अग्निपुराणम्

तस्य भेदास्त्रयस्ते च रीतिवृत्तिप्रवृत्तयः ।। ३३९.

याचे तीन प्रकार आहेत — शैली, वर्तन आणि कृतीची पद्धत.

अग्निरुवाच वाग्विद्यासम्प्रतिज्ञने रीतिः सापि चतुर्विधा । पाञ्चली गौड़देशीया वैदर्भी लाटजा तथा ।। ३४०.

अग्नी म्हणाले: बोलण्याच्या आणि विद्या सांगण्याच्या प्रकारात शैलीही चार आहेत — पांचाली, गौडी, वैदर्भी आणि लाटी.

उपचारयुता मृद्वी पाञ्चाली ह्रस्वविग्रहा । अनवस्थितसन्दर्भा गौडीया दीर्घविग्रहा ।। ३४०.

पांचाली शैली मृदू, अलंकारयुक्त आणि लहान वाक्यांची असते; गौडी शैलीत संदर्भ बदलता राहतो आणि वाक्ये मोठी असतात.

उपचारैर्न्न बहुभिरुपचारैर्विवर्ज्जिता । नातिकोमलसन्दर्भा वैदर्भी मुक्तविंग्रहा ।। ३४०.

वैदर्भी शैलीत फारसे अलंकार नसतात, पण पूर्णपणे नसतात असेही नाही; तिचा संदर्भ फार मृदू नसतो आणि वाक्यरचना मोकळी असते.

लाजीया स्फुजसन्दर्भा नातिविस्फुरविग्राहा । परित्यक्तापि भूयोभिरुपचारैरुदाहृता ।। ३४०.

लाटी शैली स्पष्ट संदर्भ असलेली, फार मोठी वाक्ये नसलेली आणि अनेकदा अलंकार सोडून दिलेली असते, पण कधी कधी अनेक अलंकारांसहही येते.

क्रियास्वविषमा वृत्तिर्भारत्यारभटी तथा । कौशिकी सात्वती चैति सा चतुर्द्धा प्रतिष्ठिता ।। ३४०.

कृतीमध्ये वर्तन सम आहे; भारती, आरभटी, कौशिकी आणि सात्वती — या चार प्रकार मानले जातात.

वाक्‌प्रधाना नरप्राया स्त्रीयुक्ता प्राकृतोक्तिता । भरतेन प्रणीतत्वात् भारती रीतिरुच्यते ।। ३४०.

भारती शैलीत बोलणे मुख्य असते, ती बहुतेक पुरुष वापरतात, कधी स्त्रियाही वापरतात, आणि सामान्य भाषेतील शब्द येतात; भरताने स्थापन केल्यामुळे तिला भारती असे म्हणतात.

चत्वार्य्यङ्गानि भारत्या वीथी प्रहसनन्तथा । प्रस्तावना नाटकादेर्व्वीथ्यङ्गाश्च त्रयोदश ।। ३४०.

भारतीला चार अंग आहेत: वीथी, प्रहसन आणि इतर; नाटकाची प्रस्तावना आणि इतर भाग, तसेच वीथीची तेरा अंगे.

उद्‌घातकं तथैव स्याल्लपितं स्याद्‌द्वितीयकम् । असत्प्रलापो वाक्‌श्रेणी नांनिका विपणन्तथा ।। ३४०.

उद्घाटक, दुसरे म्हणजे लपित, असत्प्रलाप, वाक्श्रेणी, नामिका आणि विपण — ही त्यातील अंगे आहेत.

व्याहारस्रिमतञ्चैव छलावस्कन्दिते तथा । गण्डोऽथ मृदवश्चैव त्रयोदशमथाचितम् ।। ३४०.

त्यात व्याहार, स्रिमत, छलावस्कंदित, गंड, मृदव आणि तेरावे म्हणजे आचित हेही येतात.

तापसादेः प्रहसनं परिहासपरं वचः । मायेन्द्रजालयुद्धादिबहुलारभटी स्मृता ।। ३४०.

प्रहसन हे तापस वगैरे लोकांचे, विनोदप्रधान बोलणे असते; आरभटीमध्ये मायाजाल, युद्ध आणि अशा प्रकारच्या गोष्टी भरपूर असतात.

सङ्‌क्षिप्तकारपातौ च वस्तूत्थापनमेव च ।। ३४०.

त्यात संक्षिप्तकारपात आणि विषयाची मांडणीही येते.

अग्निरुवाच चेष्टाविशेषमप्यङ्गप्रत्यङ्गे कर्म्म चानयोः । शरीरारम्भमिच्छन्ति प्रायः पूर्व्वोऽवलाश्रयः ।। ३४१.

अग्नी म्हणाले: हातपाय आणि त्यांच्या भागांची वेगळी हालचाल किंवा कृती यांना शरीराची हालचाल म्हणतात; सुरुवात बहुतेक वेळा दुय्यम भागावर होते.

लीला विलासो विच्छित्तिर्विभ्रमं किलकिञ्चितं । मोट्टायितं कुट्टमितं विव्वोको ललितन्तथा ।। ३४१.

लीला, विलास, वेगळेपण, गोंधळ, किलकिंचित, मोट्टायित, कुट्टमित, विव्वोक आणि ललित — ही नावे आहेत.

विकृतं क्रीड़ितं केलिरिति द्वादशधैव सः । लीलेष्टजनचेष्टानुकरणं संवृतक्षये ।। ३४१.

विकृत, क्रूर, क्रीडा — असे बारा प्रकार आहेत; खेळकर लोकांच्या हालचालींचे अनुकरण, जेव्हा कृती लपवली जाते, तेही यात येते.

विशेषान् दर्शयन् किञ्चिद्विलासः सद्भिरिष्यते । हसितक्रन्दितादीनां सङ्करः किलकिञ्चितं ।। ३४१.

काही वेगळेपण दाखवणे हे विद्वानांच्या मते विलास मानले जाते; हसणे, रडणे यांचे मिश्रण म्हणजे किलकिंचित.

विकारः कोपि विव्वोको ललितं सौकुमार्य्यतः । शिरः पाणिरुपः पार्श्वङ्गटिरङ्‌घ्रिरिति क्रमात् ।। ३४१.

विकृती म्हणजे एक प्रकारचा बदल; विव्वोक आणि ललित हे कोमलतेमुळे येतात; डोके, हात, बाजू, कंबर आणि पाय — अशी त्यांची क्रमवारी आहे.

अङ्गनि भ्रूलतादीनि प्रत्यङ्गान्यभिजानते । अड्गप्रत्यङ्गयोः कर्म्म प्रयलजनितं विना ।। ३४१.

मुख्य अवयव, जसं की भुवया आणि इतर, तसेच त्यांचे उपअवयव ओळखले जातात; पण या अवयवांचे आणि उपअवयवांचे कृती सरावाशिवाय होत नाहीत.

न प्रयोगः क्कचिन्मुख्यन्तिरश्चीनञ्च तत् क्कचिच् । आकम्पितं कम्पितञ्च१ धूतं विधूतमेव च ।। ३४१.

कुठेही मुख्य कृती होत नाही, आणि काही ठिकाणी ती तिरकी असते; थरथरणे, हलणे, डोलणे आणि जोरात हलवणे असे प्रकार सांगितले आहेत.

परिवाहिनमाधूतमवधूतमथाचितं । निकुञ्चितं परवृत्तमुत्‌क्षिप्तञ्चाप्यधोगतम् ।। ३४१.

वाहणारे, हलके हलविणारे, जोरात हलविणारे आणि एकत्र करणारे; आकुंचन, वळविणे, वर उचलणे आणि खाली झुकविणे — अशी ही डोकीची हालचाल सांगितली आहे.

ललितञ्चेति विज्ञेयं त्रयोदशविधं शिरः । भ्रूकर्म्म सप्तधा ज्ञेयं पातनं भ्रूकुटीमुखं ।। ३४१.

अशा प्रकारे, डोक्याच्या हालचाली तेरा प्रकारच्या आहेत हे समजावे. भुवया हलविण्याचे प्रकार सात आहेत — खाली झुकविणे, भुवया कुरवाळणे आणि इतर भावदर्शक हालचाली.

दृष्टिस्त्रिधा रसस्थायिसञ्चारिप्रतिबन्धना । षट्‌त्रिंशद्‌भेदविधुरा रसजा तत्र चाष्टधा ।। ३४१.

दृष्टीचे तीन प्रकार आहेत — स्थिर भावना, चंचल भावना आणि अडथळा आलेली भावना. भावदर्शक हालचाली छत्तीस प्रकारच्या असतात आणि भावना उत्पन्न करणारे आठ प्रकार आहेत.

नवधा तारकाकर्म्म भ्रमणञ्चलनादिकं । षोढ़ा च नासिका ज्ञेया निश्वासो नवदा मतः ।। ३४१.

डोळ्यांच्या बुबुळांची हालचाल नऊ प्रकारची असते — फिरविणे, हलविणे आणि इतर प्रकार. नाकाच्या हालचाली सोळा प्रकारच्या आहेत आणि श्वास सोडणे नऊ प्रकारचे मानले आहे.

षोढौष्ठकर्म्मकं पापं सप्तधा चिवुकक्रिया । कलुषादिमुखं षोढ़ा ग्रीवा नवविधा स्मृता ।। ३४१.

ओठांची कृती सहा प्रकारची असते, जीभेच्या हालचाली सात प्रकारच्या असतात. तोंड अशुद्धतेपासून सुरू होऊन सहा भागांत विभागले जाते, तर मान नऊ प्रकारांनी ओळखली जाते.

असंयुतः संयुतश्च भूम्ना हस्तः प्रमुच्यते । पताकस्त्रिपताकश्च तथा वै कर्त्तरीमुखः ।। ३४१.

हात दोन प्रकारे दर्शविला जातो: जोडलेला आणि न जोडलेला, आणि अनेक रूपांनी. त्यात पताका, त्रिपताका आणि कर्तरीमुख हे प्रकार येतात.

अर्द्धचन्द्रोत्करालश्च शुक्तुण्डस्तथैव च । मुष्टिश्च शिखरश्चैव कपित्थः खेटकामुखः ।। ३४१.

अर्धचंद्र, उत्कराळ, शुकतुण्ड, मुष्टी, शिखर, कपित्थ आणि खेचकामुख हे हातांचे प्रकार आहेत.

सूच्यास्यः पद्मकोषो हि शिराः समृगशीर्षकाः । कांमूलकालपद्मौ च चतुरभ्रमरौ तथा ।। ३४१.

सूच्यास्य, पद्मकोष, शिरा, मृगशीर्ष, काम्मूल, आलपद्म आणि चतुरभ्रमर हे हातांचे इतर प्रकार आहेत.

हंसास्यहंसपक्षौ च सन्दंशमुकुलौ तथा । उर्णनाभस्तात्रचूडश्चतुर्विंशतिरित्यमी ।। ३४१.

हंसास्य, हंसपक्ष, संडंश, मुळा, उर्णनाभ, तात्रचूड हे चौवीस प्रकार मानले जातात.

असंयुतकराः प्रोक्ताः संयुतास्तु त्रयोदश । अञ्जलिश्च कपोतश्च कर्कटः स्वस्तिकस्तथा ।। ३४१.

हे सर्व हाताचे एकत्र न केलेले प्रकार आहेत; एकत्र केलेले तेरा प्रकार आहेत: अंजली, कपोत, कर्कट आणि स्वस्तिक.