्रयोदशविधं शिरः । भ्रूकर्म्म सप्तधा ज्ञेयं पातनं भ्रूकुटीमुखं ।। ३४१.

अशा प्रकारे, डोक्याच्या हालचाली तेरा प्रकारच्या आहेत हे समजावे. भुवया हलविण्याचे प्रकार सात आहेत — खाली झुकविणे, भुवया कुरवाळणे आणि इतर भावदर्शक हालचाली.

दृष्टिस्त्रिधा रसस्थायिसञ्चारिप्रतिबन्धना । षट्‌त्रिंशद्‌भेदविधुरा रसजा तत्र चाष्टधा ।। ३४१.

दृष्टीचे तीन प्रकार आहेत — स्थिर भावना, चंचल भावना आणि अडथळा आलेली भावना. भावदर्शक हालचाली छत्तीस प्रकारच्या असतात आणि भावना उत्पन्न करणारे आठ प्रकार आहेत.

नवधा तारकाकर्म्म भ्रमणञ्चलनादिकं । षोढ़ा च नासिका ज्ञेया निश्वासो नवदा मतः ।। ३४१.

डोळ्यांच्या बुबुळांची हालचाल नऊ प्रकारची असते — फिरविणे, हलविणे आणि इतर प्रकार. नाकाच्या हालचाली सोळा प्रकारच्या आहेत आणि श्वास सोडणे नऊ प्रकारचे मानले आहे.

षोढौष्ठकर्म्मकं पापं सप्तधा चिवुकक्रिया । कलुषादिमुखं षोढ़ा ग्रीवा नवविधा स्मृता ।। ३४१.

ओठांची कृती सहा प्रकारची असते, जीभेच्या हालचाली सात प्रकारच्या असतात. तोंड अशुद्धतेपासून सुरू होऊन सहा भागांत विभागले जाते, तर मान नऊ प्रकारांनी ओळखली जाते.

असंयुतः संयुतश्च भूम्ना हस्तः प्रमुच्यते । पताकस्त्रिपताकश्च तथा वै कर्त्तरीमुखः ।। ३४१.

हात दोन प्रकारे दर्शविला जातो: जोडलेला आणि न जोडलेला, आणि अनेक रूपांनी. त्यात पताका, त्रिपताका आणि कर्तरीमुख हे प्रकार येतात.

अर्द्धचन्द्रोत्करालश्च शुक्तुण्डस्तथैव च । मुष्टिश्च शिखरश्चैव कपित्थः खेटकामुखः ।। ३४१.

अर्धचंद्र, उत्कराळ, शुकतुण्ड, मुष्टी, शिखर, कपित्थ आणि खेचकामुख हे हातांचे प्रकार आहेत.

सूच्यास्यः पद्मकोषो हि शिराः समृगशीर्षकाः । कांमूलकालपद्मौ च चतुरभ्रमरौ तथा ।। ३४१.

सूच्यास्य, पद्मकोष, शिरा, मृगशीर्ष, काम्मूल, आलपद्म आणि चतुरभ्रमर हे हातांचे इतर प्रकार आहेत.

हंसास्यहंसपक्षौ च सन्दंशमुकुलौ तथा । उर्णनाभस्तात्रचूडश्चतुर्विंशतिरित्यमी ।। ३४१.

हंसास्य, हंसपक्ष, संडंश, मुळा, उर्णनाभ, तात्रचूड हे चौवीस प्रकार मानले जातात.

असंयुतकराः प्रोक्ताः संयुतास्तु त्रयोदश । अञ्जलिश्च कपोतश्च कर्कटः स्वस्तिकस्तथा ।। ३४१.

हे सर्व हाताचे एकत्र न केलेले प्रकार आहेत; एकत्र केलेले तेरा प्रकार आहेत: अंजली, कपोत, कर्कट आणि स्वस्तिक.

कटको वर्द्धमानश्चाप्यसङ्गो निषधस्तथा । दोलः पुष्पपुटश्चैव तथा मकर एव च ।। ३४१.

कटका, वाढणारा, असंग, निषध; डोला, पुष्पपुट आणि तसेच मकर हे प्रकार आहेत.

गजदन्तो वहिस्तम्भो वर्द्धमानोऽपरे कराः । उरः पञ्चविधं स्यात्तु आभुग्ननर्त्तनादिकम् ।। ३४१.

गजदंत, वहिस्तंभ, वाढणारा हे इतर हाताचे प्रकार आहेत; छातीचे पाच प्रकार आहेत: आलिंगन, नृत्य आणि इतर.

उदरन्दुरतिक्षामं खण्डं पूर्णमिति त्रिधा । पार्श्वयोः पञ्चकर्म्माणि जङ्घाकर्म च पञ्चवा ।। ३४१.

पोट तीन प्रकारचं असतं — एक म्हणजे आत ओढलेलं, दुसरं म्हणजे खूप सुकलेलं, आणि तिसरं म्हणजे भरलेलं. दोन्ही बाजूंना पाच प्रकारची कामं असतात, आणि मांडींना देखील पाच कामं असतात.

अग्निरुवाच आभिमुख्यन्नयन्नर्थान्विज्ञेयोऽभिनयो बुधैः । चतुर्द्धा सम्भवः सत्त्वावागङ्गाहरणाश्रयः ।। ३४२.

अग्नी म्हणाले — शहाण्यांनी हे ओळखावं की अभिनय हा अर्थ थेट दाखवण्यासाठी असतो. तो चार प्रकारांनी निर्माण होतो — मनाच्या भावनेतून, बोलण्यातून, शरीराच्या हालचालीतून आणि वस्त्रप्रावरणातून.

स्तम्भादिः सात्त्विको वागारम्भो वाचिक आङ्गिकः । शरीरारम्भ आहार्य्यो बुद्ध्यारम्भप्रवृत्तयः ।। ३४२.

भावनेतून येणारा अभिनय स्तब्धतेपासून सुरू होतो; बोलण्यावर आधारित अभिनय बोलण्याने सुरू होतो; शरीरावर आधारित अभिनय शरीराच्या हालचालींनी सुरू होतो; आणि वस्त्रप्रावरणावर आधारित अभिनय बुद्धीच्या कृतीने सुरू होतो.

रसादिविनियोगोऽथ कथ्यते ह्यभिमानतः । तमन्तरेण सर्व्वेषामपार्थैव स्वतन्त्रता ।। ३४२.

रस वगैरेचा उपयोग मनाशी एकरूप झाल्यावरच सांगितला जातो; त्या एकरूपतेशिवाय सगळ्यांची स्वतंत्रता निरर्थकच असते.

सम्भोगो विप्रलम्भश्च श्रृङ्गारः स चतुर्विधः । पूर्व्वानुरागमानाख्यः प्रवासकरुणात्मकः ।। ३४२.

संयोग आणि वियोग हे शृंगाराचे दोन प्रकार आहेत, आणि ते चार भागांत विभागले जातात. पहिला पूर्वीचा ओढ, दुसरा विरहातील तगमग, तिसरा अपेक्षा, आणि चौथा वियोगामुळे होणारा दुःख.

विप्रलम्भाभिदानो यः श्रृङ्गार उपचीयते । आलम्वनविशेषैश्च तद्विशेषैर्न्निरन्तरः ।। ३४२.

जो शृंगार वियोग म्हणून ओळखला जातो, तो वेगवेगळ्या आधारांमुळे आणि त्यांच्या विशेषतेमुळे सातत्याने वाढत जातो.

एतेभ्योऽन्यतरं जायमानसम्भोगलक्षणम् । विवर्त्तते चतुर्द्धैव न च प्रागतिवर्त्तते ।। ३४२.

यापैकी एक किंवा दुसरा प्रकार, संयोगाची लक्षणे घेऊन, जन्माला येतो. तो चार प्रकारांनीच विकसित होतो, इतर कोणत्याही प्रकारे नाही.

स्त्रीपुंसयोस्तदुदयस्तस्य निर्विर्त्तिकारतिः । निखिलाः सात्त्विकास्तत्र वैवर्ण्यप्रलयौ विना ।। ३४२.

स्त्री आणि पुरुष यांच्यात असा भाव निर्माण झाला की, त्यातून परिपूर्णता मिळते. त्या वेळी सर्व सात्त्विक अवस्था दिसतात, फक्त रंग उडणे आणि मूर्च्छा वगळता.

धर्म्मार्थकाममोक्षैश्च श्रृङ्गार उपचीयते । आलम्वनविशेषैश्च तद्विशेषैर्न्निरन्तरः ।। ३४२.

धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष यांमुळे शृंगार वाढतो, तसेच विविध आधार आणि त्यांच्या विशेषतेमुळेही तो वाढतो.

श्रृङ्गारं द्विविधं विद्याद्वाङ्‌नेपथ्यक्रियात्मकम् । हासश्चतुर्व्विधोऽलक्षयदन्तः स्मित इतीरितः ।। ३४२.

शृंगार हा दोन प्रकारचा असतो: बोलण्यातून आणि वेषभूषा व कृतीतून. हास्य चार प्रकारचे आहे—स्मित, हसणे, मोठ्याने हसणे आणि अतिहास्य.

किञ्चिल्लक्षितदन्ताग्रं हसितं फुल्ललोचनम् । विहसितं सस्वनं स्याज्जिह्मोपहसितन्तु तत् ।। ३४२.

ज्या हास्यात फक्त दातांचे टोक दिसते, ते स्मित म्हणतात; फुललेल्या डोळ्यांसह जे हास्य असते, ते हसित; आवाजासह हसणे म्हणजे विहसित; आणि वाकड्या किंवा उपहासात्मक हसण्याला उपहसित म्हणतात.

सशब्दं पापहसितमशब्दमतिहासितं । यश्चासौ करुणो नाम स रसस्त्रिविधो भवेत् ।। ३४२.

पापयुक्त हास्य हे आवाजासह असते, तर मोठे हास्य हे आवाजाशिवाय असते. आणि जो करुणा नावाचा रस आहे, तो तीन प्रकारचा असतो.

धर्म्मोपघातजश्चित्तविलासजनितस्तथा । शोकः शोकाद्भवेत् स्थायीकः क्रोधः स्वेदो रोमाञ्चवेपथुः ।। ३४२.

धर्माचा अपमान किंवा मनाच्या चंचलतेमुळे शोक निर्माण होतो. या शोकातून स्थिर भावना, राग, घाम, अंगावर काटा आणि थरथर येते.

अङ्कनेपथ्यवाक्यैश्च रौद्रोऽपि त्रिविधो रसः । तस्य निर्वर्त्तकः क्रोधः स्वेदो रोमाञ्चवेपथुः ।। ३४२.

अंगविक्षेप, वेषभूषा आणि बोलण्यामुळे रौद्र रसही तीन प्रकारचा असतो. त्याची निर्मिती राग, घाम, अंगावर काटा आणि थरथर यांमुळे होते.

दानवीरो धर्मवीरो युद्धवीर इति त्रयम् । वीरस्तस्य च निष्पत्तिहेतुरुत्साह इष्यते ।। ३४२.

दानवीर, धर्मवीर आणि युद्धवीर असे वीर रसाचे तीन प्रकार आहेत. त्याची निर्मिती उत्साहामुळे होते असे मानले जाते.

आरम्भेषु भवेद्यत्र वीरमेवानुवर्त्तते । भयानको नाम रसस्तस्य निर्वर्तकं भयं ।। ३४२.

जिथे आरंभातच सातत्याने वीरभाव असतो, तिथे वीर रस प्रकटतो. भयावह नावाचा रस भीतीमुळे निर्माण होतो.

उद्वेजनः क्षोभणश्य वीभत्सो द्विविधः स्मृतः । उद्वेजनः स्यात् प्लुत्याद्यैः क्षोभणो रुधिरादिभिः ।। ३४२.

विभत्स रस दोन प्रकारचा मानला जातो: उद्वेजक आणि क्षोभक. घाण वगैरेमुळे उद्वेजक, तर रक्त वगैरेमुळे क्षोभक होतो.

जुगुप्सारम्भिका तस्य सात्त्विकांशो निवर्त्तते । काव्यशोभाकरान् धर्म्मानलङ्कारान् प्रचक्ष्यते ।। ३४२.

त्याची सुरुवात घृणेने होते आणि त्यातील सात्त्विक भाग संपतो. काव्याला शोभा आणणारे अलंकार आता सांगितले जातात.