अग्निपुराणम्

आलम्बनविभावस्य भावैरुद्वुद्धसंस्कृतैः । मनोवाग्‌बुद्धिवपुषां स्मृतीच्छाद्वेषयत्नत ।। ३३९.

आलंबन विभावांनी शुद्ध झालेल्या भावना मन, वाणी, बुद्धी आणि शरीर यांना स्मरण, इच्छा, द्वेष आणि प्रयत्न यांद्वारे हलवतात.

आरम्भ एव विदुषामनुभाव इति स्मृतः । स चानुभूयते चात्र भवत्युत निरुच्यते ।। ३३९.

शहाण्यांसाठी सुरुवात हीच 'अनुभाव' म्हणून ओळखली जाते; ती येथे अनुभवली जाते आणि तशीच वर्णन केली जाते.

मनोव्यापारभूयिष्ठो मन आरम्भ उच्यते । द्विविधः पौरुषस्त्रैण ईट्टशोऽपि प्रसिध्यति ।। ३३९.

मनाची सुरुवात म्हणजे मनाचा प्रधान व्यवहार; तो दोन प्रकारचा असतो, आणि पुरुषाचे तीन गुणही प्रसिद्ध आहेत.

शोभा विलासो माधुर्य्यं स्थैर्य्यं गाम्भीर्य्यमेव च । ललितञ्च तथौदार्य्यन्तेजोऽष्टाविति पौरुषाः ।। ३३९.

शोभा, विलास, माधुर्य, स्थैर्य, गाम्भीर्य, ललितपणा, औदार्य आणि तेज — हे आठ पुरुषांचे गुण आहेत.

नीचनिन्दोत्तमस्पर्द्धा शौर्य्यं दाक्षादिकारणं । मनोधर्म्मे भवेच्छोभा शोभते भवनं यथा ।। ३३९.

नीच, निंद्य आणि उत्तम यांच्यातील स्पर्धा, शौर्य, कौशल्य इत्यादी कारणे — मनाच्या गुणांमध्ये शोभा अशीच चमकते जशी एखादे घर.

भावो हावश्च हेला च शोभा कान्तिस्तथैव च । दीप्तिर्म्माधुर्य्यशौर्य्ये च प्रागलूभ्यं स्यादुदारता ।। ३३९.

भावना, हावभाव, खेळकरपणा, शोभा, सौंदर्य, तेज, माधुर्य, शौर्य, धाडस आणि औदार्य — हे सर्व त्यात आढळतात.

स्थैर्य्यं गम्भीरता स्त्रीणां विभावा द्वादशेरिताः । भावो विलासो हावः स्याद्भावः किञ्चिच्च हर्षजः ।। ३३९.

स्थैर्य आणि गाम्भीर्य या स्त्रियांच्या विभावांमध्ये मोडतात, असे बारा प्रकार सांगितले आहेत; भावना, विलास, हावभाव, आणि काही आनंदातून उत्पन्न होणाऱ्या भावना.

विलापो दुःखवचनमनुलापोऽसकृद्वचः । संलाप उक्तप्रत्युक्तमपलापोऽन्यथावचः ।। ३३९.

विलाप म्हणजे दुःखाचे बोल; वारंवार बोलणे म्हणजे अनुलाप; संवाद म्हणजे प्रश्नोत्तर; अपलाप म्हणजे दुसऱ्या हेतूने बोलणे.

वार्त्ताप्रयाणं सन्देशो निर्देशः प्रतिपादनम् । तत्त्वदेशोऽतिदेशोऽयमपदेशोऽन्यवर्णनम् ।। ३३९.

वार्ता, प्रवास, संदेश, सूचना, स्पष्टीकरण, सत्य सांगणे, अधिक सांगणे आणि अप्रत्यक्ष बोलणे — हे बोलण्याचे विविध प्रकार आहेत.

उपदेशश्च शिक्षावाक् व्याजोक्तिर्व्यपदेशकः । वोधाय एष व्यापारः सुबुद्ध्यारम्भ इष्यते ।। ३३९.

समजावण्यासाठी दिलेले उपदेश, शिकवण, अप्रत्यक्ष बोलणे आणि नामनिर्देश — हे सर्व स्पष्ट बुद्धीने केलेले समजावण्याचे प्रकार मानले जातात.

तस्य भेदास्त्रयस्ते च रीतिवृत्तिप्रवृत्तयः ।। ३३९.

याचे तीन प्रकार आहेत — शैली, वर्तन आणि कृतीची पद्धत.

अग्निरुवाच वाग्विद्यासम्प्रतिज्ञने रीतिः सापि चतुर्विधा । पाञ्चली गौड़देशीया वैदर्भी लाटजा तथा ।। ३४०.

अग्नी म्हणाले: बोलण्याच्या आणि विद्या सांगण्याच्या प्रकारात शैलीही चार आहेत — पांचाली, गौडी, वैदर्भी आणि लाटी.

उपचारयुता मृद्वी पाञ्चाली ह्रस्वविग्रहा । अनवस्थितसन्दर्भा गौडीया दीर्घविग्रहा ।। ३४०.

पांचाली शैली मृदू, अलंकारयुक्त आणि लहान वाक्यांची असते; गौडी शैलीत संदर्भ बदलता राहतो आणि वाक्ये मोठी असतात.

उपचारैर्न्न बहुभिरुपचारैर्विवर्ज्जिता । नातिकोमलसन्दर्भा वैदर्भी मुक्तविंग्रहा ।। ३४०.

वैदर्भी शैलीत फारसे अलंकार नसतात, पण पूर्णपणे नसतात असेही नाही; तिचा संदर्भ फार मृदू नसतो आणि वाक्यरचना मोकळी असते.

लाजीया स्फुजसन्दर्भा नातिविस्फुरविग्राहा । परित्यक्तापि भूयोभिरुपचारैरुदाहृता ।। ३४०.

लाटी शैली स्पष्ट संदर्भ असलेली, फार मोठी वाक्ये नसलेली आणि अनेकदा अलंकार सोडून दिलेली असते, पण कधी कधी अनेक अलंकारांसहही येते.

क्रियास्वविषमा वृत्तिर्भारत्यारभटी तथा । कौशिकी सात्वती चैति सा चतुर्द्धा प्रतिष्ठिता ।। ३४०.

कृतीमध्ये वर्तन सम आहे; भारती, आरभटी, कौशिकी आणि सात्वती — या चार प्रकार मानले जातात.

वाक्‌प्रधाना नरप्राया स्त्रीयुक्ता प्राकृतोक्तिता । भरतेन प्रणीतत्वात् भारती रीतिरुच्यते ।। ३४०.

भारती शैलीत बोलणे मुख्य असते, ती बहुतेक पुरुष वापरतात, कधी स्त्रियाही वापरतात, आणि सामान्य भाषेतील शब्द येतात; भरताने स्थापन केल्यामुळे तिला भारती असे म्हणतात.

चत्वार्य्यङ्गानि भारत्या वीथी प्रहसनन्तथा । प्रस्तावना नाटकादेर्व्वीथ्यङ्गाश्च त्रयोदश ।। ३४०.

भारतीला चार अंग आहेत: वीथी, प्रहसन आणि इतर; नाटकाची प्रस्तावना आणि इतर भाग, तसेच वीथीची तेरा अंगे.

उद्‌घातकं तथैव स्याल्लपितं स्याद्‌द्वितीयकम् । असत्प्रलापो वाक्‌श्रेणी नांनिका विपणन्तथा ।। ३४०.

उद्घाटक, दुसरे म्हणजे लपित, असत्प्रलाप, वाक्श्रेणी, नामिका आणि विपण — ही त्यातील अंगे आहेत.

व्याहारस्रिमतञ्चैव छलावस्कन्दिते तथा । गण्डोऽथ मृदवश्चैव त्रयोदशमथाचितम् ।। ३४०.

त्यात व्याहार, स्रिमत, छलावस्कंदित, गंड, मृदव आणि तेरावे म्हणजे आचित हेही येतात.

तापसादेः प्रहसनं परिहासपरं वचः । मायेन्द्रजालयुद्धादिबहुलारभटी स्मृता ।। ३४०.

प्रहसन हे तापस वगैरे लोकांचे, विनोदप्रधान बोलणे असते; आरभटीमध्ये मायाजाल, युद्ध आणि अशा प्रकारच्या गोष्टी भरपूर असतात.

सङ्‌क्षिप्तकारपातौ च वस्तूत्थापनमेव च ।। ३४०.

त्यात संक्षिप्तकारपात आणि विषयाची मांडणीही येते.

अग्निरुवाच चेष्टाविशेषमप्यङ्गप्रत्यङ्गे कर्म्म चानयोः । शरीरारम्भमिच्छन्ति प्रायः पूर्व्वोऽवलाश्रयः ।। ३४१.

अग्नी म्हणाले: हातपाय आणि त्यांच्या भागांची वेगळी हालचाल किंवा कृती यांना शरीराची हालचाल म्हणतात; सुरुवात बहुतेक वेळा दुय्यम भागावर होते.

लीला विलासो विच्छित्तिर्विभ्रमं किलकिञ्चितं । मोट्टायितं कुट्टमितं विव्वोको ललितन्तथा ।। ३४१.

लीला, विलास, वेगळेपण, गोंधळ, किलकिंचित, मोट्टायित, कुट्टमित, विव्वोक आणि ललित — ही नावे आहेत.

विकृतं क्रीड़ितं केलिरिति द्वादशधैव सः । लीलेष्टजनचेष्टानुकरणं संवृतक्षये ।। ३४१.

विकृत, क्रूर, क्रीडा — असे बारा प्रकार आहेत; खेळकर लोकांच्या हालचालींचे अनुकरण, जेव्हा कृती लपवली जाते, तेही यात येते.

विशेषान् दर्शयन् किञ्चिद्विलासः सद्भिरिष्यते । हसितक्रन्दितादीनां सङ्करः किलकिञ्चितं ।। ३४१.

काही वेगळेपण दाखवणे हे विद्वानांच्या मते विलास मानले जाते; हसणे, रडणे यांचे मिश्रण म्हणजे किलकिंचित.

विकारः कोपि विव्वोको ललितं सौकुमार्य्यतः । शिरः पाणिरुपः पार्श्वङ्गटिरङ्‌घ्रिरिति क्रमात् ।। ३४१.

विकृती म्हणजे एक प्रकारचा बदल; विव्वोक आणि ललित हे कोमलतेमुळे येतात; डोके, हात, बाजू, कंबर आणि पाय — अशी त्यांची क्रमवारी आहे.

अङ्गनि भ्रूलतादीनि प्रत्यङ्गान्यभिजानते । अड्गप्रत्यङ्गयोः कर्म्म प्रयलजनितं विना ।। ३४१.

मुख्य अवयव, जसं की भुवया आणि इतर, तसेच त्यांचे उपअवयव ओळखले जातात; पण या अवयवांचे आणि उपअवयवांचे कृती सरावाशिवाय होत नाहीत.

न प्रयोगः क्कचिन्मुख्यन्तिरश्चीनञ्च तत् क्कचिच् । आकम्पितं कम्पितञ्च१ धूतं विधूतमेव च ।। ३४१.

कुठेही मुख्य कृती होत नाही, आणि काही ठिकाणी ती तिरकी असते; थरथरणे, हलणे, डोलणे आणि जोरात हलवणे असे प्रकार सांगितले आहेत.