अग्निपुराणम्

हर्वादिभिश्च मनसो विकाशो हास उच्यते । चित्रादिदर्शनाच्चेतोवैक्लव्यं ब्रुवते भयम् ।। ३३९.

हर्ष वगैरेमुळे मनाचा विस्तार होतो, त्याला हास्य म्हणतात; काहीतरी विचित्र पाहिलं की मन अस्वस्थ होतं, त्याला भीती म्हणतात.

जुगुप्सा च पदार्थानां निन्दा दौर्भाग्यवाहिनां । विस्मयोऽतिशयेनार्थदर्शनाच्चित्तविस्तृतिः ।। ३३९.

कुठल्याही वस्तूविषयीची घृणा म्हणजे जुगुप्सा; निंदा ही दुर्दैवामुळे होते; काहीतरी अद्भुत पाहिलं की मनात आश्चर्य निर्माण होतं आणि मन विस्तारतं.

अष्टौ स्तम्भादयः सत्त्वाद्रजसस्तमसः परम् । स्तम्भश्चेष्टाप्रतीघातो भयरागाद्युपाहितः ।। ३३९.

स्तंभादी आठ भाव सत्त्व, रज आणि तम यापलीकडे आहेत; स्तंभ म्हणजे क्रियेचा थांबा, तो भीती, राग वगैरेमुळे येतो.

श्रमरागाद्युपेतान्तःक्षोभजन्म वपुर्ज्जलं । स्वेदो हर्षादिभिर्द्देहोच्छासाऽन्तःपुलकोद्‌गमः ।। ३३९.

श्रम, राग आणि अशा कारणांनी शरीरात हालचाल होते आणि त्यातून घाम येतो. आनंद किंवा इतर भावना आल्या की घाम येतो आणि मनात तीव्र भावना आल्या की अंगावर रोमांच उभे राहतात.

हर्षादिजन्मवाक्सङ्गः स्वरभेदो भयादिभिः । मनोवैक्लव्यमिच्छन्ति शोकमिष्टक्षयादिभिः ।। ३३९.

आनंदासारख्या भावनांनी बोलणे येते; भीतीसारख्या अवस्थेमुळे आवाज बदलतो. शोक किंवा प्रिय वस्तू गमावल्याने मन अस्वस्थ होते आणि दुःख निर्माण होते.

क्रोधस्तैक्ष्णप्रबोधश्च प्रतिकू लानुकारिणि । पुरुषार्थसमाप्त्यार्थो यः स उत्साह उच्यते ।। ३३९.

राग आल्यावर मन तीक्ष्णपणे जागृत होते, विशेषतः विरोध करणाऱ्यांवर. मनुष्याच्या उद्दिष्टपूर्तीसाठी लागणारी ऊर्जा 'उत्साह' म्हणतात.

चित्तक्षोभभवोत्तम्भो वेपथुः परिकीर्त्तितः । वैवर्ण्यञ्च विचषादादिजन्मा कान्तिविपर्य्ययः ।। ३३९.

मन अस्वस्थ किंवा घाबरल्याने शरीर थरथरते, याला 'वेपथु' म्हणतात. काळजी वगैरेमुळे रंग फिका पडतो, यालाच वर्णबदल म्हणतात.

दुःखानन्दादिजन्नेत्रजलमश्रु च विश्रुतम् । इन्द्रियाणामस्तमयः प्रलयो लङ्घनादिभिः ।। ३३९.

दुःख, आनंद वगैरेमुळे डोळ्यातून पाणी येते, त्याला 'अश्रू' म्हणतात. इंद्रियांची क्रिया थांबणे म्हणजे 'प्रलय', हे बेशुद्धी वगैरेमुळे होते.

वैराग्यादिर्म्मनः खेदो निर्वेद इति कथ्यते । मनः पीड़दिजन्मा च सादो ग्लानिः शरीरगा ।। ३३९.

वैराग्य वगैरेमुळे मन थकते, याला 'निर्वेद' म्हणतात. वेदना वगैरेमुळे मन कमकुवत होते आणि ते शरीरात 'ग्लानी' म्हणून दिसते.

शङ्कानिष्टागमोत्प्रेक्षा स्यादसूया च मत्सरः । मदिराद्युपयोगोत्थं मनः संमोहनं मदः ।। ३३९.

शंका, वाईट घडेल अशी भीती, आणि तर्क हे शंकेचे प्रकार आहेत; दुसऱ्याचा हेवा म्हणजे 'मत्सर'. मद्य वगैरे घेतल्याने मन भ्रमित होते, त्याला 'मद' म्हणतात.

क्रियातिशयजन्मान्तःशरीरोत्थक्लमः श्रमः । श्रृङ्गारादिक्रियाद्वेषश्चित्तस्यालस्यमुच्यते ।। ३३९.

खूप काम केल्याने शरीर थकते, यालाच 'श्रम' म्हणतात. प्रेम वगैरे कृतींमध्ये मनाला रुची वाटत नाही, किंवा मन आळशी होते, त्याला 'आळस' म्हणतात.

दैन्यं सत्त्वादपभ्रंशश्चिन्तार्थपरिभावनं । इतिकर्त्तव्यतोपायादर्शनं मोह उच्यते ।। ३३९.

दैन्य म्हणजे मनाची शक्ती कमी होणे आणि सारखी चिंता करणे. काय करावे आणि कसे करावे हे न कळणे म्हणजे 'मोह' होय.

स्मृतिः स्यादनुभूतस्य वस्तुनः प्रतिविम्बनं । मतिरर्थपरिच्छेदस्तत्त्वज्ञानोपनायितः ।। ३३९.

अनुभवलेल्या वस्तूचे मनात उमटणारे प्रतिबिंब म्हणजे 'स्मृती'. वस्तूचे खरे स्वरूप ओळखून जे समज येते, त्याला 'मति' म्हणतात.

व्रीडानुरागादिभवः सङ्कोचः कोपि चेतसः । भवेच्चपलताऽस्थैर्यं हर्षश्चित्तप्रसन्नता ।। ३३९.

लाज, प्रेम वगैरेमुळे मन आकुंचित होते, याला 'संकुच' म्हणतात. चंचलपणा म्हणजे स्थैर्याचा अभाव, आणि आनंद म्हणजे मनाची प्रसन्नता.

आवेशश्च प्रतीकारः शयो वैधुर्य्यमात्मनः । कर्त्तव्ये प्रतिभाभ्रंशो जड़तेत्यभिधीयते ।। ३३९.

मनात प्रवेश, उपाय शोधणे आणि गोंधळ या सगळ्या मनाच्या अस्थिरतेच्या रूपा आहेत. काय करावे हे समजेनासे होणे म्हणजे 'जरत' म्हणजेच वृद्धत्व.

इष्टप्राप्तेरुपचितः सम्पदाभ्युदयो धृतिः । गर्व्वः परेष्ववज्ञानमात्मन्युत्कर्षभावाना ।। ३३९.

हवी ती वस्तू मिळाल्यावर आणि संपत्ती वाढल्यावर जी समाधानाची भावना येते, तिला 'धृति' म्हणतात. स्वतःमध्ये श्रेष्ठत्वाची भावना आणि इतरांचा तुच्छभाव म्हणजे 'गर्व' होय.

भवेद्विषादो दैवादेर्विघातोऽभीष्टवस्तुनि । औस्सुक्यमीष्सिताप्राप्तेर्वाञ्छया तरला स्थितिः ।। ३३९.

दैव वगैरेमुळे हवी ती वस्तू मिळण्यात अडथळा आला की मन निराश होते. इच्छा पूर्ण होण्यासाठी मन अस्थिर होते, त्याला 'औत्सुक्य' म्हणतात.

चित्तेन्द्रियाणां स्तैमित्यमपस्मारोऽचला स्थितिः । युद्‌धे बाधादिभीस्त्रासो वीप्सा चित्तचमत्कृतिः ।। ३३९.

मन आणि इंद्रिये स्थिर राहणे म्हणजे 'अपस्मार', म्हणजेच जडत्व. युद्ध किंवा संकटात भीती येते, आणि मन थक्क होते, त्याला 'वीप्सा' म्हणतात.

क्रोधस्याप्रशमोऽमर्षः प्रबोधश्तेचनोदयः । अवहित्थं भवेद्‌गुप्तिरिङ्गिताकारगोचरा ।। ३३९.

राग शांत न होणे म्हणजे 'अमर्ष', आणि तीक्ष्णता येणे म्हणजे जागरूकता. हावभाव आणि हालचालींवरून ओळखता येणारे लपवणे म्हणजे 'अवहित्था'.

रोषतो गुरुवाग्दण्डपारुष्यं विदुरुग्रतां । ऊहो वितर्कः स्याद्व्याधिर्मनोवपुरवग्रहः ।। ३३९.

रागामुळे गुरूने कठोर बोलणे म्हणजे कडकपणा. 'ऊह' म्हणजे अनुमान, 'वितर्क' म्हणजे तर्क, आणि मन व शरीराला होणारा त्रास म्हणजे 'रोग'.

अनिबद्धप्रलापादिरुन्मादो मदनादिभिः । तत्वज्ञानादिना चेतःकषायोपरमः शमः ।। ३३९.

अधीर बोलणे वगैरे वर्तन मद्य वगैरेमुळे येणारे वेड म्हणजे 'उन्माद'. सत्यज्ञान वगैरेमुळे मनातील दोष शांत होणे म्हणजे 'शम'.

कविभिर्योजनीया वै भावाः काव्यादिके रसाः । विभाव्यते हि रत्यादिर्यत्र येन विभाव्यते ।। ३३९.

कवींनी वापरावयाच्या भावना आणि काव्यातील रस, हे ज्या गोष्टीमुळे प्रकट होतात, ज्या ठिकाणी प्रेम वगैरे भावना उमटतात, त्या त्या कारणांमुळे हे सर्व व्यक्त होतात.

विभावो नाम स द्वेधालम्बनोद्दीपनात्मकः । रत्यादिभाववर्गोऽयं यमाजीव्योपजायते ।। ३३९.

त्याला 'विभाव' असे म्हणतात, आणि तो दोन प्रकारचा असतो — आलंबन आणि उद्दीपन. प्रेम वगैरे भावना या कारणांमुळेच उत्पन्न होतात.

आलम्बनविभावोऽसौ नायकादिभवस्तथा । धीरोदात्तो धीरोद्धतः स्याद्धीरललितस्तथा ।। ३३९.

आलंबन विभाव म्हणजे नायक वगैरेपासून निर्माण होणारा. नायक चार प्रकारचा असतो — धीर, उदात्त, उद्दत आणि ललित.

धीरप्रशान्त इत्येवं चतुर्द्धा नायकः स्मृतः । अनुकूलो दक्षइणश्च शठो धृष्टः प्रवर्त्तितः ।। ३३९.

नायक चार प्रकारचा मानला जातो — अनुकूल, कुशल, कपटी, धाडसी आणि सक्रिय.

पीठमर्द्दो विटश्चैव विदूषक इति त्रयः । श्रृड्गारे नर्म्मसचिवा नायकस्यानुनायका ।। ३३९.

पीठमर्द, विट आणि विदूषक — हे तिघे नायकाचे प्रेमातील सखे, म्हणजेच त्याचे विश्वासू मित्र असतात.

पीठमर्द्दः सम्बलकः श्रीमांस्तद्वेशजो विटः । विदूषको वैहसिकस्त्वष्टनायकनायिकाः ।। ३३९.

पीठमर्द हा सोबती, विट हा स्पर्धक, आणि विदूषक हा हास्यजनक असतो; हे सर्व उप-नायक आणि उप-नायिका असतात.

स्वकीया परकीया च पुनर्भूरिति कौशिकाः । सामान्या न पुनर्भूरिरित्याद्या बहुभेदतः ।। ३३९.

नायिका स्वतःची, दुसऱ्याची आणि पुन्हा लग्न केलेली अशी तीन प्रकारच्या असतात; तज्ज्ञ म्हणतात की सामान्य आणि पुन्हा लग्न न केलेली अशा अनेक भेदांनी त्या विभागल्या जातात.

उद्दीपनविभावास्ते संस्कारैर्विविधैः स्थितैः । आलम्बनविभावेषु भावानुद्दीपयन्ति ये ।। ३३९.

उद्दीपन विभाव म्हणजे ज्या वेगवेगळ्या संस्कारांमुळे आलंबन विभावांमध्ये भावना जागृत होतात.