अग्निपुराणम्

क्रियातिशयजन्मान्तःशरीरोत्थक्लमः श्रमः । श्रृङ्गारादिक्रियाद्वेषश्चित्तस्यालस्यमुच्यते ।। ३३९.

खूप काम केल्याने शरीर थकते, यालाच 'श्रम' म्हणतात. प्रेम वगैरे कृतींमध्ये मनाला रुची वाटत नाही, किंवा मन आळशी होते, त्याला 'आळस' म्हणतात.

दैन्यं सत्त्वादपभ्रंशश्चिन्तार्थपरिभावनं । इतिकर्त्तव्यतोपायादर्शनं मोह उच्यते ।। ३३९.

दैन्य म्हणजे मनाची शक्ती कमी होणे आणि सारखी चिंता करणे. काय करावे आणि कसे करावे हे न कळणे म्हणजे 'मोह' होय.

स्मृतिः स्यादनुभूतस्य वस्तुनः प्रतिविम्बनं । मतिरर्थपरिच्छेदस्तत्त्वज्ञानोपनायितः ।। ३३९.

अनुभवलेल्या वस्तूचे मनात उमटणारे प्रतिबिंब म्हणजे 'स्मृती'. वस्तूचे खरे स्वरूप ओळखून जे समज येते, त्याला 'मति' म्हणतात.

व्रीडानुरागादिभवः सङ्कोचः कोपि चेतसः । भवेच्चपलताऽस्थैर्यं हर्षश्चित्तप्रसन्नता ।। ३३९.

लाज, प्रेम वगैरेमुळे मन आकुंचित होते, याला 'संकुच' म्हणतात. चंचलपणा म्हणजे स्थैर्याचा अभाव, आणि आनंद म्हणजे मनाची प्रसन्नता.

आवेशश्च प्रतीकारः शयो वैधुर्य्यमात्मनः । कर्त्तव्ये प्रतिभाभ्रंशो जड़तेत्यभिधीयते ।। ३३९.

मनात प्रवेश, उपाय शोधणे आणि गोंधळ या सगळ्या मनाच्या अस्थिरतेच्या रूपा आहेत. काय करावे हे समजेनासे होणे म्हणजे 'जरत' म्हणजेच वृद्धत्व.

इष्टप्राप्तेरुपचितः सम्पदाभ्युदयो धृतिः । गर्व्वः परेष्ववज्ञानमात्मन्युत्कर्षभावाना ।। ३३९.

हवी ती वस्तू मिळाल्यावर आणि संपत्ती वाढल्यावर जी समाधानाची भावना येते, तिला 'धृति' म्हणतात. स्वतःमध्ये श्रेष्ठत्वाची भावना आणि इतरांचा तुच्छभाव म्हणजे 'गर्व' होय.

भवेद्विषादो दैवादेर्विघातोऽभीष्टवस्तुनि । औस्सुक्यमीष्सिताप्राप्तेर्वाञ्छया तरला स्थितिः ।। ३३९.

दैव वगैरेमुळे हवी ती वस्तू मिळण्यात अडथळा आला की मन निराश होते. इच्छा पूर्ण होण्यासाठी मन अस्थिर होते, त्याला 'औत्सुक्य' म्हणतात.

चित्तेन्द्रियाणां स्तैमित्यमपस्मारोऽचला स्थितिः । युद्‌धे बाधादिभीस्त्रासो वीप्सा चित्तचमत्कृतिः ।। ३३९.

मन आणि इंद्रिये स्थिर राहणे म्हणजे 'अपस्मार', म्हणजेच जडत्व. युद्ध किंवा संकटात भीती येते, आणि मन थक्क होते, त्याला 'वीप्सा' म्हणतात.

क्रोधस्याप्रशमोऽमर्षः प्रबोधश्तेचनोदयः । अवहित्थं भवेद्‌गुप्तिरिङ्गिताकारगोचरा ।। ३३९.

राग शांत न होणे म्हणजे 'अमर्ष', आणि तीक्ष्णता येणे म्हणजे जागरूकता. हावभाव आणि हालचालींवरून ओळखता येणारे लपवणे म्हणजे 'अवहित्था'.

रोषतो गुरुवाग्दण्डपारुष्यं विदुरुग्रतां । ऊहो वितर्कः स्याद्व्याधिर्मनोवपुरवग्रहः ।। ३३९.

रागामुळे गुरूने कठोर बोलणे म्हणजे कडकपणा. 'ऊह' म्हणजे अनुमान, 'वितर्क' म्हणजे तर्क, आणि मन व शरीराला होणारा त्रास म्हणजे 'रोग'.

अनिबद्धप्रलापादिरुन्मादो मदनादिभिः । तत्वज्ञानादिना चेतःकषायोपरमः शमः ।। ३३९.

अधीर बोलणे वगैरे वर्तन मद्य वगैरेमुळे येणारे वेड म्हणजे 'उन्माद'. सत्यज्ञान वगैरेमुळे मनातील दोष शांत होणे म्हणजे 'शम'.

कविभिर्योजनीया वै भावाः काव्यादिके रसाः । विभाव्यते हि रत्यादिर्यत्र येन विभाव्यते ।। ३३९.

कवींनी वापरावयाच्या भावना आणि काव्यातील रस, हे ज्या गोष्टीमुळे प्रकट होतात, ज्या ठिकाणी प्रेम वगैरे भावना उमटतात, त्या त्या कारणांमुळे हे सर्व व्यक्त होतात.

विभावो नाम स द्वेधालम्बनोद्दीपनात्मकः । रत्यादिभाववर्गोऽयं यमाजीव्योपजायते ।। ३३९.

त्याला 'विभाव' असे म्हणतात, आणि तो दोन प्रकारचा असतो — आलंबन आणि उद्दीपन. प्रेम वगैरे भावना या कारणांमुळेच उत्पन्न होतात.

आलम्बनविभावोऽसौ नायकादिभवस्तथा । धीरोदात्तो धीरोद्धतः स्याद्धीरललितस्तथा ।। ३३९.

आलंबन विभाव म्हणजे नायक वगैरेपासून निर्माण होणारा. नायक चार प्रकारचा असतो — धीर, उदात्त, उद्दत आणि ललित.

धीरप्रशान्त इत्येवं चतुर्द्धा नायकः स्मृतः । अनुकूलो दक्षइणश्च शठो धृष्टः प्रवर्त्तितः ।। ३३९.

नायक चार प्रकारचा मानला जातो — अनुकूल, कुशल, कपटी, धाडसी आणि सक्रिय.

पीठमर्द्दो विटश्चैव विदूषक इति त्रयः । श्रृड्गारे नर्म्मसचिवा नायकस्यानुनायका ।। ३३९.

पीठमर्द, विट आणि विदूषक — हे तिघे नायकाचे प्रेमातील सखे, म्हणजेच त्याचे विश्वासू मित्र असतात.

पीठमर्द्दः सम्बलकः श्रीमांस्तद्वेशजो विटः । विदूषको वैहसिकस्त्वष्टनायकनायिकाः ।। ३३९.

पीठमर्द हा सोबती, विट हा स्पर्धक, आणि विदूषक हा हास्यजनक असतो; हे सर्व उप-नायक आणि उप-नायिका असतात.

स्वकीया परकीया च पुनर्भूरिति कौशिकाः । सामान्या न पुनर्भूरिरित्याद्या बहुभेदतः ।। ३३९.

नायिका स्वतःची, दुसऱ्याची आणि पुन्हा लग्न केलेली अशी तीन प्रकारच्या असतात; तज्ज्ञ म्हणतात की सामान्य आणि पुन्हा लग्न न केलेली अशा अनेक भेदांनी त्या विभागल्या जातात.

उद्दीपनविभावास्ते संस्कारैर्विविधैः स्थितैः । आलम्बनविभावेषु भावानुद्दीपयन्ति ये ।। ३३९.

उद्दीपन विभाव म्हणजे ज्या वेगवेगळ्या संस्कारांमुळे आलंबन विभावांमध्ये भावना जागृत होतात.

चतुःषष्टिकला द्वेधा कर्म्माद्यैर्गीतिकादिभिः । कुहकं स्मृतिरप्येषां प्रायो हासोपहारकः ।। ३३९.

चौसष्ट कला दोन प्रकारच्या असतात — कृती आणि गाणे वगैरे. त्यांची कौशल्य आणि स्मरणशक्ती बहुतेक वेळा हसण्याचा विषय असते.

आलम्बनविभावस्य भावैरुद्वुद्धसंस्कृतैः । मनोवाग्‌बुद्धिवपुषां स्मृतीच्छाद्वेषयत्नत ।। ३३९.

आलंबन विभावांनी शुद्ध झालेल्या भावना मन, वाणी, बुद्धी आणि शरीर यांना स्मरण, इच्छा, द्वेष आणि प्रयत्न यांद्वारे हलवतात.

आरम्भ एव विदुषामनुभाव इति स्मृतः । स चानुभूयते चात्र भवत्युत निरुच्यते ।। ३३९.

शहाण्यांसाठी सुरुवात हीच 'अनुभाव' म्हणून ओळखली जाते; ती येथे अनुभवली जाते आणि तशीच वर्णन केली जाते.

मनोव्यापारभूयिष्ठो मन आरम्भ उच्यते । द्विविधः पौरुषस्त्रैण ईट्टशोऽपि प्रसिध्यति ।। ३३९.

मनाची सुरुवात म्हणजे मनाचा प्रधान व्यवहार; तो दोन प्रकारचा असतो, आणि पुरुषाचे तीन गुणही प्रसिद्ध आहेत.

शोभा विलासो माधुर्य्यं स्थैर्य्यं गाम्भीर्य्यमेव च । ललितञ्च तथौदार्य्यन्तेजोऽष्टाविति पौरुषाः ।। ३३९.

शोभा, विलास, माधुर्य, स्थैर्य, गाम्भीर्य, ललितपणा, औदार्य आणि तेज — हे आठ पुरुषांचे गुण आहेत.

नीचनिन्दोत्तमस्पर्द्धा शौर्य्यं दाक्षादिकारणं । मनोधर्म्मे भवेच्छोभा शोभते भवनं यथा ।। ३३९.

नीच, निंद्य आणि उत्तम यांच्यातील स्पर्धा, शौर्य, कौशल्य इत्यादी कारणे — मनाच्या गुणांमध्ये शोभा अशीच चमकते जशी एखादे घर.

भावो हावश्च हेला च शोभा कान्तिस्तथैव च । दीप्तिर्म्माधुर्य्यशौर्य्ये च प्रागलूभ्यं स्यादुदारता ।। ३३९.

भावना, हावभाव, खेळकरपणा, शोभा, सौंदर्य, तेज, माधुर्य, शौर्य, धाडस आणि औदार्य — हे सर्व त्यात आढळतात.

स्थैर्य्यं गम्भीरता स्त्रीणां विभावा द्वादशेरिताः । भावो विलासो हावः स्याद्भावः किञ्चिच्च हर्षजः ।। ३३९.

स्थैर्य आणि गाम्भीर्य या स्त्रियांच्या विभावांमध्ये मोडतात, असे बारा प्रकार सांगितले आहेत; भावना, विलास, हावभाव, आणि काही आनंदातून उत्पन्न होणाऱ्या भावना.

विलापो दुःखवचनमनुलापोऽसकृद्वचः । संलाप उक्तप्रत्युक्तमपलापोऽन्यथावचः ।। ३३९.

विलाप म्हणजे दुःखाचे बोल; वारंवार बोलणे म्हणजे अनुलाप; संवाद म्हणजे प्रश्नोत्तर; अपलाप म्हणजे दुसऱ्या हेतूने बोलणे.

वार्त्ताप्रयाणं सन्देशो निर्देशः प्रतिपादनम् । तत्त्वदेशोऽतिदेशोऽयमपदेशोऽन्यवर्णनम् ।। ३३९.

वार्ता, प्रवास, संदेश, सूचना, स्पष्टीकरण, सत्य सांगणे, अधिक सांगणे आणि अप्रत्यक्ष बोलणे — हे बोलण्याचे विविध प्रकार आहेत.