अग्निपुराणम्

तमसा मरुताप्यन्यैविभावैरतिनिर्भरैः । सर्व्ववृत्तिप्रवृत्तञ्च सर्व्वभावप्रभावितम् ।। ३३७.

अंधार, वारा आणि इतर तीव्र स्वरूपे, तसेच सर्व प्रकारच्या कृती आणि सर्व भावनांनी प्रभावित होऊन,

सर्व्वरीतिरसैः पुष्टं पुष्टङ्गुणविभूणैः । अत एव महाकाव्यं तत्कर्त्ता च महाकविः ।। ३३७.

सर्व रसांनी समृद्ध, उत्तम गुणांनी शोभलेले—म्हणूनच हे महाकाव्य आहे आणि त्याचा रचनाकार महाकवी म्हणवतो.

वाग्वैदग्ध्यप्रधानेपि रस एवात्र जीवितम् । पृथक्प्रयत्ननिर्व्वर्त्यं वाग्वक्रिम्नि रसाद्वपुः ।। ३३७.

शब्दकौशल्य जरी मुख्य असले तरी, येथे रसच खरा प्राण आहे; शब्दरचना वेगळी घडवली जाते, पण तिचे खरे रूप रसामधूनच उभे राहते.

चतुर्व्वर्गफलं विश्वग्व्याख्यातं नायकाख्यया । समानवृत्तिनिर्व्यूढः कौशिकीवृत्तिकोमलः ।। ३३७.

याचा फल चार पुरुषार्थ आहे, जो नायकाच्या कथेतून सर्वत्र उलगडला जातो; एकाच छंदात रचलेले, कौशिकी वृत्तीप्रमाणे मृदू आहे.

कलापोऽत्र प्रवासः प्रागनुरागाह्वयो रसः । सविशेषकञ्च प्राप्त्यादि संस्कृतेनेतरेण च ।। ३३७.

येथे 'माळा' म्हणजेच वनवास, आणि 'पूर्वानुराग' हा रस; विशेष वैशिष्ट्ये, प्राप्ती वगैरे, संस्कृतसह इतर भाषांमध्येही आहेत.

श्लोकैरनेकैः कुलकं स्यात् सन्दानितकानि तत्। मुक्तकं श्लोक एकैकश्चमत्कारक्षमः सतां ।। ३३७.

अनेक श्लोकांचा समूह 'कुलक' म्हणतात, जे एकत्र बांधलेले असतात; एक स्वतंत्र श्लोक 'मुक्तक' म्हणतात, जो ज्ञानी लोकांना आनंद देतो.

सूक्तिभिः कविसिंहानां सुन्दरीभिः समन्वितः . कोषो ब्रह्मापरिच्छिन्नः स विदग्धाय रोचते ।। ३३७.

कवीसिंहांच्या सुंदर उक्ती आणि रमणीय स्त्रियांनी सजलेला, ब्रह्मासारखा अनंत असा हा कोश, विद्वानांना आवडतो.

आभासोपमशक्तिश्च सर्गे यद्भिन्नवृत्तता । मिश्रं वपुरिति ख्यातं प्रकीर्णमिति च द्विधा ।। ३३७.

रचनेत उपमा आणि साम्याची शक्ती, विविध छंदांची रंगत असेल, तर त्याला 'मिश्र रूप' किंवा 'प्रकीर्ण' असे म्हणतात.

श्रव्यञ्चैवाबिनेयञ्च प्रकीर्णं सकलोक्तिभिः ।। ३३७.

जे ऐकण्यास आणि अभिनय करण्यास योग्य आहे, सर्व प्रकारच्या उक्तींनी युक्त आहे, त्याला 'प्रकीर्ण' म्हणतात.

अग्निरुवाच नाटकं सप्रकरणं डिम ईहामृगोऽपि वा । ज्ञेयः समवकारश्च भवेत् प्रहसनन्तथा ।। ३३८.

अग्नी म्हणाले: नाटक, प्रकरण, डिम, ईहामृग, समवकार आणि प्रहसन हे ओळखावे.

व्यायोगभाणवीथ्यङ्गत्रोटकान्यथ नाटिका । सट्टकं शिल्पकः कर्णा एको दुर्म्मल्लिका तथा ।। ३३८.

व्यायोग, भाण, वीथी, अंग, त्रोटक, नाटिका, सट्टक, शिल्पक, कर्ण, एक आणि दुर्मल्लिका हेही आहेत.

प्रस्थानं भाणिका भाणी गोष्ठी हल्लीशकानि च । काव्यं श्रीगदितं नाट्यरासकं रासकं तथा ।। ३३८.

प्रस्थान, भाणिका, भाणी, गोष्ठी, हल्लिशक, काव्य, श्रीगदित, नाट्यरासक आणि रासक हे देखील आहेत.

उल्लाप्यकं प्रेङ्‌क्षणञ्च सप्तविंशतिरेव तत् । सामान्यञ्च विशेषश्च लक्ष्णस्य द्वयी गतिः ।। ३३८.

उल्लाप्यक आणि प्रेंक्षण—एकूण सत्तावीस प्रकार; आणि व्याख्येचे दोन मार्ग आहेत: सामान्य आणि विशेष.

सामान्यं सर्व्वविषयं शेषः क्कापि प्रवर्त्तते । पूर्व्वरङ्गे निवृते द्वौ देशकालावुभावपि ।। ३३८.

सामान्य सर्व विषयांना लागू पडते; उर्वरित काही ठिकाणी येते. पूर्वरंग पूर्ण झाल्यावर, स्थळ आणि काळ निश्चित होतात.

रसभावमिभावानुभावा अभिनयास्तथा । अङ्कः स्थितिश्च सामान्यं सर्व्वत्रैवोपसर्पणात् ।। ३३८.

रस, भाव, उद्दीपन, अनुभाव, अभिनय, अंक आणि स्थिती—हे सर्वत्र असतात म्हणून सामान्य आहेत.

विशेषोऽवसरे वाच्यः सामान्यं पूर्व्वमुच्यते । त्रिवर्गसाधनन्नाट्यमित्याहुः करणञ्च यत् ।। ३३८.

विशेष योग्य वेळी सांगावे, सामान्य आधी सांगितले जाते. नाटक हे तीन पुरुषार्थ साध्य करण्याचे साधन आहे, तसेच इतर कृतीही.

इतिकर्त्तव्य्ता तस्य पूर्व्वरङ्गो यथाविधि । नान्दीमुखानि द्वात्रिंशदङ्गानि पूर्व्वरङ्गके ।। ३३८.

त्याची पद्धत नियमानुसार असते; पूर्वरंगात आशीर्वादाने सुरुवात होऊन बत्तीस विभाग असतात.

देवतानां नमस्कारो गुरूणामपि च स्तुतिः । गोब्राह्मणनृपादीनामाशीर्वादादि गीयते ।। ३३८.

देवतांना वंदन करणे, गुरूंची स्तुती करणे, तसेच गायी, ब्राह्मण, राजे आणि इतरांचे आशीर्वाद गायले जातात.

नान्द्यन्ते सूत्रधारोऽसौ रुपकेषु निबध्यते । गुरुपूर्वक्रमं वंशप्रशंसा पौरुषं कवेः ।। ३३८.

नांदीच्या शेवटी सूत्रधार रंगभूमीवर येतो; प्रथम गुरूंचा सन्मान, मग वंशाची स्तुती आणि नंतर कवीच्या गुणांचे वर्णन असे क्रमाने होते.

सम्बम्धार्थौ च काव्य्स्य पञ्चैतानेष निर्द्दिशेत् । नटी विदूषको वापि पारिपार्श्विक एव वा ।। ३३८.

काव्याचा संबंध आणि अर्थ — हे पाचही भाग येथे दाखवावे, मग ते नटी, विदूषक किंवा सहाय्यक कोणीही असो.

सहिताः सूत्रधारेण संलापं यत्र कुर्व्वते । चित्रैर्व्वाक्यैः स्वकार्य्योत्थैः प्रस्तुताक्षेपिभिर्मिथ ।। ३३८.

सूत्रधारासोबत जेव्हा ते संवाद करतात, तेव्हा आपापल्या कामातून निर्माण होणाऱ्या विविध वाक्यांनी आणि विषयाशी संबंधित सूचक बोलण्यांनी एकमेकांशी बोलतात.

आमुखं तत्तु विज्ञेयं बुधैः प्रस्तावनापि सा । प्रवृत्तकं कथोद्‌घातः प्रयोगातिशयस्तथा ।। ३३८.

हे बुद्धिमानांनी āmukha म्हणजेच प्रस्तावना म्हणून ओळखावे; यात प्रवृत्तक, कथोद्घात आणि प्रयोगातील विशेषता यांचा समावेश होतो.

आमुखस्य त्रयो भेदा वीजांशेषूपजायते । कालं प्रवृत्तमाश्रित्य सूत्रधृग्यत्र वर्णयेत् ।। ३३८.

āmukha चे तीन प्रकार आहेत, जे बीजभाग वगैरेमध्ये निर्माण होतात; सुरू झालेल्या काळानुसार सूत्रधाराने ते येथे सांगावे.

तदाश्रयश्च पात्रस्य प्रवेशस्तत् प्रवृत्तकं । सूत्रधारस्य वाक्यं वा यत्र वाक्यार्थमेव वा ।। ३३८.

त्या संदर्भावर आधारलेली पात्राची रंगमंचावर येणे हे प्रवृत्तक म्हणतात; ते सूत्रधाराचे वाक्य असू शकते किंवा त्या वाक्याचा अर्थ असू शकतो.

गृहीत्वा प्रविशेत् पात्रं कथोद्‌घातः स उच्यते । प्रयोगेषु प्रयोगन्तु सूत्रधृग्यत्र वर्णयेत् ।। ३३८.

संदर्भ घेतल्यावर पात्र रंगमंचावर येते, त्याला कथोद्घात म्हणतात; प्रयोगांमध्ये सूत्रधाराने त्या प्रयोगाचे वर्णन येथे करावे.

ततश्च प्रविशेत् पात्रं प्रयोगातिशयो हि सः । शरीरं नाटकादीनामितिवृत्तं प्रचक्षते ।। ३३८.

यानंतर पात्र रंगमंचावर येते, त्याला प्रयोगातील विशेषता म्हणतात; नाटक वगैरेचे कथानक हे त्याचे शरीर समजले जाते.

सिद्धमुत्प्रेक्षितञ्चेति तस्य भेदाबुभौ स्मृतौ । सिद्धमागमदृष्टञ्च सृष्टमुत्प्रेक्षइतं कवेः ।। ३३८.

त्याचे दोन प्रकार सांगितले आहेत — सिद्ध आणि कल्पित; सिद्ध म्हणजे ऐकलेले किंवा पाहिलेले, तर कल्पित म्हणजे कवीने घडवलेले.

वीजं विन्दुः पताका च प्रकरी कार्य्यमेव च । अर्थप्रकृतयः पञ्च पञ्च चेष्टा अपि क्रमात् ।। ३३८.

बीज, बिंदू, पताका, प्रकरी आणि कार्य — या पाच गोष्टी अर्थाचे प्रकार आहेत; तसेच, कृतीच्या पाच अवस्था आहेत.

प्रारम्भश्च प्रयत्नश्च प्राप्तिः सद्भाव एव च । नियता च फलप्राप्तिः फलयोगश्च पञ्चमः ।। ३३८.

प्रारंभ, प्रयत्न, प्राप्ती, अस्तित्व आणि निश्चित फलप्राप्ती — हे पाच परिणामाशी जोडलेले टप्पे आहेत.