अग्निपुराणम्

अनिबद्धप्रलापादिरुन्मादो मदनादिभिः । तत्वज्ञानादिना चेतःकषायोपरमः शमः ।। ३३९.

अधीर बोलणे वगैरे वर्तन मद्य वगैरेमुळे येणारे वेड म्हणजे 'उन्माद'. सत्यज्ञान वगैरेमुळे मनातील दोष शांत होणे म्हणजे 'शम'.

कविभिर्योजनीया वै भावाः काव्यादिके रसाः । विभाव्यते हि रत्यादिर्यत्र येन विभाव्यते ।। ३३९.

कवींनी वापरावयाच्या भावना आणि काव्यातील रस, हे ज्या गोष्टीमुळे प्रकट होतात, ज्या ठिकाणी प्रेम वगैरे भावना उमटतात, त्या त्या कारणांमुळे हे सर्व व्यक्त होतात.

विभावो नाम स द्वेधालम्बनोद्दीपनात्मकः । रत्यादिभाववर्गोऽयं यमाजीव्योपजायते ।। ३३९.

त्याला 'विभाव' असे म्हणतात, आणि तो दोन प्रकारचा असतो — आलंबन आणि उद्दीपन. प्रेम वगैरे भावना या कारणांमुळेच उत्पन्न होतात.

आलम्बनविभावोऽसौ नायकादिभवस्तथा । धीरोदात्तो धीरोद्धतः स्याद्धीरललितस्तथा ।। ३३९.

आलंबन विभाव म्हणजे नायक वगैरेपासून निर्माण होणारा. नायक चार प्रकारचा असतो — धीर, उदात्त, उद्दत आणि ललित.

धीरप्रशान्त इत्येवं चतुर्द्धा नायकः स्मृतः । अनुकूलो दक्षइणश्च शठो धृष्टः प्रवर्त्तितः ।। ३३९.

नायक चार प्रकारचा मानला जातो — अनुकूल, कुशल, कपटी, धाडसी आणि सक्रिय.

पीठमर्द्दो विटश्चैव विदूषक इति त्रयः । श्रृड्गारे नर्म्मसचिवा नायकस्यानुनायका ।। ३३९.

पीठमर्द, विट आणि विदूषक — हे तिघे नायकाचे प्रेमातील सखे, म्हणजेच त्याचे विश्वासू मित्र असतात.

पीठमर्द्दः सम्बलकः श्रीमांस्तद्वेशजो विटः । विदूषको वैहसिकस्त्वष्टनायकनायिकाः ।। ३३९.

पीठमर्द हा सोबती, विट हा स्पर्धक, आणि विदूषक हा हास्यजनक असतो; हे सर्व उप-नायक आणि उप-नायिका असतात.

स्वकीया परकीया च पुनर्भूरिति कौशिकाः । सामान्या न पुनर्भूरिरित्याद्या बहुभेदतः ।। ३३९.

नायिका स्वतःची, दुसऱ्याची आणि पुन्हा लग्न केलेली अशी तीन प्रकारच्या असतात; तज्ज्ञ म्हणतात की सामान्य आणि पुन्हा लग्न न केलेली अशा अनेक भेदांनी त्या विभागल्या जातात.

उद्दीपनविभावास्ते संस्कारैर्विविधैः स्थितैः । आलम्बनविभावेषु भावानुद्दीपयन्ति ये ।। ३३९.

उद्दीपन विभाव म्हणजे ज्या वेगवेगळ्या संस्कारांमुळे आलंबन विभावांमध्ये भावना जागृत होतात.

चतुःषष्टिकला द्वेधा कर्म्माद्यैर्गीतिकादिभिः । कुहकं स्मृतिरप्येषां प्रायो हासोपहारकः ।। ३३९.

चौसष्ट कला दोन प्रकारच्या असतात — कृती आणि गाणे वगैरे. त्यांची कौशल्य आणि स्मरणशक्ती बहुतेक वेळा हसण्याचा विषय असते.

आलम्बनविभावस्य भावैरुद्वुद्धसंस्कृतैः । मनोवाग्‌बुद्धिवपुषां स्मृतीच्छाद्वेषयत्नत ।। ३३९.

आलंबन विभावांनी शुद्ध झालेल्या भावना मन, वाणी, बुद्धी आणि शरीर यांना स्मरण, इच्छा, द्वेष आणि प्रयत्न यांद्वारे हलवतात.

आरम्भ एव विदुषामनुभाव इति स्मृतः । स चानुभूयते चात्र भवत्युत निरुच्यते ।। ३३९.

शहाण्यांसाठी सुरुवात हीच 'अनुभाव' म्हणून ओळखली जाते; ती येथे अनुभवली जाते आणि तशीच वर्णन केली जाते.

मनोव्यापारभूयिष्ठो मन आरम्भ उच्यते । द्विविधः पौरुषस्त्रैण ईट्टशोऽपि प्रसिध्यति ।। ३३९.

मनाची सुरुवात म्हणजे मनाचा प्रधान व्यवहार; तो दोन प्रकारचा असतो, आणि पुरुषाचे तीन गुणही प्रसिद्ध आहेत.

शोभा विलासो माधुर्य्यं स्थैर्य्यं गाम्भीर्य्यमेव च । ललितञ्च तथौदार्य्यन्तेजोऽष्टाविति पौरुषाः ।। ३३९.

शोभा, विलास, माधुर्य, स्थैर्य, गाम्भीर्य, ललितपणा, औदार्य आणि तेज — हे आठ पुरुषांचे गुण आहेत.

नीचनिन्दोत्तमस्पर्द्धा शौर्य्यं दाक्षादिकारणं । मनोधर्म्मे भवेच्छोभा शोभते भवनं यथा ।। ३३९.

नीच, निंद्य आणि उत्तम यांच्यातील स्पर्धा, शौर्य, कौशल्य इत्यादी कारणे — मनाच्या गुणांमध्ये शोभा अशीच चमकते जशी एखादे घर.

भावो हावश्च हेला च शोभा कान्तिस्तथैव च । दीप्तिर्म्माधुर्य्यशौर्य्ये च प्रागलूभ्यं स्यादुदारता ।। ३३९.

भावना, हावभाव, खेळकरपणा, शोभा, सौंदर्य, तेज, माधुर्य, शौर्य, धाडस आणि औदार्य — हे सर्व त्यात आढळतात.

स्थैर्य्यं गम्भीरता स्त्रीणां विभावा द्वादशेरिताः । भावो विलासो हावः स्याद्भावः किञ्चिच्च हर्षजः ।। ३३९.

स्थैर्य आणि गाम्भीर्य या स्त्रियांच्या विभावांमध्ये मोडतात, असे बारा प्रकार सांगितले आहेत; भावना, विलास, हावभाव, आणि काही आनंदातून उत्पन्न होणाऱ्या भावना.

विलापो दुःखवचनमनुलापोऽसकृद्वचः । संलाप उक्तप्रत्युक्तमपलापोऽन्यथावचः ।। ३३९.

विलाप म्हणजे दुःखाचे बोल; वारंवार बोलणे म्हणजे अनुलाप; संवाद म्हणजे प्रश्नोत्तर; अपलाप म्हणजे दुसऱ्या हेतूने बोलणे.

वार्त्ताप्रयाणं सन्देशो निर्देशः प्रतिपादनम् । तत्त्वदेशोऽतिदेशोऽयमपदेशोऽन्यवर्णनम् ।। ३३९.

वार्ता, प्रवास, संदेश, सूचना, स्पष्टीकरण, सत्य सांगणे, अधिक सांगणे आणि अप्रत्यक्ष बोलणे — हे बोलण्याचे विविध प्रकार आहेत.

उपदेशश्च शिक्षावाक् व्याजोक्तिर्व्यपदेशकः । वोधाय एष व्यापारः सुबुद्ध्यारम्भ इष्यते ।। ३३९.

समजावण्यासाठी दिलेले उपदेश, शिकवण, अप्रत्यक्ष बोलणे आणि नामनिर्देश — हे सर्व स्पष्ट बुद्धीने केलेले समजावण्याचे प्रकार मानले जातात.

तस्य भेदास्त्रयस्ते च रीतिवृत्तिप्रवृत्तयः ।। ३३९.

याचे तीन प्रकार आहेत — शैली, वर्तन आणि कृतीची पद्धत.

अग्निरुवाच वाग्विद्यासम्प्रतिज्ञने रीतिः सापि चतुर्विधा । पाञ्चली गौड़देशीया वैदर्भी लाटजा तथा ।। ३४०.

अग्नी म्हणाले: बोलण्याच्या आणि विद्या सांगण्याच्या प्रकारात शैलीही चार आहेत — पांचाली, गौडी, वैदर्भी आणि लाटी.

उपचारयुता मृद्वी पाञ्चाली ह्रस्वविग्रहा । अनवस्थितसन्दर्भा गौडीया दीर्घविग्रहा ।। ३४०.

पांचाली शैली मृदू, अलंकारयुक्त आणि लहान वाक्यांची असते; गौडी शैलीत संदर्भ बदलता राहतो आणि वाक्ये मोठी असतात.

उपचारैर्न्न बहुभिरुपचारैर्विवर्ज्जिता । नातिकोमलसन्दर्भा वैदर्भी मुक्तविंग्रहा ।। ३४०.

वैदर्भी शैलीत फारसे अलंकार नसतात, पण पूर्णपणे नसतात असेही नाही; तिचा संदर्भ फार मृदू नसतो आणि वाक्यरचना मोकळी असते.

लाजीया स्फुजसन्दर्भा नातिविस्फुरविग्राहा । परित्यक्तापि भूयोभिरुपचारैरुदाहृता ।। ३४०.

लाटी शैली स्पष्ट संदर्भ असलेली, फार मोठी वाक्ये नसलेली आणि अनेकदा अलंकार सोडून दिलेली असते, पण कधी कधी अनेक अलंकारांसहही येते.

क्रियास्वविषमा वृत्तिर्भारत्यारभटी तथा । कौशिकी सात्वती चैति सा चतुर्द्धा प्रतिष्ठिता ।। ३४०.

कृतीमध्ये वर्तन सम आहे; भारती, आरभटी, कौशिकी आणि सात्वती — या चार प्रकार मानले जातात.

वाक्‌प्रधाना नरप्राया स्त्रीयुक्ता प्राकृतोक्तिता । भरतेन प्रणीतत्वात् भारती रीतिरुच्यते ।। ३४०.

भारती शैलीत बोलणे मुख्य असते, ती बहुतेक पुरुष वापरतात, कधी स्त्रियाही वापरतात, आणि सामान्य भाषेतील शब्द येतात; भरताने स्थापन केल्यामुळे तिला भारती असे म्हणतात.

चत्वार्य्यङ्गानि भारत्या वीथी प्रहसनन्तथा । प्रस्तावना नाटकादेर्व्वीथ्यङ्गाश्च त्रयोदश ।। ३४०.

भारतीला चार अंग आहेत: वीथी, प्रहसन आणि इतर; नाटकाची प्रस्तावना आणि इतर भाग, तसेच वीथीची तेरा अंगे.

उद्‌घातकं तथैव स्याल्लपितं स्याद्‌द्वितीयकम् । असत्प्रलापो वाक्‌श्रेणी नांनिका विपणन्तथा ।। ३४०.

उद्घाटक, दुसरे म्हणजे लपित, असत्प्रलाप, वाक्श्रेणी, नामिका आणि विपण — ही त्यातील अंगे आहेत.