अग्निपुराणम्

सहिताः सूत्रधारेण संलापं यत्र कुर्व्वते । चित्रैर्व्वाक्यैः स्वकार्य्योत्थैः प्रस्तुताक्षेपिभिर्मिथ ।। ३३८.

सूत्रधारासोबत जेव्हा ते संवाद करतात, तेव्हा आपापल्या कामातून निर्माण होणाऱ्या विविध वाक्यांनी आणि विषयाशी संबंधित सूचक बोलण्यांनी एकमेकांशी बोलतात.

आमुखं तत्तु विज्ञेयं बुधैः प्रस्तावनापि सा । प्रवृत्तकं कथोद्‌घातः प्रयोगातिशयस्तथा ।। ३३८.

हे बुद्धिमानांनी āmukha म्हणजेच प्रस्तावना म्हणून ओळखावे; यात प्रवृत्तक, कथोद्घात आणि प्रयोगातील विशेषता यांचा समावेश होतो.

आमुखस्य त्रयो भेदा वीजांशेषूपजायते । कालं प्रवृत्तमाश्रित्य सूत्रधृग्यत्र वर्णयेत् ।। ३३८.

āmukha चे तीन प्रकार आहेत, जे बीजभाग वगैरेमध्ये निर्माण होतात; सुरू झालेल्या काळानुसार सूत्रधाराने ते येथे सांगावे.

तदाश्रयश्च पात्रस्य प्रवेशस्तत् प्रवृत्तकं । सूत्रधारस्य वाक्यं वा यत्र वाक्यार्थमेव वा ।। ३३८.

त्या संदर्भावर आधारलेली पात्राची रंगमंचावर येणे हे प्रवृत्तक म्हणतात; ते सूत्रधाराचे वाक्य असू शकते किंवा त्या वाक्याचा अर्थ असू शकतो.

गृहीत्वा प्रविशेत् पात्रं कथोद्‌घातः स उच्यते । प्रयोगेषु प्रयोगन्तु सूत्रधृग्यत्र वर्णयेत् ।। ३३८.

संदर्भ घेतल्यावर पात्र रंगमंचावर येते, त्याला कथोद्घात म्हणतात; प्रयोगांमध्ये सूत्रधाराने त्या प्रयोगाचे वर्णन येथे करावे.

ततश्च प्रविशेत् पात्रं प्रयोगातिशयो हि सः । शरीरं नाटकादीनामितिवृत्तं प्रचक्षते ।। ३३८.

यानंतर पात्र रंगमंचावर येते, त्याला प्रयोगातील विशेषता म्हणतात; नाटक वगैरेचे कथानक हे त्याचे शरीर समजले जाते.

सिद्धमुत्प्रेक्षितञ्चेति तस्य भेदाबुभौ स्मृतौ । सिद्धमागमदृष्टञ्च सृष्टमुत्प्रेक्षइतं कवेः ।। ३३८.

त्याचे दोन प्रकार सांगितले आहेत — सिद्ध आणि कल्पित; सिद्ध म्हणजे ऐकलेले किंवा पाहिलेले, तर कल्पित म्हणजे कवीने घडवलेले.

वीजं विन्दुः पताका च प्रकरी कार्य्यमेव च । अर्थप्रकृतयः पञ्च पञ्च चेष्टा अपि क्रमात् ।। ३३८.

बीज, बिंदू, पताका, प्रकरी आणि कार्य — या पाच गोष्टी अर्थाचे प्रकार आहेत; तसेच, कृतीच्या पाच अवस्था आहेत.

प्रारम्भश्च प्रयत्नश्च प्राप्तिः सद्भाव एव च । नियता च फलप्राप्तिः फलयोगश्च पञ्चमः ।। ३३८.

प्रारंभ, प्रयत्न, प्राप्ती, अस्तित्व आणि निश्चित फलप्राप्ती — हे पाच परिणामाशी जोडलेले टप्पे आहेत.

मुखं प्रतिमुखं गर्भो विमर्षश्च तथैव च । तथा निर्व्वहणञ्चेति क्रमात् पञ्चैव सन्धयः ।। ३३८.

मुख, प्रतिमुख, गर्भ, विमर्श आणि निर्वाहण — या पाच क्रमाने कथानकाच्या विभागा आहेत.

अल्पमात्रं समुद्दिष्टं बहुधा यत् प्रसर्पति । फलावसानं यच्चैव वीजं तदभिधीयते ।। ३३८.

जे थोडक्यात सांगितले जाते पण अनेक प्रकारे विस्तारते आणि ज्याचा शेवट फलप्राप्तीने होतो, त्याला बीज म्हणतात.

यत्र वीजसमुत्पत्तिर्नानार्थरससम्भवा । काव्ये शरीरानुगतं तन्मुखं परिकीर्त्तितं ।। ३३८.

जिथे बीजाची उत्पत्ती विविध अर्थ आणि रस निर्माण करते, आणि जे काव्याच्या शरीरानंतर येते, त्याला मुख म्हणतात.

इष्टस्यार्थस्य रचना वृत्तान्तस्यानुपक्षयः । रागप्राप्तिः प्रयोगस्य गुह्यानाञ्चैव गूहनम् ।। ३३८.

हवे असलेल्या अर्थाची रचना, कथानकाचा विस्तार, कृतीत प्रेमाची प्राप्ती आणि गुपित गोष्टींचे लपवणे — हे सर्व येथे येते.

आस्चर्य्यवदभिख्यातं प्रकाशानां प्रकाशनम् । अङ्गहीनं नरो यद्वन्न श्रेष्ठं काव्यमेच च ।। ३३८.

आश्चर्यकारक गोष्टींचे तसेच उघड गोष्टींचे प्रकट करणे — जसे हातपाय नसलेला मनुष्य श्रेष्ठ नसतो, तसेच काव्यही नसते.

देशकालौ विना किञ्चिन्नेतिवृत्तं प्रवर्त्तते । अतस्तयोरुपादाननियमात् पदभुच्यते ।। ३३८.

देश आणि काळ यांशिवाय कोणतेही कथानक पुढे जात नाही; म्हणून त्यांचा समावेश आवश्यक असल्याने त्याला 'पदभूमी' म्हणतात.

देशेषु भारतं वर्षं काले कृतयुगत्रयं । नर्त्ते ताम्यां प्राणभृतां सुखदुःखोदयः क्कचित् ।। ३३८.

भारतवर्ष या प्रदेशात तीन कृतयुगं जातात; कधी कधी जीवांना सुखदुःखाचं अनुभव येतो.

सर्गे सार्गादिवार्त्ता च प्रसज्जन्ती न दुष्यति ।। ३३८.

सृष्टीमध्ये निर्माणानंतरच्या घडामोडी सुरू राहतात, त्या बिघडत नाहीत.

अग्निरुवाच अक्षरं परमं ब्र्ह्म सनातनमजं विभुं । वेदान्तेषु वदन्त्येकं चैतन्यं ज्योतिरीश्वरम् ।। ३३९.

अग्नी म्हणाला: अक्षय, सर्वोच्च, सनातन, अजन्मा आणि सर्वत्र असणारं ब्रह्म, उपनिषदांत एकच चेतना, तेजस्वी ईश्वर असं सांगितलं आहे.

आनन्दः सहजस्तस्य व्यज्यते स कदाचन । व्यक्तिः सा तस्य चैतन्यचमत्‌काररसाह्वया ।। ३३९.

त्याचं आनंद हे जन्मजात असतं आणि कधी कधी प्रकट होतं; ही प्रकटता म्हणजेच चेतनेचं आश्चर्य, आनंदाचा गाभा असं म्हणतात.

आद्यस्तस्य विकारो यः सोऽहङ्कार इति स्मृतः । ततोऽभिमानस्तत्रेदं समाप्तं भुवनत्रयं ।। ३३९.

त्याचा पहिला बदल म्हणजे अहंकार असं ओळखलं जातं; त्यातून अभिमान निर्माण होतो आणि असं करत करत तीनही लोकांची रचना पूर्ण होते.

अभिमानाद्रतिः सा च परिपोषमुपेयुषी । व्यभिचार्य्यादिसामान्यात् श्रृङ्गार इति गीयते ।। ३३९.

अभिमानातून आसक्ती निर्माण होते, ती वाढत जाऊन पोषण मिळवते; बदल आणि इतर कारणांमुळे तिला प्रेम असं नाव दिलं जातं.

तद्भेदाः काममितरे हास्याद्या अप्यनेकशः । स्वस्वस्थादिविशेषोत्थपरिघोषस्वलक्षणाः ।। ३३९.

त्याचे अनेक प्रकार म्हणजे काम, हास्य आणि इतर, जे वेगवेगळ्या अवस्थांमधून निर्माण होतात आणि प्रत्येकाची स्वतःची खासियत असते.

सत्त्वादिगुणसन्तानाज्जायन्ते परमात्मनः । रागाद्बवति श्रृङ्गारो रौद्रस्तैक्षणात् प्रजायते ।। ३३९.

सत्त्व, रज आणि तम या गुणांच्या अनुक्रमातून परमात्म्यापासून वेगवेगळ्या भावना जन्म घेतात; रागातून प्रेम, तीव्रतेतून क्रोध निर्माण होतो.

वीरोऽवष्टम्भजः सङ्कोचभूर्व्वीभत्स इष्यते । श्रृङ्गारहास्यकरुणा रौद्रवीरभयानकाः ।। ३३९.

शौर्य हे स्थैर्यातून येतं; तिरस्कार संकुचितपणातून निर्माण होतो; प्रेम, हास्य, करुणा, क्रोध, शौर्य आणि भीती—

वीराच्चाद्भुतनिष्पत्तिः स्याद्वीभत्साद्भयानकः । श्रृङ्गारहास्यकरुणा रौद्रवीरभयानकाः ।। ३३९.

शौर्यातून आश्चर्य निर्माण होतं; तिरस्कारातून भीती येते; प्रेम, हास्य, करुणा, क्रोध, शौर्य आणि भीती—

वीभत्साद्भुतशान्ताख्याः स्वभावाच्चतुरो रसाः । लक्ष्मीरिव विना त्यागान्न वाणी भाति नीरसा ।। ३३९.

तिरस्कारातून आश्चर्य आणि शांतता निर्माण होतात, आणि चार रस नैसर्गिकरित्या येतात; जसं सौंदर्याशिवाय वाणी खुलत नाही, तसं त्यागाशिवाय रसही फिका वाटतो.

अपारे काव्यसंसारे कविरेव प्रजापतिः । यथा वै रोचते विश्वं तथेवं परिवर्त्तते ।। ३३९.

काव्याच्या अथांग विश्वात कवीच खरा सर्जक असतो; जसं कवीला आवडतं, तसं हे विश्व फिरतं.

अपारे काव्यसंसारे कविरेव प्रजापतिः । यथा वै रोचते विश्वं तथेदं परिवर्त्तते ।। ३३९.

काव्याच्या अथांग विश्वात कवीच खरा सर्जक असतो; जसं कवीला आवडतं, तसं हे जग वळतं.

न भावहीनोऽस्ति रसो न भावो रसवर्ज्जितः । भावयन्ति रसानेभिर्भाव्यन्ते च रसा इति ।। ३३९.

भावांशिवाय रस नसतो, आणि रसाशिवाय भावही नसतो; या दोन्हीमुळे रस निर्माण होतात आणि अनुभवले जातात.