अग्निपुराणम्

चतुःस्वरा स्याद्‌भ्रमरी विलासिता मभौनलौ । समुद्रा अथ ऋषयो वनौ लौगौ रथोद्धता ।। ३३४.

चतु:स्वरा म्हणजे भ्रमरी, विलासिता म्हणजे मभौनलौ. समुद्रा आणि ऋषय हे वनौ आहेत, आणि लौगौ हा रथोद्धता आहे.

सामताधनभागौगोवृत्ताननसमाश्च सः । श्येनी वजवनागः स्याद्रम्या नपरगागगः ।। ३३४.

सामता, धनभागौग आणि वृत्ताननसमा असे छंद आहेत. श्येनी हा वजवनाग आहे, आणि रम्या ही नपरगागग आहे.

जगती वंशस्था वृत्तं जतौ जावथ तौ जवौ । इन्द्रवंशा तोटकं सैरचतुर्भिः प्रतिपादतः ।। ३३४.

जगती हा वंशस्थ छंद आहे; वृत्त, जतौ आणि जावथा हे जौ आहेत. इंद्रवंशा म्हणजे तोटक, आणि सैरा हा सुरुवातीला चार अक्षरांचा आहे.

भवेद्‌द्रुतविलम्बिता नभौ भवावथौ नलौ । स्यौ श्रीपुठो वसुवेदा जलोगतिजलौ जमौ ।। ३३४.

द्रुतविलंबिता हा छंद आहे, नभौ, भवावथौ आणि नलौ देखील. श्रीपुठ, वसुवेद, जलोगति, जलौ आणि जमौ हेही ओळखले जातात.

जसौ वसर्व्ववश्चाथ ततं ननमराः स्मृतं । कुशुमविचित्रान्यौ द्यौ नौ नौ रौ स्याच्चलाम्बिका ।। ३३४.

जसौ आणि वसर्ववश असे नाव आहे, आणि ततं हे ननमरा म्हणून ओळखले जाते. कुसुमविचित्रा दोन प्रकारची आहे, द्यौ, नौ आणि रौ हे चलांबिका आहेत.

भुजङ्गप्र्यातं थैः स्याच्चतुभिः स्राग्विनीभवैः । प्रमिताक्षरा गजौ सौ कान्तोत्पीड़ा मतौ समौ ।। ३३४.

भुजंगप्रयात हा चार थै अक्षरांनी बनतो, आणि स्राग्विनी सुद्धा तशीच बनते. प्रमिताक्षरा म्हणजे गजौ, सौ म्हणजे कांतू, आणि उत्पीरा म्हणजे मतौ समौ.

वैश्वदेवी ममयायाः पञ्चाङ्गा नवमालिनी । नजौ भयौ प्रतिपादं गणा यदि जगत्यपि ।। ३३४.

वैश्वदेवी ही ममयाया आहे, पंचांगा ही नवमालिनी आहे. नजौ आणि भयौ हे सुरुवातीला आहेत, आणि गणां जगतीतही असतात.

प्रहर्षणी मवजवा गोपतिर्बह्निदिक्षु च । रुचिरा जभसजगा च्छिन्ना वेदैर्ग्रहैः स्मृता ।। ३३४.

प्रहर्षणी, मवजवा, गोपति आणि बन्हिदिक्षु या ओळखीच्या आहेत; रुचिरा, जबसजगा आणि छिन्ना या वेदांच्या छंदांनी आणि ग्रहांच्या प्रभावांनी ठरवल्या जातात असे मानले जाते.

मत्तमयूरं मतया सगौ वेदग्रहे यतिः । गौरीनलनसागः स्यादसम्बाधा नतौ नगौ ।। ३३४.

मत्तमयूर, मतया आणि सगौ हे वेदछंदांनी निश्चित झालेले आहेत; गौरी, नलनसाग आणि असंबाधा यांचा पर्वतांशी संबंध नाही.

गोग इन्द्रियनवकौ ननौ वसनगाः स्वराः । स्वराश्चापराजिता स्यान्ननभाननगाः स्वराः ।। ३३४.

गोगा, इंद्रियनवक, ननौ आणि वसनगा हे स्वर आहेत; अपराजिता हाही स्वर आहे, तसेच ननभाननगा हेही स्वर आहेत.

द्विःप्रहरणकलिता वसन्ततिलका नभौ । जौ गौ सिंहोन्नता सा स्यान्मुनेरुद्धर्षणी च सा ।। ३३४.

द्विप्रहरणकलिता, वसंततिलका, नभौ, जौ, गौ आणि सिंहोन्नता या सर्व छंदांचे प्रकार आहेत; तसेच मुनींची उद्धर्षणीही त्यातच येते.

चन्द्रावर्त्ता ननौ सोमावर्त्तर्तुनवकः स्मृतः । मणिगुणनिकरा सौ मालिनौ नौ मयौ ययः ।। ३३४.

चंद्रावर्त्ता, ननौ आणि सोमावर्त्त हे नव ऋतू म्हणून ओळखले जातात; मणिगुणनिकरा, सौ, मालिनौ, नौ, मयौ आणि ययः हेही त्यात समाविष्ट आहेत.

यतिर्वसुस्वरा भौ वौ नतलमित्रसग्रहाः । ऋषभगजविलासितं ज्ञेया शिखरिणी जगौ ।। ३३४.

यतिवसुस्वरा, भौ, वौ आणि नटलमित्रसग्रहा यांचा उल्लेख आहे; वृषभ आणि हत्तींच्या खेळामुळे ओळखली जाणारी शिखरिणीही लक्षात ठेवावी.

रसभालभृगुरुद्राः पृथ्वीजसजसा जनौ । गोवसुग्रहविच्छिन्ना पिह्गलेनेरिता पुरा ।। ३३४.

रसभा, लभृगुरुद्रा, पृथ्वीजसजसा आणि जनौ यांचे वर्णन आहे; गोवसुग्रहविच्छिन्ना ही प्राचीन काळी पिंगलाने सांगितली होती असे म्हटले जाते.

वंशपत्रपतितं स्याद्‌ भवना भौ नगौ सदिक् । हरिणी नसमारः सो नगौ रसचतुःस्वराः ।। ३३४.

वंशपत्रपतित हे सापडते; भवन, भौ, नगौ आणि सदिक यांचा उल्लेख आहे; हरिणी, नसमार आणि नगौ हे चार रसांशी संबंधित आहेत.

मन्दाक्रान्ता नभनतं तगौगछिरसस्वराः । कुसुमितलता वेल्लिता मतना यययाः शराः ।। ३३४.

मंदाक्रांता, नभनत, तगौग आणि चिरसस्वरा यांचा समावेश आहे; कुसुमितलता, वेल्लिता, मतना आणि ययया हे बाण आहेत.

रथाः स्व्राः प्रतिरथससजाः सततश्च गः । शार्दूलविक्रीड़ितं स्यादादित्यमुनयो यतिः ।। ३३४.

रथा हे स्वर आहेत; प्रतिरथससजा नेहमीच असतात; शार्दूलविक्रीडित, आदित्य, मुनी आणि यति हेही निश्चित आहेत.

कृतिः सुवदना मोरो भनया भनगाः सुराः । यतिर्मुनिरसाश्चाथ इति वृत्तं क्रमात् स्मृतम् ।। ३३४.

कृती, सुवदना, मोरो, भनया, भनगा आणि सुरा यांचा उल्लेख आहे; यति, मुनी आणि रसा हे छंदांच्या क्रमाने स्मरणात ठेवावेत.

स्रग्ध्रा मरतानोमोयपौ त्रिःसप्तका यतिः । समुद्रकं भरजानोवनगा दशभास्कराः ।। ३३४.

स्रग्ध्रा, मरता, नोमोय आणि पौ हे तिप्पट सात प्रमाणात आहेत; समुद्रक, भरजान आणि वनगा हे दहा भास्कर आहेत.

अस्वललितं नजभा जभजा भनमीशतः । मत्ताक्रीड़ा ममनना नौनग्नौ गोष्टमातिथिः ।। ३३४.

अश्वललित, नजभा, जबजा आणि भनमीशत यांचे वर्णन आहे; मत्ताक्रीडा, ममनना, नौनग्नौ आणि गोष्ठमाथिथी हेही त्यात समाविष्ट आहेत.

तन्वी भनतसाभोभो लयो वाणसुरार्क्ककाः । क्रौञ्चपदा भमतता नौ नौ वाण्शराष्टतः ।। ३३४.

तन्वी, भनतसाभोभो, लय, वाणसुरार्कका, क्रौंचपदा, भमतता, नौ, नौ आणि वाण्शराष्ट्रता यांचा उल्लेख आहे.

भुजङ्गविजृम्भितं ममतना ननवासनौ । गष्टेशमुनिभिश्छेदो ह्युहाराख्यमीदृशम् ।। ३३४.

भुजंगविजृंभित, ममतना, ननवासनौ आणि गष्टेशमुनी यांचे वर्णन आहे; ऋषींनी केलेली विभागणी उहार नावाने ओळखली जाते.

मननानतानः सो गगौ ग्रहरसो रसात् । नौ सप्तरोदण्डदः स्याच्चण्डवृष्टिप्रघातकं ।। ३३४.

मननानतान, सो, गगौ, ग्रहरस आणि रसात यांचा समावेश आहे; नौ, सप्तरोदंडद आणि चंडवृष्टिप्रघातक हेही नमूद केले आहेत.

रेफवृद्ध्या णणवा स्युर्व्यालजीमूतमुख्यकाः । शेषे वै प्रचिता ज्ञेया गाथाप्रस्तार उच्यते ।। ३३४.

रेफाच्या वाढीमुळे णणवा हे व्यालजीमूतांमध्ये मुख्य मानले जातात; उरलेली प्रचिता म्हणून ओळखली जातात, तिला गाथाप्रस्तार असे म्हणतात.

अग्निरुवाच छन्दोऽत्र सिद्धं गाथा स्यात् पादे सर्व्वगुरौ तथा । प्रस्तार आद्यगाथोनः परतुल्योऽथ पूर्व्वगः ।। ३३५.

अग्नी म्हणाले: येथे छंद निश्चित झाले आहेत; गाथा प्रत्येक पादात सर्व गुरु अक्षरांनी येते; प्रस्थार ही पहिली गाथा आहे, आणि नंतरच्या गाथा त्या समान किंवा पूर्वीच्या असतात.

नष्टमध्ये समेऽङ्कोनः समेऽर्द्ध विषमे गुरुः । प्रतिलोमगुणं नाद्यं द्विरुद्दिष्टग एकनुत् ।। ३३५.

मध्ये हरवलेले असल्यास कोन सारखेच असतात; अर्ध्यावर, विषम असताना ते जड असते; उलट गुण आधी येत नाही, दोनदा सांगितले जात नाही, किंवा एकदाही वगळले जात नाही.

सङ्‌ख्याद्विरर्द्धे रूपे तु शून्यं शून्ये द्विरीरितं । तावदर्द्धे तद्‌गुणितं द्वि द्‌व्यूनञ्च तदन्ततः ।। ३३५.

संख्येचे दोनपट अर्ध्यावर केल्यास रूप शून्य होते; शून्यात ते दोनदा उच्चारले जाते; अर्ध्यावर जितके आहे, ते गुणिले जाते, आणि शेवटी दोनपेक्षा दोनने कमी असते.

परे पूर्णं परे पूर्णं मेरुप्रस्तारतो भवेत् । नगसंख्या वृत्तसंख्या चाध्वाङ्गुलमधोद्‌र्धतः ।। ३३५.

शेवटी ते पूर्ण होते; शेवटी ते पूर्ण होते, मेरूच्या मांडणीप्रमाणे; डोंगरांची संख्या आणि वर्तुळांची संख्या वर आणि खाली बोटांच्या मापाने मोजली जाते.

सङ्‌ख्यैव द्विगुणैकोना छन्दः सारोऽथमीरितः ।। ३३५.

छंदाचा सार म्हणजे तीच संख्या, ती दोनपट करून एकाने वाढवलेली आहे.