अग्निपुराणम्

ऊतीर्थादागतं दग्धमप्रवर्णञ्च भक्षितं । एवमुच्चारणं पापमेवमुच्चारणं शुभम् ।। ३३६.

जे चुकीच्या स्थानावरून येते, जळते, किंवा अक्षरांशिवाय खाल्ले जाते—अशी उच्चारण पापकारक असते, आणि अशी उच्चारण शुभ असते.

अतीर्थादागतं द्रव्यं साम्नायं सुव्यवस्थितं । सुस्वरेण सुवक्त्रेण प्रयुक्तं ब्रह्मराजनि ।। ३३६.

जे पदार्थ योग्य स्थानावरून येते, व्यवस्थित सामगानात आहे, आणि चांगल्या स्वर व तोंडाने उच्चारले जाते, हे ब्राह्मणराजा, ते शुभ असते.

न करालो न लम्वोष्ठो नाव्यक्ता नानुनासिकः । गद्गदो बहुजिह्वश्च न वर्णान् वक्तुमर्हति ।। ३३६.

जो कुरूप, ओठ खाली लटकलेला, अस्पष्ट, किंवा नासिकावाणी असलेला; तोतरे किंवा अनेक जिभांचा—असा माणूस वर्ण उच्चारू नये.

एवं वर्णाः प्रयोक्तव्या नाव्यक्ता न च पीड़िताः । सम्यग्वर्णप्र्योगेण ब्रह्मलोके महीयते ।। ३३६.

म्हणून उच्चारले जाणारे अक्षर स्पष्ट, न गोंधळात किंवा जोरात बोलू नयेत. योग्य उच्चार केल्याने ब्रह्मलोकात मान मिळते.

उदात्तश्चानुदात्तश्च स्वरितश्च स्वरास्त्रयः । ह्रस्वो दीर्घः प्लुत इति कालतो नियमावधि ।। ३३६.

उच्च, नीच आणि स्वरित असे तीन स्वर आहेत. तसेच लहान, मोठे आणि दीर्घ असे तीन काळानुसार प्रकार आहेत.

कण्ठ्या वहाविचुयशास्तालव्या ओष्ठजा वुपु । स्युर्मूर्द्धन्या ऋटुरसाः दन्त्याः लृतुलसाः स्मृताः ।। ३३६.

अक्षरे कंठ, ओठ, तालू आणि दात यांपासून तयार होतात. डोक्यापासून 'ऋ' आणि 'ऋष' हे, दातांपासून 'ऌ' आणि 'ऌष' असे ओळखले जातात.

जिह्वामूले तु कुः प्रोक्तो दन्त्योष्ठो वः स्मृतो बुधैः । एदैतौ कण्ठतालव्यौ ओ औ कण्ठ्यौष्ठजौ स्मृतौ ।। ३३६.

जिभेच्या मुळाशी 'कु' उच्चारतात; 'व' हा दात-ओठाचा आहे असे जाणकार सांगतात. 'ए' आणि 'ऐ' हे कंठ-तालव्याचे, 'ओ' आणि 'औ' हे कंठ-ओष्ठ्याचे मानले जातात.

अर्द्धमात्रा तु कण्ठस्य एकारैकारयोर्भवेत् । अयोगवाहा विज्ञेया आश्रयस्थानभागिनः ।। ३३६.

'ए' आणि 'ऐ' या दोन अक्षरांसाठी कंठात अर्धमात्रा असते. स्वतंत्र अक्षरे त्यांच्या त्यांच्या स्थानाशी जोडली जातात.

अचोऽस्पृष्टापणस्त्वीषन्नोमाः स्पृष्टा हलः स्मृताः । शेषाः स्पृष्टा हलः प्रोक्ता निबोधात्र प्रधानतः ।। ३३६.

स्वरांमध्ये जे न स्पर्शलेले ते 'अस्पृष्ट' म्हणतात, आणि व्यंजनं 'स्पृष्ट' असतात. उरलेली व्यंजनंही 'स्पृष्ट' आहेत, हे मुख्य नियम समजावे.

अमोऽनुनासिकानक्रौ नादिमौ हसपः स्मृता । ईषन्नादोपणयशः स्वासिनश्च थकादयः ३३६.

'अं' हे अनुनासिक नाही, 'अन' आणि 'औ' हे अनुनासिक आहेत. 'ह', 'स' आणि 'प' असेच ओळखले जातात. ओठांवर हलका नाद असलेली 'थ' आणि इतर अक्षरे त्यांच्या प्रकारात येतात.

अग्निरुवाच काव्यस्य नाटकादेश्च अलङ्कारान् वदाम्यऽथ । ध्वनिर्व्वर्णाः पदं वाक्यमित्येतद्वाङ्‌मयं मतं ।। ३३७.

अग्नी म्हणाले: आता मी काव्य आणि नाटकांचे अलंकार सांगतो. ध्वनी, अक्षर, शब्द आणि वाक्य—हे वाङ्मयाचे मुख्य भाग मानले जातात.

शास्त्रेतिहासवाक्यानां त्रयं यत्र समाप्यते । शास्त्रे शब्दप्रधानात्वमितिहासेषु निष्ठता ।। ३३७.

शास्त्र, इतिहास आणि काव्य या तिघांचे वाक्य जिथे एकत्र येतात, तिथे शास्त्रात शब्दाला महत्त्व असते, तर इतिहासात अर्थाला जास्त महत्त्व असते.

अभिधायाः प्रधानत्वात् काव्यं ताभ्यां विभिद्यते । नरत्वं दुर्ल्लभं लोके विद्यातत्र च दुर्ल्लभा ।। ३३७.

काव्यात थेट अर्थाला महत्त्व असल्याने ते इतर दोन्हींपेक्षा वेगळे आहे. या जगात माणूसपण दुर्मिळ आहे आणि ज्ञानही तितकेच दुर्मिळ आहे.

कवित्वं दुर्ल्लभं तत्र शक्तिस्तत्र च दुर्ल्लभा । व्युत्‌पत्तिर्दुर्ल्लभा तत्र विवेकस्तत्र दुर्लभः ।। ३३७.

कवित्व दुर्मिळ आहे, तसेच क्षमता देखील दुर्मिळ आहे. विद्या दुर्मिळ आहे आणि विवेकही दुर्मिळ आहे.

सर्व्वं शास्त्रमविद्वद्भिर्मृग्यमाणन्न सिध्यति । आदिवर्णा द्वितीयश्च महाप्राणास्तुरीयकः ।। ३३७.

शास्त्र जर अज्ञानी लोकांनी शोधले तर ते सफल होत नाही. पहिला आणि दुसरा स्वर, तिसरा स्वर मोठ्या श्वासाचा असतो.

वर्गेषु वर्णवृन्दं स्यात्पदं सुप्‌तिङ्‌प्रभेदतः । सङ्‌क्षेपाद्वाक्यमिष्टार्थव्यवछिन्ना पदाबली ।। ३३७.

वर्गांमध्ये अक्षरांचा समूह असतो. शब्द हे विभक्ती आणि धातूच्या रूपावरून वेगळे ओळखले जातात. संक्षिप्तपणे, इच्छित अर्थ सांगणाऱ्या शब्दांचा समूह म्हणजे वाक्य.

काव्यं स्फटदलङ्कारं गुणवद्दोषवर्जितम् । योनिर्व्वेदश्च लोकश्च सिद्धमन्नादयोनिजं ।। ३३७.

काव्य हे स्पष्ट, अलंकारिक, गुणांनी युक्त आणि दोषरहित असते. त्याचा उगम वेद आणि लोकजीवनात आहे, आणि ते अन्नादी स्रोतांपासून सिद्ध होते.

देवादीनां संस्कृतं स्यात् प्राकृतं त्रिविधं नृणां । गद्यं पद्यञ्च मिश्रञ्च काव्यादि त्रिविधं स्मृतम् ।। ३३७.

देवांसाठी संस्कृत वापरतात; माणसांसाठी तीन प्रकारचे प्राकृत आहेत. गद्य, पद्य आणि मिश्र—ही काव्याची तीन रूपे मानली जातात.

आपदः पदसन्तानो गद्यन्तदपि गद्यते । चूर्णकोत्‌कलिकागन्धिवृत्तभेदात् त्रिरूपकम् ।। ३३७.

शब्दांची मालिका म्हणजे गद्य, आणि त्यालाच गद्य म्हणतात. चूर्ण, उत्कलिका आणि गंधी या भेदांमुळे ते तीन प्रकारचे असते.

अल्पाल्पविग्रहं नातिमृदुसन्दर्भनिर्भरं । तूर्णकं नामतो दीर्घसमासात् कलिका भवेत् ।। ३३७.

संरचना थोडक्यात, फार मृदू नसलेली आणि घनदाट असेल तर तिला तुर्णक म्हणतात. लांब समासांमुळे कलिका निर्माण होते.

भवेन्मध्यमसन्दर्भन्नातिकुत्सितविग्रहम् । वृत्तच्छायाहरं वृत्तं गन्धिनैतत् किलोत्‌कटम् ।। ३३७.

मध्यम रचना, फार दोष नसलेली आणि वृत्ताची छाया असलेली गंधी म्हणतात, आणि हेच उत्कट मानले जाते.

आख्यायिका कथा खण्डकथा परिकथा तथा । कथानिकेति मन्यन्ते गद्यकाव्यञ्च पञ्चधा ।। ३३७.

आख्यायिका, कथा, खंडकथा, परिकथा आणि कथानिका — ही गद्यकाव्याची पाच रूपं मानली जातात.

कर्तृवंशप्रशंसा स्याद्यत्र गद्येन विस्तरात् । कन्याहरणसंग्रामविप्रलम्भविपत्तयः ।। ३३७.

जिथे गद्यरूपाने कर्त्याच्या वंशाचं सविस्तर कौतुक केलं जातं, तिथे कन्याहरण, संग्राम, विरह आणि विपत्ती अशा घटना घडतात.

भवन्ति यत्र दीप्ताश्च रीतिवृत्तिप्रवृत्तयः । उच्छासैश्च चपरिच्छेजो यत्र या चूर्णकोत्तरा ।। ३३७.

जिथे उजळपणे चालरीती, वर्तन आणि कृती दिसतात, तिथेच अचानक उद्रेक, अपूर्ण शेवट आणि 'चूर्णकोत्तर' असं म्हणतात तेही असतं.

. वक्त्रं वापरवक्त्रं वा यत्र साख्यायिका स्मृता । श्लोकैः स्ववंशं संक्षेपात् कविर्यत्र प्रशंसति ।। ३३७.

जिथे लेखक किंवा दुसरं कुणीही कथा सांगतं, तिला 'आख्यायिका' म्हणतात; आणि जिथे कवी स्वतःच्या वंशाचं थोडक्यात श्लोकांनी कौतुक करतो.

मुख्यस्यार्थावताराय भवेद्यत्र कथान्तरम् । परिच्छेदो न यत्र स्याद्भवेद्वालम्भकैः क्कचित् ।। ३३७.

मुख्य विषय मांडण्यासाठी जिथे दुसरी कथा येते आणि जिथे विभाग नसतो, पण कधी कधी आधारकथा येतात.

सा कथा नाम तद्‌गर्भे निबध्नीयाच्चतुष्पदीं । भवेत् खण्डकथा यासौ परिकथा तयोः ।। ३३७.

ती 'कथा' म्हणून ओळखली जाते आणि तिच्यात चार ओळींच्या कविता गुंफाव्यात; जी अपूर्ण कथा ती 'खंडकथा', आणि जी विस्तारलेली ती 'परिकथा'.

अमात्यं सार्थकं वापि द्विजं वा नायकं विदुः । स्यात्तयोः करुणं विद्धि विप्रलम्भश्च तुर्व्विधः ।। ३३७.

त्या दोन प्रकारांत मंत्री, व्यापारी किंवा ब्राह्मण यांना नायक मानतात; त्यात करुण किंवा विरह असे दोन रस असतात.

. समाप्यते तयोर्न्नाद्या सा कथामनुधावति । कथाख्याथिकयोर्म्मिश्रमावात् परिकथा स्मृता ।। ३३७.

त्या दोन्हींपैकी पहिली पूर्ण होते आणि मग कथा पुढे जाते; आख्यायिका आणि कथा यांचं मिश्रण म्हणजे 'परिकथा' असं मानतात.