अग्निपुराणम्

तापसादेः प्रहसनं परिहासपरं वचः । मायेन्द्रजालयुद्धादिबहुलारभटी स्मृता ।। ३४०.

प्रहसन हे तापस वगैरे लोकांचे, विनोदप्रधान बोलणे असते; आरभटीमध्ये मायाजाल, युद्ध आणि अशा प्रकारच्या गोष्टी भरपूर असतात.

सङ्‌क्षिप्तकारपातौ च वस्तूत्थापनमेव च ।। ३४०.

त्यात संक्षिप्तकारपात आणि विषयाची मांडणीही येते.

अग्निरुवाच चेष्टाविशेषमप्यङ्गप्रत्यङ्गे कर्म्म चानयोः । शरीरारम्भमिच्छन्ति प्रायः पूर्व्वोऽवलाश्रयः ।। ३४१.

अग्नी म्हणाले: हातपाय आणि त्यांच्या भागांची वेगळी हालचाल किंवा कृती यांना शरीराची हालचाल म्हणतात; सुरुवात बहुतेक वेळा दुय्यम भागावर होते.

लीला विलासो विच्छित्तिर्विभ्रमं किलकिञ्चितं । मोट्टायितं कुट्टमितं विव्वोको ललितन्तथा ।। ३४१.

लीला, विलास, वेगळेपण, गोंधळ, किलकिंचित, मोट्टायित, कुट्टमित, विव्वोक आणि ललित — ही नावे आहेत.

विकृतं क्रीड़ितं केलिरिति द्वादशधैव सः । लीलेष्टजनचेष्टानुकरणं संवृतक्षये ।। ३४१.

विकृत, क्रूर, क्रीडा — असे बारा प्रकार आहेत; खेळकर लोकांच्या हालचालींचे अनुकरण, जेव्हा कृती लपवली जाते, तेही यात येते.

विशेषान् दर्शयन् किञ्चिद्विलासः सद्भिरिष्यते । हसितक्रन्दितादीनां सङ्करः किलकिञ्चितं ।। ३४१.

काही वेगळेपण दाखवणे हे विद्वानांच्या मते विलास मानले जाते; हसणे, रडणे यांचे मिश्रण म्हणजे किलकिंचित.

विकारः कोपि विव्वोको ललितं सौकुमार्य्यतः । शिरः पाणिरुपः पार्श्वङ्गटिरङ्‌घ्रिरिति क्रमात् ।। ३४१.

विकृती म्हणजे एक प्रकारचा बदल; विव्वोक आणि ललित हे कोमलतेमुळे येतात; डोके, हात, बाजू, कंबर आणि पाय — अशी त्यांची क्रमवारी आहे.

अङ्गनि भ्रूलतादीनि प्रत्यङ्गान्यभिजानते । अड्गप्रत्यङ्गयोः कर्म्म प्रयलजनितं विना ।। ३४१.

मुख्य अवयव, जसं की भुवया आणि इतर, तसेच त्यांचे उपअवयव ओळखले जातात; पण या अवयवांचे आणि उपअवयवांचे कृती सरावाशिवाय होत नाहीत.

न प्रयोगः क्कचिन्मुख्यन्तिरश्चीनञ्च तत् क्कचिच् । आकम्पितं कम्पितञ्च१ धूतं विधूतमेव च ।। ३४१.

कुठेही मुख्य कृती होत नाही, आणि काही ठिकाणी ती तिरकी असते; थरथरणे, हलणे, डोलणे आणि जोरात हलवणे असे प्रकार सांगितले आहेत.

परिवाहिनमाधूतमवधूतमथाचितं । निकुञ्चितं परवृत्तमुत्‌क्षिप्तञ्चाप्यधोगतम् ।। ३४१.

वाहणारे, हलके हलविणारे, जोरात हलविणारे आणि एकत्र करणारे; आकुंचन, वळविणे, वर उचलणे आणि खाली झुकविणे — अशी ही डोकीची हालचाल सांगितली आहे.

ललितञ्चेति विज्ञेयं त्रयोदशविधं शिरः । भ्रूकर्म्म सप्तधा ज्ञेयं पातनं भ्रूकुटीमुखं ।। ३४१.

अशा प्रकारे, डोक्याच्या हालचाली तेरा प्रकारच्या आहेत हे समजावे. भुवया हलविण्याचे प्रकार सात आहेत — खाली झुकविणे, भुवया कुरवाळणे आणि इतर भावदर्शक हालचाली.

दृष्टिस्त्रिधा रसस्थायिसञ्चारिप्रतिबन्धना । षट्‌त्रिंशद्‌भेदविधुरा रसजा तत्र चाष्टधा ।। ३४१.

दृष्टीचे तीन प्रकार आहेत — स्थिर भावना, चंचल भावना आणि अडथळा आलेली भावना. भावदर्शक हालचाली छत्तीस प्रकारच्या असतात आणि भावना उत्पन्न करणारे आठ प्रकार आहेत.

नवधा तारकाकर्म्म भ्रमणञ्चलनादिकं । षोढ़ा च नासिका ज्ञेया निश्वासो नवदा मतः ।। ३४१.

डोळ्यांच्या बुबुळांची हालचाल नऊ प्रकारची असते — फिरविणे, हलविणे आणि इतर प्रकार. नाकाच्या हालचाली सोळा प्रकारच्या आहेत आणि श्वास सोडणे नऊ प्रकारचे मानले आहे.

षोढौष्ठकर्म्मकं पापं सप्तधा चिवुकक्रिया । कलुषादिमुखं षोढ़ा ग्रीवा नवविधा स्मृता ।। ३४१.

ओठांची कृती सहा प्रकारची असते, जीभेच्या हालचाली सात प्रकारच्या असतात. तोंड अशुद्धतेपासून सुरू होऊन सहा भागांत विभागले जाते, तर मान नऊ प्रकारांनी ओळखली जाते.

असंयुतः संयुतश्च भूम्ना हस्तः प्रमुच्यते । पताकस्त्रिपताकश्च तथा वै कर्त्तरीमुखः ।। ३४१.

हात दोन प्रकारे दर्शविला जातो: जोडलेला आणि न जोडलेला, आणि अनेक रूपांनी. त्यात पताका, त्रिपताका आणि कर्तरीमुख हे प्रकार येतात.

अर्द्धचन्द्रोत्करालश्च शुक्तुण्डस्तथैव च । मुष्टिश्च शिखरश्चैव कपित्थः खेटकामुखः ।। ३४१.

अर्धचंद्र, उत्कराळ, शुकतुण्ड, मुष्टी, शिखर, कपित्थ आणि खेचकामुख हे हातांचे प्रकार आहेत.

सूच्यास्यः पद्मकोषो हि शिराः समृगशीर्षकाः । कांमूलकालपद्मौ च चतुरभ्रमरौ तथा ।। ३४१.

सूच्यास्य, पद्मकोष, शिरा, मृगशीर्ष, काम्मूल, आलपद्म आणि चतुरभ्रमर हे हातांचे इतर प्रकार आहेत.

हंसास्यहंसपक्षौ च सन्दंशमुकुलौ तथा । उर्णनाभस्तात्रचूडश्चतुर्विंशतिरित्यमी ।। ३४१.

हंसास्य, हंसपक्ष, संडंश, मुळा, उर्णनाभ, तात्रचूड हे चौवीस प्रकार मानले जातात.

असंयुतकराः प्रोक्ताः संयुतास्तु त्रयोदश । अञ्जलिश्च कपोतश्च कर्कटः स्वस्तिकस्तथा ।। ३४१.

हे सर्व हाताचे एकत्र न केलेले प्रकार आहेत; एकत्र केलेले तेरा प्रकार आहेत: अंजली, कपोत, कर्कट आणि स्वस्तिक.

कटको वर्द्धमानश्चाप्यसङ्गो निषधस्तथा । दोलः पुष्पपुटश्चैव तथा मकर एव च ।। ३४१.

कटका, वाढणारा, असंग, निषध; डोला, पुष्पपुट आणि तसेच मकर हे प्रकार आहेत.

गजदन्तो वहिस्तम्भो वर्द्धमानोऽपरे कराः । उरः पञ्चविधं स्यात्तु आभुग्ननर्त्तनादिकम् ।। ३४१.

गजदंत, वहिस्तंभ, वाढणारा हे इतर हाताचे प्रकार आहेत; छातीचे पाच प्रकार आहेत: आलिंगन, नृत्य आणि इतर.

उदरन्दुरतिक्षामं खण्डं पूर्णमिति त्रिधा । पार्श्वयोः पञ्चकर्म्माणि जङ्घाकर्म च पञ्चवा ।। ३४१.

पोट तीन प्रकारचं असतं — एक म्हणजे आत ओढलेलं, दुसरं म्हणजे खूप सुकलेलं, आणि तिसरं म्हणजे भरलेलं. दोन्ही बाजूंना पाच प्रकारची कामं असतात, आणि मांडींना देखील पाच कामं असतात.

अग्निरुवाच आभिमुख्यन्नयन्नर्थान्विज्ञेयोऽभिनयो बुधैः । चतुर्द्धा सम्भवः सत्त्वावागङ्गाहरणाश्रयः ।। ३४२.

अग्नी म्हणाले — शहाण्यांनी हे ओळखावं की अभिनय हा अर्थ थेट दाखवण्यासाठी असतो. तो चार प्रकारांनी निर्माण होतो — मनाच्या भावनेतून, बोलण्यातून, शरीराच्या हालचालीतून आणि वस्त्रप्रावरणातून.

स्तम्भादिः सात्त्विको वागारम्भो वाचिक आङ्गिकः । शरीरारम्भ आहार्य्यो बुद्ध्यारम्भप्रवृत्तयः ।। ३४२.

भावनेतून येणारा अभिनय स्तब्धतेपासून सुरू होतो; बोलण्यावर आधारित अभिनय बोलण्याने सुरू होतो; शरीरावर आधारित अभिनय शरीराच्या हालचालींनी सुरू होतो; आणि वस्त्रप्रावरणावर आधारित अभिनय बुद्धीच्या कृतीने सुरू होतो.

रसादिविनियोगोऽथ कथ्यते ह्यभिमानतः । तमन्तरेण सर्व्वेषामपार्थैव स्वतन्त्रता ।। ३४२.

रस वगैरेचा उपयोग मनाशी एकरूप झाल्यावरच सांगितला जातो; त्या एकरूपतेशिवाय सगळ्यांची स्वतंत्रता निरर्थकच असते.

सम्भोगो विप्रलम्भश्च श्रृङ्गारः स चतुर्विधः । पूर्व्वानुरागमानाख्यः प्रवासकरुणात्मकः ।। ३४२.

संयोग आणि वियोग हे शृंगाराचे दोन प्रकार आहेत, आणि ते चार भागांत विभागले जातात. पहिला पूर्वीचा ओढ, दुसरा विरहातील तगमग, तिसरा अपेक्षा, आणि चौथा वियोगामुळे होणारा दुःख.

विप्रलम्भाभिदानो यः श्रृङ्गार उपचीयते । आलम्वनविशेषैश्च तद्विशेषैर्न्निरन्तरः ।। ३४२.

जो शृंगार वियोग म्हणून ओळखला जातो, तो वेगवेगळ्या आधारांमुळे आणि त्यांच्या विशेषतेमुळे सातत्याने वाढत जातो.

एतेभ्योऽन्यतरं जायमानसम्भोगलक्षणम् । विवर्त्तते चतुर्द्धैव न च प्रागतिवर्त्तते ।। ३४२.

यापैकी एक किंवा दुसरा प्रकार, संयोगाची लक्षणे घेऊन, जन्माला येतो. तो चार प्रकारांनीच विकसित होतो, इतर कोणत्याही प्रकारे नाही.

स्त्रीपुंसयोस्तदुदयस्तस्य निर्विर्त्तिकारतिः । निखिलाः सात्त्विकास्तत्र वैवर्ण्यप्रलयौ विना ।। ३४२.

स्त्री आणि पुरुष यांच्यात असा भाव निर्माण झाला की, त्यातून परिपूर्णता मिळते. त्या वेळी सर्व सात्त्विक अवस्था दिसतात, फक्त रंग उडणे आणि मूर्च्छा वगळता.