अग्निपुराणम्

पादस्याद्यन्तु वक्रं स्यात् शनौ न प्रथमास्मृतौ । बाल्यमुश्चतुर्थाद्वर्णात् पथ्या वर्णं युजेयतः ।। ३३२.

पादाची सुरुवात वाकडी असावी, पण शना प्रमाणात पहिली नसावी; बाल्य चौथ्या अक्षरापासून, आणि योग्य अक्षर तसेच जोडावे.

विपरीतपथ्यान्या साच्चपला वा युजस्वनः । विपुलायुग्नसप्तमः सर्व्वं तस्यैव तस्य च ।। ३३२.

योग्याच्या उलट दुसरे असते, त्याला चपला म्हणतात; सातवे विपुलायुग्न असते, आणि सर्व त्याचे आणि त्याचेच असते.

तौन्तौ वा विपुलानेका चक्रजातिः समीरिता । भवेन् पदचतुरूद्‌र्ध्वं चतुर्वृद्ध्या पदेषु च ।। ३३२.

तौनतौ किंवा अनेक विपुला यांना चक्र जाती म्हणतात; वर चार पादे असतात, आणि पादांत चार वाढी असतात.

गुरुद्वयान्त आपीडः प्रत्यापीडो गणादिकः । प्रथमस्य विपर्य्यासे मञ्जरी लवणी क्रमात् ।। ३३२.

दोन गुरुने शेवट असलेले आपीड म्हणतात, प्रत्यापीड गणप्रकारचे असते; पहिल्याचे उलट केल्यावर मंजरी आणि लवणी अनुक्रमे येतात.

भवेदमृतधाराख्या उद्धताद्य्चयतेऽधुना । एकतः ससजसानः स्युर्न सौ जो गोऽथ भौनजौ ।। ३३२.

उच्च केले असता अमृतधारा म्हणतात, तसे आता सांगितले; एका बाजूला ससजसाना असतात, आणि सौ, जो, गो किंवा भौनज नसतात.

नोगोऽथ सजसा गोगस्तृतीयचरणस्य च । सौरभे केचनभगा ललितञ्च नमौ जसौ ।। ३३२.

गो, ससजा किंवा गोगा तिसऱ्या पादात नसतात; सौरभात काही भागा असतात, आणि ललिता, नमौ हे जसौ असतात.

उपस्थितं प्रचुपितं प्रथमाद्यं समौ जसौ । गोगथां मलजा रोगः समो नगरजयाः पदे ।। ३३२.

उपस्थित आणि प्रचुपित हे पहिले, समौ आणि जसौ असतात; गोगथा म्हणजे मलजा, रोग म्हणजे सम, आणि नगरज पादात असतो.

वर्द्धमानं मलौ स्वौ नसौ अथो भोजोव इरिता । शुद्धविराड़ार्षभाख्यं वक्ष्ये चार्द्धसमन्ततः ।। ३३२.

वर्धमान म्हणजे मलौ, स्वौ, नसौ आणि भोजो असे सांगितले; शुद्ध, विर आणि ऋषभ प्रकार सांगतो, आणि अर्धसमंतताही.

अग्निरुवाच उपचित्रकं ससमनामथभोजभगामय । द्रूतमध्या ततभगागथोननजयाः स्मृताः ।। ३३३.

अग्नी म्हणाले: उपचित्रक हे समनासह, किंवा भोज आणि भागासह असते; द्रुत आणि मध्य हे भाग, गाथा आणि ननजयासह ओळखले जातात.

वेगवती ससमगा भभभगोगथो स्मृता । रुद्रविस्तारस्तोसभगासमजागोगथा स्मृता ।। ३३३.

वेगवती छंद समभाग असतो. भभभगोगथा असं नाव त्याला आहे. रुद्रविस्तार हा तोसभगा प्रमाणेच असतो, आणि समजागोगथा असं नाव त्याला आहे.

रजसागोगथोद्रोणौ गोगौ वै केतुमत्यपि । आख्यानिकी ततजगागथोततजगागथ ।। ३३३.

रजसागोगथा आणि उद्रोण हे छंद आहेत. गोगा हाच केतुमती आहे. पुढे आख्यानिकी, मग जगागथा आणि ततजगागथा येतात.

विपरीताख्यानिकी त्तौ जयगातौ जगोगथ । सौमलौ गथलभभावौ भवेद्धरिणवल्लभा ।। ३३३.

विपरीत आख्यानिकी म्हणजे उलटी रचना असलेला छंद. जयगातु आणि जगोगथा हे पुढे येतात. सौमल आणि गथलभभाव हे छंद आहेत, आणि धरिणवल्लभा म्हणून ओळखावा.

लौवनौगाथनजजा यः स्यादपरक्रमं । पुष्पिता ननवयानजजावोगथो रजौ ।। ३३३.

लौवनौगाथ आणि नजजा हे पुढे वाढ न होणारे छंद आहेत. पुष्पिता, ननवयानजजा आणि रजस छंदातील वोगथा हेही आहेत.

वोजथो जवजवागौ मूले पनमती शिखा । अष्टाविंशतिनागाभा त्रिशन्नागन्ततो युजि । खञ्जा तद्विपरीता स्यात् समवृत्तं प्रदर्श्यते ।। ३३३.

वोजथ आणि जावजवागा हे मूळ छंद आहेत, पणमती हा शिखरावर आहे. अठ्ठावीस नाग छंद आहेत, आणि छत्तीस एकत्र जोडलेले आहेत. त्याचे उलट रूप खंजा आहे, आणि समवृत्त दाखवले जाते.

अग्निरुवाच यतिविच्छेद इत्युक्तस्तत्तन्मध्यान्तयौ गणौ । यौसः कुमारलालिता तौ गौ चित्रपदा स्मृता ।। ३३४.

अग्नी म्हणाले: यतिविच्छेद असे दोन भाग असतात, एक मधोमध आणि एक शेवटी. कुमारलालित हा छंद असाच आहे, आणि गौ छंद चित्रपदा म्हणून ओळखला जातो.

विद्युन्माला मममागणैर्भूतगणैर्भवेत् । माणवकाक्रीड़ितकं वनौ हलमुखी वसः ।। ३३४.

विद्युनमाला हा मममागणांनी आणि भूतगणांनी बनतो. माणवक हा खेळकर आहे, वनौ हा हलमुखी आहे, आणि वस असे नाव त्याला आहे.

स्याद्भुजङ्गशिशुसूतानौ मेहनं मरुतं ननौ। भवेच्छुद्धविराड्वृत्तं प्रतिपादं समौ जगौ ।। ३३४.

भुजंगशिशु आणि सुतानौ हे छंद आहेत. मेहन हा मरुत छंद आहे, आणि ननौ असेच नाव आहे. शुद्ध विराड्वृत्त आहे, आणि प्रतिपाद आणि समौ हे जगौ आहेत.

पणवोमलयोमः स्याज्जौ गौ मयूरसारिणी । सत्तामभसगा वृत्तं भजताद्युपरिस्थिता ।। ३३४.

पणव आणि मल्योम हे छंद आहेत; जौग हा मयूरसारिणी आहे. सत्तामभसगा हा छंद आहे, आणि वृत्त सुरुवातीच्या वर ठेवलेले आहे.

रुक्मवती भससगाविन्द्रावज्रा तजौ जगौ । जतौ जगौ गूपपूर्व्वावाद्यन्ताद्युपजातयः ।। ३३४.

रुक्मवती आणि भससगा हे छंद आहेत, इंद्रवज्रा आणि तजौ हे जगौ आहेत. जतौ आणि जगौ यांच्या अगोदर गूपा असतो, आणि उपजाति यांच्या सुरुवातीला आणि शेवटी येतात.

दोधकं भगभागौ स्यात् शालिनी मतभागगौ । यतिः समुद्रा ऋषयः वातोर्म्मी मभतागगौ ।। ३३४.

दोधक आणि भगभागौ हे छंद आहेत; शालिनी आणि मतभागगौ देखील. यति म्हणजे समुद्रा, ऋषय म्हणजे वातोर्मी, आणि मभतागगौ असे नाव आहे.

चतुःस्वरा स्याद्‌भ्रमरी विलासिता मभौनलौ । समुद्रा अथ ऋषयो वनौ लौगौ रथोद्धता ।। ३३४.

चतु:स्वरा म्हणजे भ्रमरी, विलासिता म्हणजे मभौनलौ. समुद्रा आणि ऋषय हे वनौ आहेत, आणि लौगौ हा रथोद्धता आहे.

सामताधनभागौगोवृत्ताननसमाश्च सः । श्येनी वजवनागः स्याद्रम्या नपरगागगः ।। ३३४.

सामता, धनभागौग आणि वृत्ताननसमा असे छंद आहेत. श्येनी हा वजवनाग आहे, आणि रम्या ही नपरगागग आहे.

जगती वंशस्था वृत्तं जतौ जावथ तौ जवौ । इन्द्रवंशा तोटकं सैरचतुर्भिः प्रतिपादतः ।। ३३४.

जगती हा वंशस्थ छंद आहे; वृत्त, जतौ आणि जावथा हे जौ आहेत. इंद्रवंशा म्हणजे तोटक, आणि सैरा हा सुरुवातीला चार अक्षरांचा आहे.

भवेद्‌द्रुतविलम्बिता नभौ भवावथौ नलौ । स्यौ श्रीपुठो वसुवेदा जलोगतिजलौ जमौ ।। ३३४.

द्रुतविलंबिता हा छंद आहे, नभौ, भवावथौ आणि नलौ देखील. श्रीपुठ, वसुवेद, जलोगति, जलौ आणि जमौ हेही ओळखले जातात.

जसौ वसर्व्ववश्चाथ ततं ननमराः स्मृतं । कुशुमविचित्रान्यौ द्यौ नौ नौ रौ स्याच्चलाम्बिका ।। ३३४.

जसौ आणि वसर्ववश असे नाव आहे, आणि ततं हे ननमरा म्हणून ओळखले जाते. कुसुमविचित्रा दोन प्रकारची आहे, द्यौ, नौ आणि रौ हे चलांबिका आहेत.

भुजङ्गप्र्यातं थैः स्याच्चतुभिः स्राग्विनीभवैः । प्रमिताक्षरा गजौ सौ कान्तोत्पीड़ा मतौ समौ ।। ३३४.

भुजंगप्रयात हा चार थै अक्षरांनी बनतो, आणि स्राग्विनी सुद्धा तशीच बनते. प्रमिताक्षरा म्हणजे गजौ, सौ म्हणजे कांतू, आणि उत्पीरा म्हणजे मतौ समौ.

वैश्वदेवी ममयायाः पञ्चाङ्गा नवमालिनी । नजौ भयौ प्रतिपादं गणा यदि जगत्यपि ।। ३३४.

वैश्वदेवी ही ममयाया आहे, पंचांगा ही नवमालिनी आहे. नजौ आणि भयौ हे सुरुवातीला आहेत, आणि गणां जगतीतही असतात.

प्रहर्षणी मवजवा गोपतिर्बह्निदिक्षु च । रुचिरा जभसजगा च्छिन्ना वेदैर्ग्रहैः स्मृता ।। ३३४.

प्रहर्षणी, मवजवा, गोपति आणि बन्हिदिक्षु या ओळखीच्या आहेत; रुचिरा, जबसजगा आणि छिन्ना या वेदांच्या छंदांनी आणि ग्रहांच्या प्रभावांनी ठरवल्या जातात असे मानले जाते.

मत्तमयूरं मतया सगौ वेदग्रहे यतिः । गौरीनलनसागः स्यादसम्बाधा नतौ नगौ ।। ३३४.

मत्तमयूर, मतया आणि सगौ हे वेदछंदांनी निश्चित झालेले आहेत; गौरी, नलनसाग आणि असंबाधा यांचा पर्वतांशी संबंध नाही.