अग्निपुराणम्

अल्पमात्रं समुद्दिष्टं बहुधा यत् प्रसर्पति । फलावसानं यच्चैव वीजं तदभिधीयते ।। ३३८.

जे थोडक्यात सांगितले जाते पण अनेक प्रकारे विस्तारते आणि ज्याचा शेवट फलप्राप्तीने होतो, त्याला बीज म्हणतात.

यत्र वीजसमुत्पत्तिर्नानार्थरससम्भवा । काव्ये शरीरानुगतं तन्मुखं परिकीर्त्तितं ।। ३३८.

जिथे बीजाची उत्पत्ती विविध अर्थ आणि रस निर्माण करते, आणि जे काव्याच्या शरीरानंतर येते, त्याला मुख म्हणतात.

इष्टस्यार्थस्य रचना वृत्तान्तस्यानुपक्षयः । रागप्राप्तिः प्रयोगस्य गुह्यानाञ्चैव गूहनम् ।। ३३८.

हवे असलेल्या अर्थाची रचना, कथानकाचा विस्तार, कृतीत प्रेमाची प्राप्ती आणि गुपित गोष्टींचे लपवणे — हे सर्व येथे येते.

आस्चर्य्यवदभिख्यातं प्रकाशानां प्रकाशनम् । अङ्गहीनं नरो यद्वन्न श्रेष्ठं काव्यमेच च ।। ३३८.

आश्चर्यकारक गोष्टींचे तसेच उघड गोष्टींचे प्रकट करणे — जसे हातपाय नसलेला मनुष्य श्रेष्ठ नसतो, तसेच काव्यही नसते.

देशकालौ विना किञ्चिन्नेतिवृत्तं प्रवर्त्तते । अतस्तयोरुपादाननियमात् पदभुच्यते ।। ३३८.

देश आणि काळ यांशिवाय कोणतेही कथानक पुढे जात नाही; म्हणून त्यांचा समावेश आवश्यक असल्याने त्याला 'पदभूमी' म्हणतात.

देशेषु भारतं वर्षं काले कृतयुगत्रयं । नर्त्ते ताम्यां प्राणभृतां सुखदुःखोदयः क्कचित् ।। ३३८.

भारतवर्ष या प्रदेशात तीन कृतयुगं जातात; कधी कधी जीवांना सुखदुःखाचं अनुभव येतो.

सर्गे सार्गादिवार्त्ता च प्रसज्जन्ती न दुष्यति ।। ३३८.

सृष्टीमध्ये निर्माणानंतरच्या घडामोडी सुरू राहतात, त्या बिघडत नाहीत.

अग्निरुवाच अक्षरं परमं ब्र्ह्म सनातनमजं विभुं । वेदान्तेषु वदन्त्येकं चैतन्यं ज्योतिरीश्वरम् ।। ३३९.

अग्नी म्हणाला: अक्षय, सर्वोच्च, सनातन, अजन्मा आणि सर्वत्र असणारं ब्रह्म, उपनिषदांत एकच चेतना, तेजस्वी ईश्वर असं सांगितलं आहे.

आनन्दः सहजस्तस्य व्यज्यते स कदाचन । व्यक्तिः सा तस्य चैतन्यचमत्‌काररसाह्वया ।। ३३९.

त्याचं आनंद हे जन्मजात असतं आणि कधी कधी प्रकट होतं; ही प्रकटता म्हणजेच चेतनेचं आश्चर्य, आनंदाचा गाभा असं म्हणतात.

आद्यस्तस्य विकारो यः सोऽहङ्कार इति स्मृतः । ततोऽभिमानस्तत्रेदं समाप्तं भुवनत्रयं ।। ३३९.

त्याचा पहिला बदल म्हणजे अहंकार असं ओळखलं जातं; त्यातून अभिमान निर्माण होतो आणि असं करत करत तीनही लोकांची रचना पूर्ण होते.

अभिमानाद्रतिः सा च परिपोषमुपेयुषी । व्यभिचार्य्यादिसामान्यात् श्रृङ्गार इति गीयते ।। ३३९.

अभिमानातून आसक्ती निर्माण होते, ती वाढत जाऊन पोषण मिळवते; बदल आणि इतर कारणांमुळे तिला प्रेम असं नाव दिलं जातं.

तद्भेदाः काममितरे हास्याद्या अप्यनेकशः । स्वस्वस्थादिविशेषोत्थपरिघोषस्वलक्षणाः ।। ३३९.

त्याचे अनेक प्रकार म्हणजे काम, हास्य आणि इतर, जे वेगवेगळ्या अवस्थांमधून निर्माण होतात आणि प्रत्येकाची स्वतःची खासियत असते.

सत्त्वादिगुणसन्तानाज्जायन्ते परमात्मनः । रागाद्बवति श्रृङ्गारो रौद्रस्तैक्षणात् प्रजायते ।। ३३९.

सत्त्व, रज आणि तम या गुणांच्या अनुक्रमातून परमात्म्यापासून वेगवेगळ्या भावना जन्म घेतात; रागातून प्रेम, तीव्रतेतून क्रोध निर्माण होतो.

वीरोऽवष्टम्भजः सङ्कोचभूर्व्वीभत्स इष्यते । श्रृङ्गारहास्यकरुणा रौद्रवीरभयानकाः ।। ३३९.

शौर्य हे स्थैर्यातून येतं; तिरस्कार संकुचितपणातून निर्माण होतो; प्रेम, हास्य, करुणा, क्रोध, शौर्य आणि भीती—

वीराच्चाद्भुतनिष्पत्तिः स्याद्वीभत्साद्भयानकः । श्रृङ्गारहास्यकरुणा रौद्रवीरभयानकाः ।। ३३९.

शौर्यातून आश्चर्य निर्माण होतं; तिरस्कारातून भीती येते; प्रेम, हास्य, करुणा, क्रोध, शौर्य आणि भीती—

वीभत्साद्भुतशान्ताख्याः स्वभावाच्चतुरो रसाः । लक्ष्मीरिव विना त्यागान्न वाणी भाति नीरसा ।। ३३९.

तिरस्कारातून आश्चर्य आणि शांतता निर्माण होतात, आणि चार रस नैसर्गिकरित्या येतात; जसं सौंदर्याशिवाय वाणी खुलत नाही, तसं त्यागाशिवाय रसही फिका वाटतो.

अपारे काव्यसंसारे कविरेव प्रजापतिः । यथा वै रोचते विश्वं तथेवं परिवर्त्तते ।। ३३९.

काव्याच्या अथांग विश्वात कवीच खरा सर्जक असतो; जसं कवीला आवडतं, तसं हे विश्व फिरतं.

अपारे काव्यसंसारे कविरेव प्रजापतिः । यथा वै रोचते विश्वं तथेदं परिवर्त्तते ।। ३३९.

काव्याच्या अथांग विश्वात कवीच खरा सर्जक असतो; जसं कवीला आवडतं, तसं हे जग वळतं.

न भावहीनोऽस्ति रसो न भावो रसवर्ज्जितः । भावयन्ति रसानेभिर्भाव्यन्ते च रसा इति ।। ३३९.

भावांशिवाय रस नसतो, आणि रसाशिवाय भावही नसतो; या दोन्हीमुळे रस निर्माण होतात आणि अनुभवले जातात.

स्थायितनोऽष्टौ रतिमुखाः स्तम्भाद्या व्यभिचारिणः । मनोऽनुकूलेऽनुभवः सुखस्य रतिरिष्य्ते ।। ३३९.

रतीपासून सुरू होणारे आठ स्थिरभाव आणि स्तंभादी चंचल भाव सांगितले आहेत; मन प्रसन्न झालं की त्या सुखाच्या अनुभवाला रती म्हणतात.

हर्वादिभिश्च मनसो विकाशो हास उच्यते । चित्रादिदर्शनाच्चेतोवैक्लव्यं ब्रुवते भयम् ।। ३३९.

हर्ष वगैरेमुळे मनाचा विस्तार होतो, त्याला हास्य म्हणतात; काहीतरी विचित्र पाहिलं की मन अस्वस्थ होतं, त्याला भीती म्हणतात.

जुगुप्सा च पदार्थानां निन्दा दौर्भाग्यवाहिनां । विस्मयोऽतिशयेनार्थदर्शनाच्चित्तविस्तृतिः ।। ३३९.

कुठल्याही वस्तूविषयीची घृणा म्हणजे जुगुप्सा; निंदा ही दुर्दैवामुळे होते; काहीतरी अद्भुत पाहिलं की मनात आश्चर्य निर्माण होतं आणि मन विस्तारतं.

अष्टौ स्तम्भादयः सत्त्वाद्रजसस्तमसः परम् । स्तम्भश्चेष्टाप्रतीघातो भयरागाद्युपाहितः ।। ३३९.

स्तंभादी आठ भाव सत्त्व, रज आणि तम यापलीकडे आहेत; स्तंभ म्हणजे क्रियेचा थांबा, तो भीती, राग वगैरेमुळे येतो.

श्रमरागाद्युपेतान्तःक्षोभजन्म वपुर्ज्जलं । स्वेदो हर्षादिभिर्द्देहोच्छासाऽन्तःपुलकोद्‌गमः ।। ३३९.

श्रम, राग आणि अशा कारणांनी शरीरात हालचाल होते आणि त्यातून घाम येतो. आनंद किंवा इतर भावना आल्या की घाम येतो आणि मनात तीव्र भावना आल्या की अंगावर रोमांच उभे राहतात.

हर्षादिजन्मवाक्सङ्गः स्वरभेदो भयादिभिः । मनोवैक्लव्यमिच्छन्ति शोकमिष्टक्षयादिभिः ।। ३३९.

आनंदासारख्या भावनांनी बोलणे येते; भीतीसारख्या अवस्थेमुळे आवाज बदलतो. शोक किंवा प्रिय वस्तू गमावल्याने मन अस्वस्थ होते आणि दुःख निर्माण होते.

क्रोधस्तैक्ष्णप्रबोधश्च प्रतिकू लानुकारिणि । पुरुषार्थसमाप्त्यार्थो यः स उत्साह उच्यते ।। ३३९.

राग आल्यावर मन तीक्ष्णपणे जागृत होते, विशेषतः विरोध करणाऱ्यांवर. मनुष्याच्या उद्दिष्टपूर्तीसाठी लागणारी ऊर्जा 'उत्साह' म्हणतात.

चित्तक्षोभभवोत्तम्भो वेपथुः परिकीर्त्तितः । वैवर्ण्यञ्च विचषादादिजन्मा कान्तिविपर्य्ययः ।। ३३९.

मन अस्वस्थ किंवा घाबरल्याने शरीर थरथरते, याला 'वेपथु' म्हणतात. काळजी वगैरेमुळे रंग फिका पडतो, यालाच वर्णबदल म्हणतात.

दुःखानन्दादिजन्नेत्रजलमश्रु च विश्रुतम् । इन्द्रियाणामस्तमयः प्रलयो लङ्घनादिभिः ।। ३३९.

दुःख, आनंद वगैरेमुळे डोळ्यातून पाणी येते, त्याला 'अश्रू' म्हणतात. इंद्रियांची क्रिया थांबणे म्हणजे 'प्रलय', हे बेशुद्धी वगैरेमुळे होते.

वैराग्यादिर्म्मनः खेदो निर्वेद इति कथ्यते । मनः पीड़दिजन्मा च सादो ग्लानिः शरीरगा ।। ३३९.

वैराग्य वगैरेमुळे मन थकते, याला 'निर्वेद' म्हणतात. वेदना वगैरेमुळे मन कमकुवत होते आणि ते शरीरात 'ग्लानी' म्हणून दिसते.