अग्निपुराणम्

यादयश्च स्मृता ह्यष्टौ चत्वारश्च समाः स्मृताः । अनुस्वारो विसर्गश्च ᳲ क ᳲ पौ चापि परान्वितौ ।। ३३६.

आठ यय आणि चार सम असे स्मरणात आहेत; अनुस्वार आणि विसर्ग, आणि 'क' व 'प' हे शेवटी चिन्हासह येतात.

दुष्पृष्ठश्चेति विज्ञेया लृकारः प्लुत एव च । रङ्गश्च खे अरं प्रोक्तं हकारः पञ्चमैर्युतः ।। ३३६.

ज्याचा स्पर्श कठीण आहे तो ओळखावा, तसेच 'ऋ'कार आणि दीर्घ स्वर; 'रंग' आकाशात सांगितले आहे, आणि 'ह'कार पाचांसह जोडलेला आहे.

अन्तस्थाभिः समायुक्त औरस्यः कण्ठ्य एव सः । आत्मबुद्ध्या समेसार्थं मनो युंक्ते विवक्षया ।। ३३६.

अंतःस्थांसोबत मिळून तो ओष्ठ्य, आणि तोच कंठ्य आहे; स्वतःच्या बुद्धीने समतेसाठी अर्थ जाणून, मन इच्छेनुसार जोडले जाते.

मनः कायाग्निमाहन्ति स प्रेरयति मारुतम् । मारुतस्तूरसि चरन् मन्त्रं जनयति स्वरं ।। ३३६.

मन शरीरातील अग्नीला उद्दीपित करते, तो वायूला चालना देतो; वायू छातीमध्ये फिरताना मंत्राचा स्वर निर्माण करतो.

प्रातः सवनयोगस्तु छन्दो गायत्रमाश्रितम् । कण्ठे माध्यन्दिनयुतं मध्यमन्त्रेषु भानुगम् ।। ३३६.

प्रातःकाळी सवनयोगासह गायत्री छंद स्वीकारला जातो; मध्यान्ही कंठाशी जोडून, मध्यम मंत्रांमध्ये तो सूर्याचा पाठलाग करतो.

तारन्तार्त्तीयसवनं शीर्षण्यं जागतानुगम् । सोदीर्णो मूर्ध्न्यभिहितो वक्रमापद्य मारुतः ।। ३३६.

तिसरे सवन उंच स्वराचे, डोक्याशी जोडलेले, जगती छंदाचे अनुसरण करणारे असते; वायू वर येऊन मस्तकात सांगितला जातो, वळण घेत पुढे जातो.

वर्णान् जनयते तेषां विभागः पञ्चधा स्मृतः । स्वरतः कालतः स्थानात् प्रयत्नार्थप्रदानतः ।। ३३६.

तो वर्ण निर्माण करतो; त्यांचे विभाग पाच प्रकारचे मानले जातात: स्वर, काळ, स्थान, प्रयत्न आणि अर्थ देणे.

अष्टौ स्थानानि वर्णानामुरः कण्ठः शिरस्तथा । जिह्वामूलञ्च दन्ताश्च नासिकौष्ठौ च तालु च ।। ३३६.

वर्णांची आठ स्थाने आहेत: छाती, कंठ, डोके, जिभेचे मूळ, दात, नाक, ओठ आणि तालु.

स्वभावश्च विवृत्तिश्च शषसा रेफ एव च । जिह्वामूलमुपध्मा च गतिरष्टविधोष्मणः ।। ३३६.

त्यांचा स्वभाव आणि उच्चार, 'ष' आणि 'श', तसेच 'र'कार; जिभेचे मूळ, उपध्मान्य, आणि गती—हे उष्मांचा आठ प्रकार आहेत.

पद्यो भावप्रसन्धानमुकारादि परम्पदं । स्वरान्तं तादृशं विद्याद्यादन्यद्व्यक्तमूष्मणः ।। ३३६.

शब्दातील अर्थाची जोड 'उ' पासून सुरू होते, तेच श्रेष्ठ शब्द; स्वराने संपणारे तसेच, आणि उष्मांमध्ये जे स्पष्ट आहे तेही.

ऊतीर्थादागतं दग्धमप्रवर्णञ्च भक्षितं । एवमुच्चारणं पापमेवमुच्चारणं शुभम् ।। ३३६.

जे चुकीच्या स्थानावरून येते, जळते, किंवा अक्षरांशिवाय खाल्ले जाते—अशी उच्चारण पापकारक असते, आणि अशी उच्चारण शुभ असते.

अतीर्थादागतं द्रव्यं साम्नायं सुव्यवस्थितं । सुस्वरेण सुवक्त्रेण प्रयुक्तं ब्रह्मराजनि ।। ३३६.

जे पदार्थ योग्य स्थानावरून येते, व्यवस्थित सामगानात आहे, आणि चांगल्या स्वर व तोंडाने उच्चारले जाते, हे ब्राह्मणराजा, ते शुभ असते.

न करालो न लम्वोष्ठो नाव्यक्ता नानुनासिकः । गद्गदो बहुजिह्वश्च न वर्णान् वक्तुमर्हति ।। ३३६.

जो कुरूप, ओठ खाली लटकलेला, अस्पष्ट, किंवा नासिकावाणी असलेला; तोतरे किंवा अनेक जिभांचा—असा माणूस वर्ण उच्चारू नये.

एवं वर्णाः प्रयोक्तव्या नाव्यक्ता न च पीड़िताः । सम्यग्वर्णप्र्योगेण ब्रह्मलोके महीयते ।। ३३६.

म्हणून उच्चारले जाणारे अक्षर स्पष्ट, न गोंधळात किंवा जोरात बोलू नयेत. योग्य उच्चार केल्याने ब्रह्मलोकात मान मिळते.

उदात्तश्चानुदात्तश्च स्वरितश्च स्वरास्त्रयः । ह्रस्वो दीर्घः प्लुत इति कालतो नियमावधि ।। ३३६.

उच्च, नीच आणि स्वरित असे तीन स्वर आहेत. तसेच लहान, मोठे आणि दीर्घ असे तीन काळानुसार प्रकार आहेत.

कण्ठ्या वहाविचुयशास्तालव्या ओष्ठजा वुपु । स्युर्मूर्द्धन्या ऋटुरसाः दन्त्याः लृतुलसाः स्मृताः ।। ३३६.

अक्षरे कंठ, ओठ, तालू आणि दात यांपासून तयार होतात. डोक्यापासून 'ऋ' आणि 'ऋष' हे, दातांपासून 'ऌ' आणि 'ऌष' असे ओळखले जातात.

जिह्वामूले तु कुः प्रोक्तो दन्त्योष्ठो वः स्मृतो बुधैः । एदैतौ कण्ठतालव्यौ ओ औ कण्ठ्यौष्ठजौ स्मृतौ ।। ३३६.

जिभेच्या मुळाशी 'कु' उच्चारतात; 'व' हा दात-ओठाचा आहे असे जाणकार सांगतात. 'ए' आणि 'ऐ' हे कंठ-तालव्याचे, 'ओ' आणि 'औ' हे कंठ-ओष्ठ्याचे मानले जातात.

अर्द्धमात्रा तु कण्ठस्य एकारैकारयोर्भवेत् । अयोगवाहा विज्ञेया आश्रयस्थानभागिनः ।। ३३६.

'ए' आणि 'ऐ' या दोन अक्षरांसाठी कंठात अर्धमात्रा असते. स्वतंत्र अक्षरे त्यांच्या त्यांच्या स्थानाशी जोडली जातात.

अचोऽस्पृष्टापणस्त्वीषन्नोमाः स्पृष्टा हलः स्मृताः । शेषाः स्पृष्टा हलः प्रोक्ता निबोधात्र प्रधानतः ।। ३३६.

स्वरांमध्ये जे न स्पर्शलेले ते 'अस्पृष्ट' म्हणतात, आणि व्यंजनं 'स्पृष्ट' असतात. उरलेली व्यंजनंही 'स्पृष्ट' आहेत, हे मुख्य नियम समजावे.

अमोऽनुनासिकानक्रौ नादिमौ हसपः स्मृता । ईषन्नादोपणयशः स्वासिनश्च थकादयः ३३६.

'अं' हे अनुनासिक नाही, 'अन' आणि 'औ' हे अनुनासिक आहेत. 'ह', 'स' आणि 'प' असेच ओळखले जातात. ओठांवर हलका नाद असलेली 'थ' आणि इतर अक्षरे त्यांच्या प्रकारात येतात.

अग्निरुवाच काव्यस्य नाटकादेश्च अलङ्कारान् वदाम्यऽथ । ध्वनिर्व्वर्णाः पदं वाक्यमित्येतद्वाङ्‌मयं मतं ।। ३३७.

अग्नी म्हणाले: आता मी काव्य आणि नाटकांचे अलंकार सांगतो. ध्वनी, अक्षर, शब्द आणि वाक्य—हे वाङ्मयाचे मुख्य भाग मानले जातात.

शास्त्रेतिहासवाक्यानां त्रयं यत्र समाप्यते । शास्त्रे शब्दप्रधानात्वमितिहासेषु निष्ठता ।। ३३७.

शास्त्र, इतिहास आणि काव्य या तिघांचे वाक्य जिथे एकत्र येतात, तिथे शास्त्रात शब्दाला महत्त्व असते, तर इतिहासात अर्थाला जास्त महत्त्व असते.

अभिधायाः प्रधानत्वात् काव्यं ताभ्यां विभिद्यते । नरत्वं दुर्ल्लभं लोके विद्यातत्र च दुर्ल्लभा ।। ३३७.

काव्यात थेट अर्थाला महत्त्व असल्याने ते इतर दोन्हींपेक्षा वेगळे आहे. या जगात माणूसपण दुर्मिळ आहे आणि ज्ञानही तितकेच दुर्मिळ आहे.

कवित्वं दुर्ल्लभं तत्र शक्तिस्तत्र च दुर्ल्लभा । व्युत्‌पत्तिर्दुर्ल्लभा तत्र विवेकस्तत्र दुर्लभः ।। ३३७.

कवित्व दुर्मिळ आहे, तसेच क्षमता देखील दुर्मिळ आहे. विद्या दुर्मिळ आहे आणि विवेकही दुर्मिळ आहे.

सर्व्वं शास्त्रमविद्वद्भिर्मृग्यमाणन्न सिध्यति । आदिवर्णा द्वितीयश्च महाप्राणास्तुरीयकः ।। ३३७.

शास्त्र जर अज्ञानी लोकांनी शोधले तर ते सफल होत नाही. पहिला आणि दुसरा स्वर, तिसरा स्वर मोठ्या श्वासाचा असतो.

वर्गेषु वर्णवृन्दं स्यात्पदं सुप्‌तिङ्‌प्रभेदतः । सङ्‌क्षेपाद्वाक्यमिष्टार्थव्यवछिन्ना पदाबली ।। ३३७.

वर्गांमध्ये अक्षरांचा समूह असतो. शब्द हे विभक्ती आणि धातूच्या रूपावरून वेगळे ओळखले जातात. संक्षिप्तपणे, इच्छित अर्थ सांगणाऱ्या शब्दांचा समूह म्हणजे वाक्य.

काव्यं स्फटदलङ्कारं गुणवद्दोषवर्जितम् । योनिर्व्वेदश्च लोकश्च सिद्धमन्नादयोनिजं ।। ३३७.

काव्य हे स्पष्ट, अलंकारिक, गुणांनी युक्त आणि दोषरहित असते. त्याचा उगम वेद आणि लोकजीवनात आहे, आणि ते अन्नादी स्रोतांपासून सिद्ध होते.

देवादीनां संस्कृतं स्यात् प्राकृतं त्रिविधं नृणां । गद्यं पद्यञ्च मिश्रञ्च काव्यादि त्रिविधं स्मृतम् ।। ३३७.

देवांसाठी संस्कृत वापरतात; माणसांसाठी तीन प्रकारचे प्राकृत आहेत. गद्य, पद्य आणि मिश्र—ही काव्याची तीन रूपे मानली जातात.

आपदः पदसन्तानो गद्यन्तदपि गद्यते । चूर्णकोत्‌कलिकागन्धिवृत्तभेदात् त्रिरूपकम् ।। ३३७.

शब्दांची मालिका म्हणजे गद्य, आणि त्यालाच गद्य म्हणतात. चूर्ण, उत्कलिका आणि गंधी या भेदांमुळे ते तीन प्रकारचे असते.