अग्निपुराणम्

अग्निरुवाच काव्यस्य नाटकादेश्च अलङ्कारान् वदाम्यऽथ । ध्वनिर्व्वर्णाः पदं वाक्यमित्येतद्वाङ्‌मयं मतं ।। ३३७.

अग्नी म्हणाले: आता मी काव्य आणि नाटकांचे अलंकार सांगतो. ध्वनी, अक्षर, शब्द आणि वाक्य—हे वाङ्मयाचे मुख्य भाग मानले जातात.

शास्त्रेतिहासवाक्यानां त्रयं यत्र समाप्यते । शास्त्रे शब्दप्रधानात्वमितिहासेषु निष्ठता ।। ३३७.

शास्त्र, इतिहास आणि काव्य या तिघांचे वाक्य जिथे एकत्र येतात, तिथे शास्त्रात शब्दाला महत्त्व असते, तर इतिहासात अर्थाला जास्त महत्त्व असते.

अभिधायाः प्रधानत्वात् काव्यं ताभ्यां विभिद्यते । नरत्वं दुर्ल्लभं लोके विद्यातत्र च दुर्ल्लभा ।। ३३७.

काव्यात थेट अर्थाला महत्त्व असल्याने ते इतर दोन्हींपेक्षा वेगळे आहे. या जगात माणूसपण दुर्मिळ आहे आणि ज्ञानही तितकेच दुर्मिळ आहे.

कवित्वं दुर्ल्लभं तत्र शक्तिस्तत्र च दुर्ल्लभा । व्युत्‌पत्तिर्दुर्ल्लभा तत्र विवेकस्तत्र दुर्लभः ।। ३३७.

कवित्व दुर्मिळ आहे, तसेच क्षमता देखील दुर्मिळ आहे. विद्या दुर्मिळ आहे आणि विवेकही दुर्मिळ आहे.

सर्व्वं शास्त्रमविद्वद्भिर्मृग्यमाणन्न सिध्यति । आदिवर्णा द्वितीयश्च महाप्राणास्तुरीयकः ।। ३३७.

शास्त्र जर अज्ञानी लोकांनी शोधले तर ते सफल होत नाही. पहिला आणि दुसरा स्वर, तिसरा स्वर मोठ्या श्वासाचा असतो.

वर्गेषु वर्णवृन्दं स्यात्पदं सुप्‌तिङ्‌प्रभेदतः । सङ्‌क्षेपाद्वाक्यमिष्टार्थव्यवछिन्ना पदाबली ।। ३३७.

वर्गांमध्ये अक्षरांचा समूह असतो. शब्द हे विभक्ती आणि धातूच्या रूपावरून वेगळे ओळखले जातात. संक्षिप्तपणे, इच्छित अर्थ सांगणाऱ्या शब्दांचा समूह म्हणजे वाक्य.

काव्यं स्फटदलङ्कारं गुणवद्दोषवर्जितम् । योनिर्व्वेदश्च लोकश्च सिद्धमन्नादयोनिजं ।। ३३७.

काव्य हे स्पष्ट, अलंकारिक, गुणांनी युक्त आणि दोषरहित असते. त्याचा उगम वेद आणि लोकजीवनात आहे, आणि ते अन्नादी स्रोतांपासून सिद्ध होते.

देवादीनां संस्कृतं स्यात् प्राकृतं त्रिविधं नृणां । गद्यं पद्यञ्च मिश्रञ्च काव्यादि त्रिविधं स्मृतम् ।। ३३७.

देवांसाठी संस्कृत वापरतात; माणसांसाठी तीन प्रकारचे प्राकृत आहेत. गद्य, पद्य आणि मिश्र—ही काव्याची तीन रूपे मानली जातात.

आपदः पदसन्तानो गद्यन्तदपि गद्यते । चूर्णकोत्‌कलिकागन्धिवृत्तभेदात् त्रिरूपकम् ।। ३३७.

शब्दांची मालिका म्हणजे गद्य, आणि त्यालाच गद्य म्हणतात. चूर्ण, उत्कलिका आणि गंधी या भेदांमुळे ते तीन प्रकारचे असते.

अल्पाल्पविग्रहं नातिमृदुसन्दर्भनिर्भरं । तूर्णकं नामतो दीर्घसमासात् कलिका भवेत् ।। ३३७.

संरचना थोडक्यात, फार मृदू नसलेली आणि घनदाट असेल तर तिला तुर्णक म्हणतात. लांब समासांमुळे कलिका निर्माण होते.

भवेन्मध्यमसन्दर्भन्नातिकुत्सितविग्रहम् । वृत्तच्छायाहरं वृत्तं गन्धिनैतत् किलोत्‌कटम् ।। ३३७.

मध्यम रचना, फार दोष नसलेली आणि वृत्ताची छाया असलेली गंधी म्हणतात, आणि हेच उत्कट मानले जाते.

आख्यायिका कथा खण्डकथा परिकथा तथा । कथानिकेति मन्यन्ते गद्यकाव्यञ्च पञ्चधा ।। ३३७.

आख्यायिका, कथा, खंडकथा, परिकथा आणि कथानिका — ही गद्यकाव्याची पाच रूपं मानली जातात.

कर्तृवंशप्रशंसा स्याद्यत्र गद्येन विस्तरात् । कन्याहरणसंग्रामविप्रलम्भविपत्तयः ।। ३३७.

जिथे गद्यरूपाने कर्त्याच्या वंशाचं सविस्तर कौतुक केलं जातं, तिथे कन्याहरण, संग्राम, विरह आणि विपत्ती अशा घटना घडतात.

भवन्ति यत्र दीप्ताश्च रीतिवृत्तिप्रवृत्तयः । उच्छासैश्च चपरिच्छेजो यत्र या चूर्णकोत्तरा ।। ३३७.

जिथे उजळपणे चालरीती, वर्तन आणि कृती दिसतात, तिथेच अचानक उद्रेक, अपूर्ण शेवट आणि 'चूर्णकोत्तर' असं म्हणतात तेही असतं.

. वक्त्रं वापरवक्त्रं वा यत्र साख्यायिका स्मृता । श्लोकैः स्ववंशं संक्षेपात् कविर्यत्र प्रशंसति ।। ३३७.

जिथे लेखक किंवा दुसरं कुणीही कथा सांगतं, तिला 'आख्यायिका' म्हणतात; आणि जिथे कवी स्वतःच्या वंशाचं थोडक्यात श्लोकांनी कौतुक करतो.

मुख्यस्यार्थावताराय भवेद्यत्र कथान्तरम् । परिच्छेदो न यत्र स्याद्भवेद्वालम्भकैः क्कचित् ।। ३३७.

मुख्य विषय मांडण्यासाठी जिथे दुसरी कथा येते आणि जिथे विभाग नसतो, पण कधी कधी आधारकथा येतात.

सा कथा नाम तद्‌गर्भे निबध्नीयाच्चतुष्पदीं । भवेत् खण्डकथा यासौ परिकथा तयोः ।। ३३७.

ती 'कथा' म्हणून ओळखली जाते आणि तिच्यात चार ओळींच्या कविता गुंफाव्यात; जी अपूर्ण कथा ती 'खंडकथा', आणि जी विस्तारलेली ती 'परिकथा'.

अमात्यं सार्थकं वापि द्विजं वा नायकं विदुः । स्यात्तयोः करुणं विद्धि विप्रलम्भश्च तुर्व्विधः ।। ३३७.

त्या दोन प्रकारांत मंत्री, व्यापारी किंवा ब्राह्मण यांना नायक मानतात; त्यात करुण किंवा विरह असे दोन रस असतात.

. समाप्यते तयोर्न्नाद्या सा कथामनुधावति । कथाख्याथिकयोर्म्मिश्रमावात् परिकथा स्मृता ।। ३३७.

त्या दोन्हींपैकी पहिली पूर्ण होते आणि मग कथा पुढे जाते; आख्यायिका आणि कथा यांचं मिश्रण म्हणजे 'परिकथा' असं मानतात.

भयानकं सुखपरं गर्बे च करुणो रसः । अद्भुतोऽन्ते सुक्लृप्तार्थो नोदात्ता सा कथानिका ।। ३३७.

जिथे भीती किंवा सुखाचा भाव असतो, आणि आतमध्ये करुण रस असतो, शेवटी अद्भुतता असते, अर्थ सुंदर असतो पण तो फार उच्च नसतो — तिला 'कथानिका' म्हणतात.

पद्यं चतुष्पदी तच्च वृत्तं जातिरितित्रिधा । वृत्तमक्षरसंख्येयमुक्थं तत् कृतिशेषजम् ।। ३३७.

चार ओळींची कविता म्हणजे 'पद्यम्', आणि ती तीन प्रकारची असते: वृत्त, जाती आणि रीत; वृत्त अक्षरांची संख्या मोजून ठरते आणि ते काव्याच्या उरलेल्या भागातून येते.

मात्राभिर्गणना यत्र सा जातिरिति काश्यपः । सममर्द्धसमं वृत्तं विषमं पैङ्गलं त्रिधा ।। ३३७.

जिथे मात्रांनी मोजणी केली जाते, तिला 'जाति' असं कश्यप म्हणतो; वृत्त तीन प्रकारचं असतं — सम, अर्धसम आणि विषम, ज्याला 'पैंगल' म्हणतात.

सा विद्या नौस्तितीर्षूणां गभीरं काव्यसागरं । महाकाव्यं कलापश्च पर्य्याबन्धो विशेषकम् ।। ३३७.

ही विद्या काव्याच्या खोल समुद्रातून पार व्हायचं मन असणाऱ्यांसाठी आहे; महाकाव्य, संग्रह आणि विभागानुसार मांडणी — हे तिचे विशेष प्रकार आहेत.

कुलकं मुक्तक कोष इति पद्यकुटुम्बकम् . सर्गबन्धो महाकाव्यमारब्धं संस्कृतेन यत् ।। ३३७.

कुलक, मुक्तक आणि कोश — हे पद्यांचे कुटुंब आहेत; सर्गबद्ध रचना म्हणजे महाकाव्य, जे संस्कृतमध्ये आरंभले जाते.

तादात्म्यमजहत्तत्र तत्समं नाति दुष्यति । इतिहासकथोद्‌भूतमितरद्वा सदाश्रयं ।। ३३७.

तिथे तादात्म्य सोडले जात नाही, आणि जे साधर्म्य आहे तेही फार दोष मानलं जात नाही; इतिहासकथा किंवा इतर कुठूनही आलेलं असो, त्याला नेहमी आधार असतो.

मन्त्र्दूतप्रयाणाजिनियतं नातिविस्तरम् । शक्कर्य्यातिजगत्यातिशक्कर्य्या त्रिष्टुभा तथा ।। ३३७.

संदेश, दूत, प्रवास आणि युद्ध यात फार विस्तार नसतो; 'शक्करी', 'अतिजगती', 'अतिशक्करी' आणि 'त्रिष्टुभ' ही वृत्तंही वापरतात.

पुष्पिताग्रादिभिर्व्वक्राभिजनैश्चारुभिः समैः । मुक्ता तु भिम्नवृत्तान्ता नातिसंक्षिप्तस्र्गकम् ।। ३३७.

'पुष्पिताग्र' आणि इतर सुंदर, सम ओळी, श्रेष्ठ कवींनी रचलेल्या; मुक्तक हे विलक्षण घटनांची, फार लहान नसलेली आणि सर्ग असलेली कथा सांगायला वापरतात.

अतिशक्वरिकाष्टिभ्यामेकसङ्कीर्णकैः पररः । मात्रयाप्यपरः सर्गः प्राशस्त्येषु च पश्चिमः ।। ३३७.

पुढचा सर्ग 'अतिशक्करी', 'अष्टि' किंवा एकच मिसळलेल्या वृत्तांनी केला जातो; दुसरा सर्ग मात्रांनी, आणि शेवटचा सर्ग उत्कृष्टतेसाठी प्रसिद्ध असतो.

कल्पोऽतिनिन्दितस्तस्मिन्विशेषानादरः सतां । नगरार्णवशैलर्त्तु चन्द्रार्काश्रमपादपैः ।। ३३७.

मांडणी फारशी निंदनीय नसते, आणि ज्ञानी लोक तिला विशेष मान देतात; त्यात नगरं, समुद्र, पर्वत, ऋतू, चंद्र, सूर्य, आश्रम आणि वृक्ष असतात.