अग्निपुराणम्

तन्वी भनतसाभोभो लयो वाणसुरार्क्ककाः । क्रौञ्चपदा भमतता नौ नौ वाण्शराष्टतः ।। ३३४.

तन्वी, भनतसाभोभो, लय, वाणसुरार्कका, क्रौंचपदा, भमतता, नौ, नौ आणि वाण्शराष्ट्रता यांचा उल्लेख आहे.

भुजङ्गविजृम्भितं ममतना ननवासनौ । गष्टेशमुनिभिश्छेदो ह्युहाराख्यमीदृशम् ।। ३३४.

भुजंगविजृंभित, ममतना, ननवासनौ आणि गष्टेशमुनी यांचे वर्णन आहे; ऋषींनी केलेली विभागणी उहार नावाने ओळखली जाते.

मननानतानः सो गगौ ग्रहरसो रसात् । नौ सप्तरोदण्डदः स्याच्चण्डवृष्टिप्रघातकं ।। ३३४.

मननानतान, सो, गगौ, ग्रहरस आणि रसात यांचा समावेश आहे; नौ, सप्तरोदंडद आणि चंडवृष्टिप्रघातक हेही नमूद केले आहेत.

रेफवृद्ध्या णणवा स्युर्व्यालजीमूतमुख्यकाः । शेषे वै प्रचिता ज्ञेया गाथाप्रस्तार उच्यते ।। ३३४.

रेफाच्या वाढीमुळे णणवा हे व्यालजीमूतांमध्ये मुख्य मानले जातात; उरलेली प्रचिता म्हणून ओळखली जातात, तिला गाथाप्रस्तार असे म्हणतात.

अग्निरुवाच छन्दोऽत्र सिद्धं गाथा स्यात् पादे सर्व्वगुरौ तथा । प्रस्तार आद्यगाथोनः परतुल्योऽथ पूर्व्वगः ।। ३३५.

अग्नी म्हणाले: येथे छंद निश्चित झाले आहेत; गाथा प्रत्येक पादात सर्व गुरु अक्षरांनी येते; प्रस्थार ही पहिली गाथा आहे, आणि नंतरच्या गाथा त्या समान किंवा पूर्वीच्या असतात.

नष्टमध्ये समेऽङ्कोनः समेऽर्द्ध विषमे गुरुः । प्रतिलोमगुणं नाद्यं द्विरुद्दिष्टग एकनुत् ।। ३३५.

मध्ये हरवलेले असल्यास कोन सारखेच असतात; अर्ध्यावर, विषम असताना ते जड असते; उलट गुण आधी येत नाही, दोनदा सांगितले जात नाही, किंवा एकदाही वगळले जात नाही.

सङ्‌ख्याद्विरर्द्धे रूपे तु शून्यं शून्ये द्विरीरितं । तावदर्द्धे तद्‌गुणितं द्वि द्‌व्यूनञ्च तदन्ततः ।। ३३५.

संख्येचे दोनपट अर्ध्यावर केल्यास रूप शून्य होते; शून्यात ते दोनदा उच्चारले जाते; अर्ध्यावर जितके आहे, ते गुणिले जाते, आणि शेवटी दोनपेक्षा दोनने कमी असते.

परे पूर्णं परे पूर्णं मेरुप्रस्तारतो भवेत् । नगसंख्या वृत्तसंख्या चाध्वाङ्गुलमधोद्‌र्धतः ।। ३३५.

शेवटी ते पूर्ण होते; शेवटी ते पूर्ण होते, मेरूच्या मांडणीप्रमाणे; डोंगरांची संख्या आणि वर्तुळांची संख्या वर आणि खाली बोटांच्या मापाने मोजली जाते.

सङ्‌ख्यैव द्विगुणैकोना छन्दः सारोऽथमीरितः ।। ३३५.

छंदाचा सार म्हणजे तीच संख्या, ती दोनपट करून एकाने वाढवलेली आहे.

अग्निरुवाच वक्ष्ये शिक्षान्त्रिषष्टिः स्युर्वर्णा वा चतुराधिकाः । स्वरा विंशतिरेकश्च स्पर्शानां पञ्चविंशतिः ।। ३३६.

अग्नी म्हणाले: मी सांगतो—त्रेसष्ट शिक्षणं आहेत, किंवा वर्ण चार अधिक आहेत; स्वर एकवीस आहेत, आणि स्पर्शवर्ण पंचवीस आहेत.

यादयश्च स्मृता ह्यष्टौ चत्वारश्च समाः स्मृताः । अनुस्वारो विसर्गश्च ᳲ क ᳲ पौ चापि परान्वितौ ।। ३३६.

आठ यय आणि चार सम असे स्मरणात आहेत; अनुस्वार आणि विसर्ग, आणि 'क' व 'प' हे शेवटी चिन्हासह येतात.

दुष्पृष्ठश्चेति विज्ञेया लृकारः प्लुत एव च । रङ्गश्च खे अरं प्रोक्तं हकारः पञ्चमैर्युतः ।। ३३६.

ज्याचा स्पर्श कठीण आहे तो ओळखावा, तसेच 'ऋ'कार आणि दीर्घ स्वर; 'रंग' आकाशात सांगितले आहे, आणि 'ह'कार पाचांसह जोडलेला आहे.

अन्तस्थाभिः समायुक्त औरस्यः कण्ठ्य एव सः । आत्मबुद्ध्या समेसार्थं मनो युंक्ते विवक्षया ।। ३३६.

अंतःस्थांसोबत मिळून तो ओष्ठ्य, आणि तोच कंठ्य आहे; स्वतःच्या बुद्धीने समतेसाठी अर्थ जाणून, मन इच्छेनुसार जोडले जाते.

मनः कायाग्निमाहन्ति स प्रेरयति मारुतम् । मारुतस्तूरसि चरन् मन्त्रं जनयति स्वरं ।। ३३६.

मन शरीरातील अग्नीला उद्दीपित करते, तो वायूला चालना देतो; वायू छातीमध्ये फिरताना मंत्राचा स्वर निर्माण करतो.

प्रातः सवनयोगस्तु छन्दो गायत्रमाश्रितम् । कण्ठे माध्यन्दिनयुतं मध्यमन्त्रेषु भानुगम् ।। ३३६.

प्रातःकाळी सवनयोगासह गायत्री छंद स्वीकारला जातो; मध्यान्ही कंठाशी जोडून, मध्यम मंत्रांमध्ये तो सूर्याचा पाठलाग करतो.

तारन्तार्त्तीयसवनं शीर्षण्यं जागतानुगम् । सोदीर्णो मूर्ध्न्यभिहितो वक्रमापद्य मारुतः ।। ३३६.

तिसरे सवन उंच स्वराचे, डोक्याशी जोडलेले, जगती छंदाचे अनुसरण करणारे असते; वायू वर येऊन मस्तकात सांगितला जातो, वळण घेत पुढे जातो.

वर्णान् जनयते तेषां विभागः पञ्चधा स्मृतः । स्वरतः कालतः स्थानात् प्रयत्नार्थप्रदानतः ।। ३३६.

तो वर्ण निर्माण करतो; त्यांचे विभाग पाच प्रकारचे मानले जातात: स्वर, काळ, स्थान, प्रयत्न आणि अर्थ देणे.

अष्टौ स्थानानि वर्णानामुरः कण्ठः शिरस्तथा । जिह्वामूलञ्च दन्ताश्च नासिकौष्ठौ च तालु च ।। ३३६.

वर्णांची आठ स्थाने आहेत: छाती, कंठ, डोके, जिभेचे मूळ, दात, नाक, ओठ आणि तालु.

स्वभावश्च विवृत्तिश्च शषसा रेफ एव च । जिह्वामूलमुपध्मा च गतिरष्टविधोष्मणः ।। ३३६.

त्यांचा स्वभाव आणि उच्चार, 'ष' आणि 'श', तसेच 'र'कार; जिभेचे मूळ, उपध्मान्य, आणि गती—हे उष्मांचा आठ प्रकार आहेत.

पद्यो भावप्रसन्धानमुकारादि परम्पदं । स्वरान्तं तादृशं विद्याद्यादन्यद्व्यक्तमूष्मणः ।। ३३६.

शब्दातील अर्थाची जोड 'उ' पासून सुरू होते, तेच श्रेष्ठ शब्द; स्वराने संपणारे तसेच, आणि उष्मांमध्ये जे स्पष्ट आहे तेही.

ऊतीर्थादागतं दग्धमप्रवर्णञ्च भक्षितं । एवमुच्चारणं पापमेवमुच्चारणं शुभम् ।। ३३६.

जे चुकीच्या स्थानावरून येते, जळते, किंवा अक्षरांशिवाय खाल्ले जाते—अशी उच्चारण पापकारक असते, आणि अशी उच्चारण शुभ असते.

अतीर्थादागतं द्रव्यं साम्नायं सुव्यवस्थितं । सुस्वरेण सुवक्त्रेण प्रयुक्तं ब्रह्मराजनि ।। ३३६.

जे पदार्थ योग्य स्थानावरून येते, व्यवस्थित सामगानात आहे, आणि चांगल्या स्वर व तोंडाने उच्चारले जाते, हे ब्राह्मणराजा, ते शुभ असते.

न करालो न लम्वोष्ठो नाव्यक्ता नानुनासिकः । गद्गदो बहुजिह्वश्च न वर्णान् वक्तुमर्हति ।। ३३६.

जो कुरूप, ओठ खाली लटकलेला, अस्पष्ट, किंवा नासिकावाणी असलेला; तोतरे किंवा अनेक जिभांचा—असा माणूस वर्ण उच्चारू नये.

एवं वर्णाः प्रयोक्तव्या नाव्यक्ता न च पीड़िताः । सम्यग्वर्णप्र्योगेण ब्रह्मलोके महीयते ।। ३३६.

म्हणून उच्चारले जाणारे अक्षर स्पष्ट, न गोंधळात किंवा जोरात बोलू नयेत. योग्य उच्चार केल्याने ब्रह्मलोकात मान मिळते.

उदात्तश्चानुदात्तश्च स्वरितश्च स्वरास्त्रयः । ह्रस्वो दीर्घः प्लुत इति कालतो नियमावधि ।। ३३६.

उच्च, नीच आणि स्वरित असे तीन स्वर आहेत. तसेच लहान, मोठे आणि दीर्घ असे तीन काळानुसार प्रकार आहेत.

कण्ठ्या वहाविचुयशास्तालव्या ओष्ठजा वुपु । स्युर्मूर्द्धन्या ऋटुरसाः दन्त्याः लृतुलसाः स्मृताः ।। ३३६.

अक्षरे कंठ, ओठ, तालू आणि दात यांपासून तयार होतात. डोक्यापासून 'ऋ' आणि 'ऋष' हे, दातांपासून 'ऌ' आणि 'ऌष' असे ओळखले जातात.

जिह्वामूले तु कुः प्रोक्तो दन्त्योष्ठो वः स्मृतो बुधैः । एदैतौ कण्ठतालव्यौ ओ औ कण्ठ्यौष्ठजौ स्मृतौ ।। ३३६.

जिभेच्या मुळाशी 'कु' उच्चारतात; 'व' हा दात-ओठाचा आहे असे जाणकार सांगतात. 'ए' आणि 'ऐ' हे कंठ-तालव्याचे, 'ओ' आणि 'औ' हे कंठ-ओष्ठ्याचे मानले जातात.

अर्द्धमात्रा तु कण्ठस्य एकारैकारयोर्भवेत् । अयोगवाहा विज्ञेया आश्रयस्थानभागिनः ।। ३३६.

'ए' आणि 'ऐ' या दोन अक्षरांसाठी कंठात अर्धमात्रा असते. स्वतंत्र अक्षरे त्यांच्या त्यांच्या स्थानाशी जोडली जातात.

अचोऽस्पृष्टापणस्त्वीषन्नोमाः स्पृष्टा हलः स्मृताः । शेषाः स्पृष्टा हलः प्रोक्ता निबोधात्र प्रधानतः ।। ३३६.

स्वरांमध्ये जे न स्पर्शलेले ते 'अस्पृष्ट' म्हणतात, आणि व्यंजनं 'स्पृष्ट' असतात. उरलेली व्यंजनंही 'स्पृष्ट' आहेत, हे मुख्य नियम समजावे.