अग्निपुराणम्

द्विःप्रहरणकलिता वसन्ततिलका नभौ । जौ गौ सिंहोन्नता सा स्यान्मुनेरुद्धर्षणी च सा ।। ३३४.

द्विप्रहरणकलिता, वसंततिलका, नभौ, जौ, गौ आणि सिंहोन्नता या सर्व छंदांचे प्रकार आहेत; तसेच मुनींची उद्धर्षणीही त्यातच येते.

चन्द्रावर्त्ता ननौ सोमावर्त्तर्तुनवकः स्मृतः । मणिगुणनिकरा सौ मालिनौ नौ मयौ ययः ।। ३३४.

चंद्रावर्त्ता, ननौ आणि सोमावर्त्त हे नव ऋतू म्हणून ओळखले जातात; मणिगुणनिकरा, सौ, मालिनौ, नौ, मयौ आणि ययः हेही त्यात समाविष्ट आहेत.

यतिर्वसुस्वरा भौ वौ नतलमित्रसग्रहाः । ऋषभगजविलासितं ज्ञेया शिखरिणी जगौ ।। ३३४.

यतिवसुस्वरा, भौ, वौ आणि नटलमित्रसग्रहा यांचा उल्लेख आहे; वृषभ आणि हत्तींच्या खेळामुळे ओळखली जाणारी शिखरिणीही लक्षात ठेवावी.

रसभालभृगुरुद्राः पृथ्वीजसजसा जनौ । गोवसुग्रहविच्छिन्ना पिह्गलेनेरिता पुरा ।। ३३४.

रसभा, लभृगुरुद्रा, पृथ्वीजसजसा आणि जनौ यांचे वर्णन आहे; गोवसुग्रहविच्छिन्ना ही प्राचीन काळी पिंगलाने सांगितली होती असे म्हटले जाते.

वंशपत्रपतितं स्याद्‌ भवना भौ नगौ सदिक् । हरिणी नसमारः सो नगौ रसचतुःस्वराः ।। ३३४.

वंशपत्रपतित हे सापडते; भवन, भौ, नगौ आणि सदिक यांचा उल्लेख आहे; हरिणी, नसमार आणि नगौ हे चार रसांशी संबंधित आहेत.

मन्दाक्रान्ता नभनतं तगौगछिरसस्वराः । कुसुमितलता वेल्लिता मतना यययाः शराः ।। ३३४.

मंदाक्रांता, नभनत, तगौग आणि चिरसस्वरा यांचा समावेश आहे; कुसुमितलता, वेल्लिता, मतना आणि ययया हे बाण आहेत.

रथाः स्व्राः प्रतिरथससजाः सततश्च गः । शार्दूलविक्रीड़ितं स्यादादित्यमुनयो यतिः ।। ३३४.

रथा हे स्वर आहेत; प्रतिरथससजा नेहमीच असतात; शार्दूलविक्रीडित, आदित्य, मुनी आणि यति हेही निश्चित आहेत.

कृतिः सुवदना मोरो भनया भनगाः सुराः । यतिर्मुनिरसाश्चाथ इति वृत्तं क्रमात् स्मृतम् ।। ३३४.

कृती, सुवदना, मोरो, भनया, भनगा आणि सुरा यांचा उल्लेख आहे; यति, मुनी आणि रसा हे छंदांच्या क्रमाने स्मरणात ठेवावेत.

स्रग्ध्रा मरतानोमोयपौ त्रिःसप्तका यतिः । समुद्रकं भरजानोवनगा दशभास्कराः ।। ३३४.

स्रग्ध्रा, मरता, नोमोय आणि पौ हे तिप्पट सात प्रमाणात आहेत; समुद्रक, भरजान आणि वनगा हे दहा भास्कर आहेत.

अस्वललितं नजभा जभजा भनमीशतः । मत्ताक्रीड़ा ममनना नौनग्नौ गोष्टमातिथिः ।। ३३४.

अश्वललित, नजभा, जबजा आणि भनमीशत यांचे वर्णन आहे; मत्ताक्रीडा, ममनना, नौनग्नौ आणि गोष्ठमाथिथी हेही त्यात समाविष्ट आहेत.

तन्वी भनतसाभोभो लयो वाणसुरार्क्ककाः । क्रौञ्चपदा भमतता नौ नौ वाण्शराष्टतः ।। ३३४.

तन्वी, भनतसाभोभो, लय, वाणसुरार्कका, क्रौंचपदा, भमतता, नौ, नौ आणि वाण्शराष्ट्रता यांचा उल्लेख आहे.

भुजङ्गविजृम्भितं ममतना ननवासनौ । गष्टेशमुनिभिश्छेदो ह्युहाराख्यमीदृशम् ।। ३३४.

भुजंगविजृंभित, ममतना, ननवासनौ आणि गष्टेशमुनी यांचे वर्णन आहे; ऋषींनी केलेली विभागणी उहार नावाने ओळखली जाते.

मननानतानः सो गगौ ग्रहरसो रसात् । नौ सप्तरोदण्डदः स्याच्चण्डवृष्टिप्रघातकं ।। ३३४.

मननानतान, सो, गगौ, ग्रहरस आणि रसात यांचा समावेश आहे; नौ, सप्तरोदंडद आणि चंडवृष्टिप्रघातक हेही नमूद केले आहेत.

रेफवृद्ध्या णणवा स्युर्व्यालजीमूतमुख्यकाः । शेषे वै प्रचिता ज्ञेया गाथाप्रस्तार उच्यते ।। ३३४.

रेफाच्या वाढीमुळे णणवा हे व्यालजीमूतांमध्ये मुख्य मानले जातात; उरलेली प्रचिता म्हणून ओळखली जातात, तिला गाथाप्रस्तार असे म्हणतात.

अग्निरुवाच छन्दोऽत्र सिद्धं गाथा स्यात् पादे सर्व्वगुरौ तथा । प्रस्तार आद्यगाथोनः परतुल्योऽथ पूर्व्वगः ।। ३३५.

अग्नी म्हणाले: येथे छंद निश्चित झाले आहेत; गाथा प्रत्येक पादात सर्व गुरु अक्षरांनी येते; प्रस्थार ही पहिली गाथा आहे, आणि नंतरच्या गाथा त्या समान किंवा पूर्वीच्या असतात.

नष्टमध्ये समेऽङ्कोनः समेऽर्द्ध विषमे गुरुः । प्रतिलोमगुणं नाद्यं द्विरुद्दिष्टग एकनुत् ।। ३३५.

मध्ये हरवलेले असल्यास कोन सारखेच असतात; अर्ध्यावर, विषम असताना ते जड असते; उलट गुण आधी येत नाही, दोनदा सांगितले जात नाही, किंवा एकदाही वगळले जात नाही.

सङ्‌ख्याद्विरर्द्धे रूपे तु शून्यं शून्ये द्विरीरितं । तावदर्द्धे तद्‌गुणितं द्वि द्‌व्यूनञ्च तदन्ततः ।। ३३५.

संख्येचे दोनपट अर्ध्यावर केल्यास रूप शून्य होते; शून्यात ते दोनदा उच्चारले जाते; अर्ध्यावर जितके आहे, ते गुणिले जाते, आणि शेवटी दोनपेक्षा दोनने कमी असते.

परे पूर्णं परे पूर्णं मेरुप्रस्तारतो भवेत् । नगसंख्या वृत्तसंख्या चाध्वाङ्गुलमधोद्‌र्धतः ।। ३३५.

शेवटी ते पूर्ण होते; शेवटी ते पूर्ण होते, मेरूच्या मांडणीप्रमाणे; डोंगरांची संख्या आणि वर्तुळांची संख्या वर आणि खाली बोटांच्या मापाने मोजली जाते.

सङ्‌ख्यैव द्विगुणैकोना छन्दः सारोऽथमीरितः ।। ३३५.

छंदाचा सार म्हणजे तीच संख्या, ती दोनपट करून एकाने वाढवलेली आहे.

अग्निरुवाच वक्ष्ये शिक्षान्त्रिषष्टिः स्युर्वर्णा वा चतुराधिकाः । स्वरा विंशतिरेकश्च स्पर्शानां पञ्चविंशतिः ।। ३३६.

अग्नी म्हणाले: मी सांगतो—त्रेसष्ट शिक्षणं आहेत, किंवा वर्ण चार अधिक आहेत; स्वर एकवीस आहेत, आणि स्पर्शवर्ण पंचवीस आहेत.

यादयश्च स्मृता ह्यष्टौ चत्वारश्च समाः स्मृताः । अनुस्वारो विसर्गश्च ᳲ क ᳲ पौ चापि परान्वितौ ।। ३३६.

आठ यय आणि चार सम असे स्मरणात आहेत; अनुस्वार आणि विसर्ग, आणि 'क' व 'प' हे शेवटी चिन्हासह येतात.

दुष्पृष्ठश्चेति विज्ञेया लृकारः प्लुत एव च । रङ्गश्च खे अरं प्रोक्तं हकारः पञ्चमैर्युतः ।। ३३६.

ज्याचा स्पर्श कठीण आहे तो ओळखावा, तसेच 'ऋ'कार आणि दीर्घ स्वर; 'रंग' आकाशात सांगितले आहे, आणि 'ह'कार पाचांसह जोडलेला आहे.

अन्तस्थाभिः समायुक्त औरस्यः कण्ठ्य एव सः । आत्मबुद्ध्या समेसार्थं मनो युंक्ते विवक्षया ।। ३३६.

अंतःस्थांसोबत मिळून तो ओष्ठ्य, आणि तोच कंठ्य आहे; स्वतःच्या बुद्धीने समतेसाठी अर्थ जाणून, मन इच्छेनुसार जोडले जाते.

मनः कायाग्निमाहन्ति स प्रेरयति मारुतम् । मारुतस्तूरसि चरन् मन्त्रं जनयति स्वरं ।। ३३६.

मन शरीरातील अग्नीला उद्दीपित करते, तो वायूला चालना देतो; वायू छातीमध्ये फिरताना मंत्राचा स्वर निर्माण करतो.

प्रातः सवनयोगस्तु छन्दो गायत्रमाश्रितम् । कण्ठे माध्यन्दिनयुतं मध्यमन्त्रेषु भानुगम् ।। ३३६.

प्रातःकाळी सवनयोगासह गायत्री छंद स्वीकारला जातो; मध्यान्ही कंठाशी जोडून, मध्यम मंत्रांमध्ये तो सूर्याचा पाठलाग करतो.

तारन्तार्त्तीयसवनं शीर्षण्यं जागतानुगम् । सोदीर्णो मूर्ध्न्यभिहितो वक्रमापद्य मारुतः ।। ३३६.

तिसरे सवन उंच स्वराचे, डोक्याशी जोडलेले, जगती छंदाचे अनुसरण करणारे असते; वायू वर येऊन मस्तकात सांगितला जातो, वळण घेत पुढे जातो.

वर्णान् जनयते तेषां विभागः पञ्चधा स्मृतः । स्वरतः कालतः स्थानात् प्रयत्नार्थप्रदानतः ।। ३३६.

तो वर्ण निर्माण करतो; त्यांचे विभाग पाच प्रकारचे मानले जातात: स्वर, काळ, स्थान, प्रयत्न आणि अर्थ देणे.

अष्टौ स्थानानि वर्णानामुरः कण्ठः शिरस्तथा । जिह्वामूलञ्च दन्ताश्च नासिकौष्ठौ च तालु च ।। ३३६.

वर्णांची आठ स्थाने आहेत: छाती, कंठ, डोके, जिभेचे मूळ, दात, नाक, ओठ आणि तालु.

स्वभावश्च विवृत्तिश्च शषसा रेफ एव च । जिह्वामूलमुपध्मा च गतिरष्टविधोष्मणः ।। ३३६.

त्यांचा स्वभाव आणि उच्चार, 'ष' आणि 'श', तसेच 'र'कार; जिभेचे मूळ, उपध्मान्य, आणि गती—हे उष्मांचा आठ प्रकार आहेत.