अग्निपुराणम्

पद्यं चतुष्पदी तच्च वृत्तं जातिरितित्रिधा । वृत्तमक्षरसंख्येयमुक्थं तत् कृतिशेषजम् ।। ३३७.

चार ओळींची कविता म्हणजे 'पद्यम्', आणि ती तीन प्रकारची असते: वृत्त, जाती आणि रीत; वृत्त अक्षरांची संख्या मोजून ठरते आणि ते काव्याच्या उरलेल्या भागातून येते.

मात्राभिर्गणना यत्र सा जातिरिति काश्यपः । सममर्द्धसमं वृत्तं विषमं पैङ्गलं त्रिधा ।। ३३७.

जिथे मात्रांनी मोजणी केली जाते, तिला 'जाति' असं कश्यप म्हणतो; वृत्त तीन प्रकारचं असतं — सम, अर्धसम आणि विषम, ज्याला 'पैंगल' म्हणतात.

सा विद्या नौस्तितीर्षूणां गभीरं काव्यसागरं । महाकाव्यं कलापश्च पर्य्याबन्धो विशेषकम् ।। ३३७.

ही विद्या काव्याच्या खोल समुद्रातून पार व्हायचं मन असणाऱ्यांसाठी आहे; महाकाव्य, संग्रह आणि विभागानुसार मांडणी — हे तिचे विशेष प्रकार आहेत.

कुलकं मुक्तक कोष इति पद्यकुटुम्बकम् . सर्गबन्धो महाकाव्यमारब्धं संस्कृतेन यत् ।। ३३७.

कुलक, मुक्तक आणि कोश — हे पद्यांचे कुटुंब आहेत; सर्गबद्ध रचना म्हणजे महाकाव्य, जे संस्कृतमध्ये आरंभले जाते.

तादात्म्यमजहत्तत्र तत्समं नाति दुष्यति । इतिहासकथोद्‌भूतमितरद्वा सदाश्रयं ।। ३३७.

तिथे तादात्म्य सोडले जात नाही, आणि जे साधर्म्य आहे तेही फार दोष मानलं जात नाही; इतिहासकथा किंवा इतर कुठूनही आलेलं असो, त्याला नेहमी आधार असतो.

मन्त्र्दूतप्रयाणाजिनियतं नातिविस्तरम् । शक्कर्य्यातिजगत्यातिशक्कर्य्या त्रिष्टुभा तथा ।। ३३७.

संदेश, दूत, प्रवास आणि युद्ध यात फार विस्तार नसतो; 'शक्करी', 'अतिजगती', 'अतिशक्करी' आणि 'त्रिष्टुभ' ही वृत्तंही वापरतात.

पुष्पिताग्रादिभिर्व्वक्राभिजनैश्चारुभिः समैः । मुक्ता तु भिम्नवृत्तान्ता नातिसंक्षिप्तस्र्गकम् ।। ३३७.

'पुष्पिताग्र' आणि इतर सुंदर, सम ओळी, श्रेष्ठ कवींनी रचलेल्या; मुक्तक हे विलक्षण घटनांची, फार लहान नसलेली आणि सर्ग असलेली कथा सांगायला वापरतात.

अतिशक्वरिकाष्टिभ्यामेकसङ्कीर्णकैः पररः । मात्रयाप्यपरः सर्गः प्राशस्त्येषु च पश्चिमः ।। ३३७.

पुढचा सर्ग 'अतिशक्करी', 'अष्टि' किंवा एकच मिसळलेल्या वृत्तांनी केला जातो; दुसरा सर्ग मात्रांनी, आणि शेवटचा सर्ग उत्कृष्टतेसाठी प्रसिद्ध असतो.

कल्पोऽतिनिन्दितस्तस्मिन्विशेषानादरः सतां । नगरार्णवशैलर्त्तु चन्द्रार्काश्रमपादपैः ।। ३३७.

मांडणी फारशी निंदनीय नसते, आणि ज्ञानी लोक तिला विशेष मान देतात; त्यात नगरं, समुद्र, पर्वत, ऋतू, चंद्र, सूर्य, आश्रम आणि वृक्ष असतात.

उद्यानसलिलक्रीड़ामधुपानरतोत्सवैः । दूतीवचनविन्यासैरसतीचरिताद्‌भुतैः ।। ३३७.

उद्याना आणि पाण्यातील खेळ, मद्यपानाचे आणि आनंदाचे उत्सव, दूतिणींच्या संदेशांची देवाणघेवाण, आणि विश्वासघातकी स्त्रियांच्या अद्भुत कृत्यांनी,

तमसा मरुताप्यन्यैविभावैरतिनिर्भरैः । सर्व्ववृत्तिप्रवृत्तञ्च सर्व्वभावप्रभावितम् ।। ३३७.

अंधार, वारा आणि इतर तीव्र स्वरूपे, तसेच सर्व प्रकारच्या कृती आणि सर्व भावनांनी प्रभावित होऊन,

सर्व्वरीतिरसैः पुष्टं पुष्टङ्गुणविभूणैः । अत एव महाकाव्यं तत्कर्त्ता च महाकविः ।। ३३७.

सर्व रसांनी समृद्ध, उत्तम गुणांनी शोभलेले—म्हणूनच हे महाकाव्य आहे आणि त्याचा रचनाकार महाकवी म्हणवतो.

वाग्वैदग्ध्यप्रधानेपि रस एवात्र जीवितम् । पृथक्प्रयत्ननिर्व्वर्त्यं वाग्वक्रिम्नि रसाद्वपुः ।। ३३७.

शब्दकौशल्य जरी मुख्य असले तरी, येथे रसच खरा प्राण आहे; शब्दरचना वेगळी घडवली जाते, पण तिचे खरे रूप रसामधूनच उभे राहते.

चतुर्व्वर्गफलं विश्वग्व्याख्यातं नायकाख्यया । समानवृत्तिनिर्व्यूढः कौशिकीवृत्तिकोमलः ।। ३३७.

याचा फल चार पुरुषार्थ आहे, जो नायकाच्या कथेतून सर्वत्र उलगडला जातो; एकाच छंदात रचलेले, कौशिकी वृत्तीप्रमाणे मृदू आहे.

कलापोऽत्र प्रवासः प्रागनुरागाह्वयो रसः । सविशेषकञ्च प्राप्त्यादि संस्कृतेनेतरेण च ।। ३३७.

येथे 'माळा' म्हणजेच वनवास, आणि 'पूर्वानुराग' हा रस; विशेष वैशिष्ट्ये, प्राप्ती वगैरे, संस्कृतसह इतर भाषांमध्येही आहेत.

श्लोकैरनेकैः कुलकं स्यात् सन्दानितकानि तत्। मुक्तकं श्लोक एकैकश्चमत्कारक्षमः सतां ।। ३३७.

अनेक श्लोकांचा समूह 'कुलक' म्हणतात, जे एकत्र बांधलेले असतात; एक स्वतंत्र श्लोक 'मुक्तक' म्हणतात, जो ज्ञानी लोकांना आनंद देतो.

सूक्तिभिः कविसिंहानां सुन्दरीभिः समन्वितः . कोषो ब्रह्मापरिच्छिन्नः स विदग्धाय रोचते ।। ३३७.

कवीसिंहांच्या सुंदर उक्ती आणि रमणीय स्त्रियांनी सजलेला, ब्रह्मासारखा अनंत असा हा कोश, विद्वानांना आवडतो.

आभासोपमशक्तिश्च सर्गे यद्भिन्नवृत्तता । मिश्रं वपुरिति ख्यातं प्रकीर्णमिति च द्विधा ।। ३३७.

रचनेत उपमा आणि साम्याची शक्ती, विविध छंदांची रंगत असेल, तर त्याला 'मिश्र रूप' किंवा 'प्रकीर्ण' असे म्हणतात.

श्रव्यञ्चैवाबिनेयञ्च प्रकीर्णं सकलोक्तिभिः ।। ३३७.

जे ऐकण्यास आणि अभिनय करण्यास योग्य आहे, सर्व प्रकारच्या उक्तींनी युक्त आहे, त्याला 'प्रकीर्ण' म्हणतात.

अग्निरुवाच नाटकं सप्रकरणं डिम ईहामृगोऽपि वा । ज्ञेयः समवकारश्च भवेत् प्रहसनन्तथा ।। ३३८.

अग्नी म्हणाले: नाटक, प्रकरण, डिम, ईहामृग, समवकार आणि प्रहसन हे ओळखावे.

व्यायोगभाणवीथ्यङ्गत्रोटकान्यथ नाटिका । सट्टकं शिल्पकः कर्णा एको दुर्म्मल्लिका तथा ।। ३३८.

व्यायोग, भाण, वीथी, अंग, त्रोटक, नाटिका, सट्टक, शिल्पक, कर्ण, एक आणि दुर्मल्लिका हेही आहेत.

प्रस्थानं भाणिका भाणी गोष्ठी हल्लीशकानि च । काव्यं श्रीगदितं नाट्यरासकं रासकं तथा ।। ३३८.

प्रस्थान, भाणिका, भाणी, गोष्ठी, हल्लिशक, काव्य, श्रीगदित, नाट्यरासक आणि रासक हे देखील आहेत.

उल्लाप्यकं प्रेङ्‌क्षणञ्च सप्तविंशतिरेव तत् । सामान्यञ्च विशेषश्च लक्ष्णस्य द्वयी गतिः ।। ३३८.

उल्लाप्यक आणि प्रेंक्षण—एकूण सत्तावीस प्रकार; आणि व्याख्येचे दोन मार्ग आहेत: सामान्य आणि विशेष.

सामान्यं सर्व्वविषयं शेषः क्कापि प्रवर्त्तते । पूर्व्वरङ्गे निवृते द्वौ देशकालावुभावपि ।। ३३८.

सामान्य सर्व विषयांना लागू पडते; उर्वरित काही ठिकाणी येते. पूर्वरंग पूर्ण झाल्यावर, स्थळ आणि काळ निश्चित होतात.

रसभावमिभावानुभावा अभिनयास्तथा । अङ्कः स्थितिश्च सामान्यं सर्व्वत्रैवोपसर्पणात् ।। ३३८.

रस, भाव, उद्दीपन, अनुभाव, अभिनय, अंक आणि स्थिती—हे सर्वत्र असतात म्हणून सामान्य आहेत.

विशेषोऽवसरे वाच्यः सामान्यं पूर्व्वमुच्यते । त्रिवर्गसाधनन्नाट्यमित्याहुः करणञ्च यत् ।। ३३८.

विशेष योग्य वेळी सांगावे, सामान्य आधी सांगितले जाते. नाटक हे तीन पुरुषार्थ साध्य करण्याचे साधन आहे, तसेच इतर कृतीही.

इतिकर्त्तव्य्ता तस्य पूर्व्वरङ्गो यथाविधि । नान्दीमुखानि द्वात्रिंशदङ्गानि पूर्व्वरङ्गके ।। ३३८.

त्याची पद्धत नियमानुसार असते; पूर्वरंगात आशीर्वादाने सुरुवात होऊन बत्तीस विभाग असतात.

देवतानां नमस्कारो गुरूणामपि च स्तुतिः । गोब्राह्मणनृपादीनामाशीर्वादादि गीयते ।। ३३८.

देवतांना वंदन करणे, गुरूंची स्तुती करणे, तसेच गायी, ब्राह्मण, राजे आणि इतरांचे आशीर्वाद गायले जातात.

नान्द्यन्ते सूत्रधारोऽसौ रुपकेषु निबध्यते । गुरुपूर्वक्रमं वंशप्रशंसा पौरुषं कवेः ।। ३३८.

नांदीच्या शेवटी सूत्रधार रंगभूमीवर येतो; प्रथम गुरूंचा सन्मान, मग वंशाची स्तुती आणि नंतर कवीच्या गुणांचे वर्णन असे क्रमाने होते.