अग्निपुराणम्

रजसागोगथोद्रोणौ गोगौ वै केतुमत्यपि । आख्यानिकी ततजगागथोततजगागथ ।। ३३३.

रजसागोगथा आणि उद्रोण हे छंद आहेत. गोगा हाच केतुमती आहे. पुढे आख्यानिकी, मग जगागथा आणि ततजगागथा येतात.

विपरीताख्यानिकी त्तौ जयगातौ जगोगथ । सौमलौ गथलभभावौ भवेद्धरिणवल्लभा ।। ३३३.

विपरीत आख्यानिकी म्हणजे उलटी रचना असलेला छंद. जयगातु आणि जगोगथा हे पुढे येतात. सौमल आणि गथलभभाव हे छंद आहेत, आणि धरिणवल्लभा म्हणून ओळखावा.

लौवनौगाथनजजा यः स्यादपरक्रमं । पुष्पिता ननवयानजजावोगथो रजौ ।। ३३३.

लौवनौगाथ आणि नजजा हे पुढे वाढ न होणारे छंद आहेत. पुष्पिता, ननवयानजजा आणि रजस छंदातील वोगथा हेही आहेत.

वोजथो जवजवागौ मूले पनमती शिखा । अष्टाविंशतिनागाभा त्रिशन्नागन्ततो युजि । खञ्जा तद्विपरीता स्यात् समवृत्तं प्रदर्श्यते ।। ३३३.

वोजथ आणि जावजवागा हे मूळ छंद आहेत, पणमती हा शिखरावर आहे. अठ्ठावीस नाग छंद आहेत, आणि छत्तीस एकत्र जोडलेले आहेत. त्याचे उलट रूप खंजा आहे, आणि समवृत्त दाखवले जाते.

अग्निरुवाच यतिविच्छेद इत्युक्तस्तत्तन्मध्यान्तयौ गणौ । यौसः कुमारलालिता तौ गौ चित्रपदा स्मृता ।। ३३४.

अग्नी म्हणाले: यतिविच्छेद असे दोन भाग असतात, एक मधोमध आणि एक शेवटी. कुमारलालित हा छंद असाच आहे, आणि गौ छंद चित्रपदा म्हणून ओळखला जातो.

विद्युन्माला मममागणैर्भूतगणैर्भवेत् । माणवकाक्रीड़ितकं वनौ हलमुखी वसः ।। ३३४.

विद्युनमाला हा मममागणांनी आणि भूतगणांनी बनतो. माणवक हा खेळकर आहे, वनौ हा हलमुखी आहे, आणि वस असे नाव त्याला आहे.

स्याद्भुजङ्गशिशुसूतानौ मेहनं मरुतं ननौ। भवेच्छुद्धविराड्वृत्तं प्रतिपादं समौ जगौ ।। ३३४.

भुजंगशिशु आणि सुतानौ हे छंद आहेत. मेहन हा मरुत छंद आहे, आणि ननौ असेच नाव आहे. शुद्ध विराड्वृत्त आहे, आणि प्रतिपाद आणि समौ हे जगौ आहेत.

पणवोमलयोमः स्याज्जौ गौ मयूरसारिणी । सत्तामभसगा वृत्तं भजताद्युपरिस्थिता ।। ३३४.

पणव आणि मल्योम हे छंद आहेत; जौग हा मयूरसारिणी आहे. सत्तामभसगा हा छंद आहे, आणि वृत्त सुरुवातीच्या वर ठेवलेले आहे.

रुक्मवती भससगाविन्द्रावज्रा तजौ जगौ । जतौ जगौ गूपपूर्व्वावाद्यन्ताद्युपजातयः ।। ३३४.

रुक्मवती आणि भससगा हे छंद आहेत, इंद्रवज्रा आणि तजौ हे जगौ आहेत. जतौ आणि जगौ यांच्या अगोदर गूपा असतो, आणि उपजाति यांच्या सुरुवातीला आणि शेवटी येतात.

दोधकं भगभागौ स्यात् शालिनी मतभागगौ । यतिः समुद्रा ऋषयः वातोर्म्मी मभतागगौ ।। ३३४.

दोधक आणि भगभागौ हे छंद आहेत; शालिनी आणि मतभागगौ देखील. यति म्हणजे समुद्रा, ऋषय म्हणजे वातोर्मी, आणि मभतागगौ असे नाव आहे.

चतुःस्वरा स्याद्‌भ्रमरी विलासिता मभौनलौ । समुद्रा अथ ऋषयो वनौ लौगौ रथोद्धता ।। ३३४.

चतु:स्वरा म्हणजे भ्रमरी, विलासिता म्हणजे मभौनलौ. समुद्रा आणि ऋषय हे वनौ आहेत, आणि लौगौ हा रथोद्धता आहे.

सामताधनभागौगोवृत्ताननसमाश्च सः । श्येनी वजवनागः स्याद्रम्या नपरगागगः ।। ३३४.

सामता, धनभागौग आणि वृत्ताननसमा असे छंद आहेत. श्येनी हा वजवनाग आहे, आणि रम्या ही नपरगागग आहे.

जगती वंशस्था वृत्तं जतौ जावथ तौ जवौ । इन्द्रवंशा तोटकं सैरचतुर्भिः प्रतिपादतः ।। ३३४.

जगती हा वंशस्थ छंद आहे; वृत्त, जतौ आणि जावथा हे जौ आहेत. इंद्रवंशा म्हणजे तोटक, आणि सैरा हा सुरुवातीला चार अक्षरांचा आहे.

भवेद्‌द्रुतविलम्बिता नभौ भवावथौ नलौ । स्यौ श्रीपुठो वसुवेदा जलोगतिजलौ जमौ ।। ३३४.

द्रुतविलंबिता हा छंद आहे, नभौ, भवावथौ आणि नलौ देखील. श्रीपुठ, वसुवेद, जलोगति, जलौ आणि जमौ हेही ओळखले जातात.

जसौ वसर्व्ववश्चाथ ततं ननमराः स्मृतं । कुशुमविचित्रान्यौ द्यौ नौ नौ रौ स्याच्चलाम्बिका ।। ३३४.

जसौ आणि वसर्ववश असे नाव आहे, आणि ततं हे ननमरा म्हणून ओळखले जाते. कुसुमविचित्रा दोन प्रकारची आहे, द्यौ, नौ आणि रौ हे चलांबिका आहेत.

भुजङ्गप्र्यातं थैः स्याच्चतुभिः स्राग्विनीभवैः । प्रमिताक्षरा गजौ सौ कान्तोत्पीड़ा मतौ समौ ।। ३३४.

भुजंगप्रयात हा चार थै अक्षरांनी बनतो, आणि स्राग्विनी सुद्धा तशीच बनते. प्रमिताक्षरा म्हणजे गजौ, सौ म्हणजे कांतू, आणि उत्पीरा म्हणजे मतौ समौ.

वैश्वदेवी ममयायाः पञ्चाङ्गा नवमालिनी । नजौ भयौ प्रतिपादं गणा यदि जगत्यपि ।। ३३४.

वैश्वदेवी ही ममयाया आहे, पंचांगा ही नवमालिनी आहे. नजौ आणि भयौ हे सुरुवातीला आहेत, आणि गणां जगतीतही असतात.

प्रहर्षणी मवजवा गोपतिर्बह्निदिक्षु च । रुचिरा जभसजगा च्छिन्ना वेदैर्ग्रहैः स्मृता ।। ३३४.

प्रहर्षणी, मवजवा, गोपति आणि बन्हिदिक्षु या ओळखीच्या आहेत; रुचिरा, जबसजगा आणि छिन्ना या वेदांच्या छंदांनी आणि ग्रहांच्या प्रभावांनी ठरवल्या जातात असे मानले जाते.

मत्तमयूरं मतया सगौ वेदग्रहे यतिः । गौरीनलनसागः स्यादसम्बाधा नतौ नगौ ।। ३३४.

मत्तमयूर, मतया आणि सगौ हे वेदछंदांनी निश्चित झालेले आहेत; गौरी, नलनसाग आणि असंबाधा यांचा पर्वतांशी संबंध नाही.

गोग इन्द्रियनवकौ ननौ वसनगाः स्वराः । स्वराश्चापराजिता स्यान्ननभाननगाः स्वराः ।। ३३४.

गोगा, इंद्रियनवक, ननौ आणि वसनगा हे स्वर आहेत; अपराजिता हाही स्वर आहे, तसेच ननभाननगा हेही स्वर आहेत.

द्विःप्रहरणकलिता वसन्ततिलका नभौ । जौ गौ सिंहोन्नता सा स्यान्मुनेरुद्धर्षणी च सा ।। ३३४.

द्विप्रहरणकलिता, वसंततिलका, नभौ, जौ, गौ आणि सिंहोन्नता या सर्व छंदांचे प्रकार आहेत; तसेच मुनींची उद्धर्षणीही त्यातच येते.

चन्द्रावर्त्ता ननौ सोमावर्त्तर्तुनवकः स्मृतः । मणिगुणनिकरा सौ मालिनौ नौ मयौ ययः ।। ३३४.

चंद्रावर्त्ता, ननौ आणि सोमावर्त्त हे नव ऋतू म्हणून ओळखले जातात; मणिगुणनिकरा, सौ, मालिनौ, नौ, मयौ आणि ययः हेही त्यात समाविष्ट आहेत.

यतिर्वसुस्वरा भौ वौ नतलमित्रसग्रहाः । ऋषभगजविलासितं ज्ञेया शिखरिणी जगौ ।। ३३४.

यतिवसुस्वरा, भौ, वौ आणि नटलमित्रसग्रहा यांचा उल्लेख आहे; वृषभ आणि हत्तींच्या खेळामुळे ओळखली जाणारी शिखरिणीही लक्षात ठेवावी.

रसभालभृगुरुद्राः पृथ्वीजसजसा जनौ । गोवसुग्रहविच्छिन्ना पिह्गलेनेरिता पुरा ।। ३३४.

रसभा, लभृगुरुद्रा, पृथ्वीजसजसा आणि जनौ यांचे वर्णन आहे; गोवसुग्रहविच्छिन्ना ही प्राचीन काळी पिंगलाने सांगितली होती असे म्हटले जाते.

वंशपत्रपतितं स्याद्‌ भवना भौ नगौ सदिक् । हरिणी नसमारः सो नगौ रसचतुःस्वराः ।। ३३४.

वंशपत्रपतित हे सापडते; भवन, भौ, नगौ आणि सदिक यांचा उल्लेख आहे; हरिणी, नसमार आणि नगौ हे चार रसांशी संबंधित आहेत.

मन्दाक्रान्ता नभनतं तगौगछिरसस्वराः । कुसुमितलता वेल्लिता मतना यययाः शराः ।। ३३४.

मंदाक्रांता, नभनत, तगौग आणि चिरसस्वरा यांचा समावेश आहे; कुसुमितलता, वेल्लिता, मतना आणि ययया हे बाण आहेत.

रथाः स्व्राः प्रतिरथससजाः सततश्च गः । शार्दूलविक्रीड़ितं स्यादादित्यमुनयो यतिः ।। ३३४.

रथा हे स्वर आहेत; प्रतिरथससजा नेहमीच असतात; शार्दूलविक्रीडित, आदित्य, मुनी आणि यति हेही निश्चित आहेत.

कृतिः सुवदना मोरो भनया भनगाः सुराः । यतिर्मुनिरसाश्चाथ इति वृत्तं क्रमात् स्मृतम् ।। ३३४.

कृती, सुवदना, मोरो, भनया, भनगा आणि सुरा यांचा उल्लेख आहे; यति, मुनी आणि रसा हे छंदांच्या क्रमाने स्मरणात ठेवावेत.

स्रग्ध्रा मरतानोमोयपौ त्रिःसप्तका यतिः । समुद्रकं भरजानोवनगा दशभास्कराः ।। ३३४.

स्रग्ध्रा, मरता, नोमोय आणि पौ हे तिप्पट सात प्रमाणात आहेत; समुद्रक, भरजान आणि वनगा हे दहा भास्कर आहेत.