अग्निपुराणम्

वैतालीयं द्विस्वरा स्यादयुष्पादे समे नलः । वसवोऽन्ते वनगाश्च गोपुच्छन्दशकं भवेत् ।। ३३१.

वैतालिय छंद दोन स्वरांचा असतो; त्याच पादात 'न' सम आहे. शेवटी वसु आणि वनग, गोपुच्छ छंद तयार होतो.

भगणआन्ता पाटलिका शेषे परे च पूर्ववत् । साकं षड्वा मिश्रायुक् प्राच्यवृत्तिः प्रदर्श्यते ।। ३३१.

विभागाच्या शेवटी पाटलिका येते आणि उरलेले पूर्वीप्रमाणेच राहते; सहा वासह मिसळून, पूर्वेकडील चाल अशी दाखवली जाते.

पञ्चमेन पूर्वसाकं तृतीयेन सहस्रयुक् । उदीच्यवृत्तिर्वाच्यां स्याद् युगपच्च प्रवर्त्तकं ।। ३३१.

पाचव्याबरोबर पूर्वीचे आणि तिसऱ्याबरोबर हजार जोडले, अशी उत्तरेकडील चाल सांगितली जाते आणि ती एकाच वेळी सुरू होते.

अयुक्चारुहासिनी स्याद्‌युगपच्चान्तिका भवेत् ।। ३३१.

युगाशिवाय ती आरुहासिनी म्हणतात, आणि एकाच वेळी घडल्यास तिला अंतिका म्हणतात.

सप्तार्च्चिर्वसवश्चैव मात्रासमकमीरितम् । भवेन्नलवमौ लश्च द्वादशो वा नवासिका ।। ३३१.

सात ज्वाळा आणि वसु हे मापाने समान सांगितले आहेत; अर्धा किंवा ल, किंवा बारा, किंवा नऊ असिका असू शकतात.

विश्वोकः पञ्चमाष्टौ मो चित्र लवमकश्चलः । परयुक्तेनोपचित्रा पादाकुलकमित्यतः ।। ३३१.

विश्वोक पाच किंवा आठ, किंवा चित्र, किंवा अर्धा लव, किंवा अस्थिर असतो; युग जोडल्यावर ती उपचित्रा म्हणतात, आणि पादाकुलक असे नाव आहे.

गीतार्य्या लोपश्चेत् सौम्या लः पूर्वः ज्योतिरीरिता । स्याच्छिखा विपर्य्यास्तार्द्धा तूलिका समुदाहृता ।। ३३१.

गीतार्येत काही गाळले गेले तर ती सौम्य म्हणतात; सुरुवातीला ल असेल तर ज्योती म्हणतात; शिखा उलटी आणि अर्धी असली तर तिला तूलिका म्हणतात.

एकोनत्रिंशदन्ते गः स्याज्ज्ञेजनसमावला । गु इत्येकगुरुं संख्यावर्णाद्दशविपर्य्ययात् ।। ३३१.

शेवटी एकोणतीस असतील तर ग समावळा म्हणून ओळखावा; गु म्हणजे एक गुरु, अक्षरांची संख्या आणि दहाच्या उलट्याने.

अग्निरुवाच वृत्तं समञ्चार्द्धसमं विषमञ्च त्रिधा वदे । समन्तावत् कृत्वकृतमर्द्धसमञ्च कारयेत् ।। ३३२.

अग्नी म्हणाले: वृत्त तीन प्रकारचे आहे — सम, अर्धसम आणि विषम; सर्व बाजूंनी सम केल्यावर, अर्धसमही करावे.

पिषमञ्चैव वास्यूनमतिवृत्तं समान्यपि । ग्लौचतुःप्रमाणी स्यादाभ्यामन्यद्वितानकं ।। ३३२.

विषम आणि कमी असलेले अतिवृत्त म्हणतात, आणि समही तसेच; ग्लौक चार प्रमाणाचे असते, आणि त्यावरून वितानक दुसरे होते.

पादस्याद्यन्तु वक्रं स्यात् शनौ न प्रथमास्मृतौ । बाल्यमुश्चतुर्थाद्वर्णात् पथ्या वर्णं युजेयतः ।। ३३२.

पादाची सुरुवात वाकडी असावी, पण शना प्रमाणात पहिली नसावी; बाल्य चौथ्या अक्षरापासून, आणि योग्य अक्षर तसेच जोडावे.

विपरीतपथ्यान्या साच्चपला वा युजस्वनः । विपुलायुग्नसप्तमः सर्व्वं तस्यैव तस्य च ।। ३३२.

योग्याच्या उलट दुसरे असते, त्याला चपला म्हणतात; सातवे विपुलायुग्न असते, आणि सर्व त्याचे आणि त्याचेच असते.

तौन्तौ वा विपुलानेका चक्रजातिः समीरिता । भवेन् पदचतुरूद्‌र्ध्वं चतुर्वृद्ध्या पदेषु च ।। ३३२.

तौनतौ किंवा अनेक विपुला यांना चक्र जाती म्हणतात; वर चार पादे असतात, आणि पादांत चार वाढी असतात.

गुरुद्वयान्त आपीडः प्रत्यापीडो गणादिकः । प्रथमस्य विपर्य्यासे मञ्जरी लवणी क्रमात् ।। ३३२.

दोन गुरुने शेवट असलेले आपीड म्हणतात, प्रत्यापीड गणप्रकारचे असते; पहिल्याचे उलट केल्यावर मंजरी आणि लवणी अनुक्रमे येतात.

भवेदमृतधाराख्या उद्धताद्य्चयतेऽधुना । एकतः ससजसानः स्युर्न सौ जो गोऽथ भौनजौ ।। ३३२.

उच्च केले असता अमृतधारा म्हणतात, तसे आता सांगितले; एका बाजूला ससजसाना असतात, आणि सौ, जो, गो किंवा भौनज नसतात.

नोगोऽथ सजसा गोगस्तृतीयचरणस्य च । सौरभे केचनभगा ललितञ्च नमौ जसौ ।। ३३२.

गो, ससजा किंवा गोगा तिसऱ्या पादात नसतात; सौरभात काही भागा असतात, आणि ललिता, नमौ हे जसौ असतात.

उपस्थितं प्रचुपितं प्रथमाद्यं समौ जसौ । गोगथां मलजा रोगः समो नगरजयाः पदे ।। ३३२.

उपस्थित आणि प्रचुपित हे पहिले, समौ आणि जसौ असतात; गोगथा म्हणजे मलजा, रोग म्हणजे सम, आणि नगरज पादात असतो.

वर्द्धमानं मलौ स्वौ नसौ अथो भोजोव इरिता । शुद्धविराड़ार्षभाख्यं वक्ष्ये चार्द्धसमन्ततः ।। ३३२.

वर्धमान म्हणजे मलौ, स्वौ, नसौ आणि भोजो असे सांगितले; शुद्ध, विर आणि ऋषभ प्रकार सांगतो, आणि अर्धसमंतताही.

अग्निरुवाच उपचित्रकं ससमनामथभोजभगामय । द्रूतमध्या ततभगागथोननजयाः स्मृताः ।। ३३३.

अग्नी म्हणाले: उपचित्रक हे समनासह, किंवा भोज आणि भागासह असते; द्रुत आणि मध्य हे भाग, गाथा आणि ननजयासह ओळखले जातात.

वेगवती ससमगा भभभगोगथो स्मृता । रुद्रविस्तारस्तोसभगासमजागोगथा स्मृता ।। ३३३.

वेगवती छंद समभाग असतो. भभभगोगथा असं नाव त्याला आहे. रुद्रविस्तार हा तोसभगा प्रमाणेच असतो, आणि समजागोगथा असं नाव त्याला आहे.

रजसागोगथोद्रोणौ गोगौ वै केतुमत्यपि । आख्यानिकी ततजगागथोततजगागथ ।। ३३३.

रजसागोगथा आणि उद्रोण हे छंद आहेत. गोगा हाच केतुमती आहे. पुढे आख्यानिकी, मग जगागथा आणि ततजगागथा येतात.

विपरीताख्यानिकी त्तौ जयगातौ जगोगथ । सौमलौ गथलभभावौ भवेद्धरिणवल्लभा ।। ३३३.

विपरीत आख्यानिकी म्हणजे उलटी रचना असलेला छंद. जयगातु आणि जगोगथा हे पुढे येतात. सौमल आणि गथलभभाव हे छंद आहेत, आणि धरिणवल्लभा म्हणून ओळखावा.

लौवनौगाथनजजा यः स्यादपरक्रमं । पुष्पिता ननवयानजजावोगथो रजौ ।। ३३३.

लौवनौगाथ आणि नजजा हे पुढे वाढ न होणारे छंद आहेत. पुष्पिता, ननवयानजजा आणि रजस छंदातील वोगथा हेही आहेत.

वोजथो जवजवागौ मूले पनमती शिखा । अष्टाविंशतिनागाभा त्रिशन्नागन्ततो युजि । खञ्जा तद्विपरीता स्यात् समवृत्तं प्रदर्श्यते ।। ३३३.

वोजथ आणि जावजवागा हे मूळ छंद आहेत, पणमती हा शिखरावर आहे. अठ्ठावीस नाग छंद आहेत, आणि छत्तीस एकत्र जोडलेले आहेत. त्याचे उलट रूप खंजा आहे, आणि समवृत्त दाखवले जाते.

अग्निरुवाच यतिविच्छेद इत्युक्तस्तत्तन्मध्यान्तयौ गणौ । यौसः कुमारलालिता तौ गौ चित्रपदा स्मृता ।। ३३४.

अग्नी म्हणाले: यतिविच्छेद असे दोन भाग असतात, एक मधोमध आणि एक शेवटी. कुमारलालित हा छंद असाच आहे, आणि गौ छंद चित्रपदा म्हणून ओळखला जातो.

विद्युन्माला मममागणैर्भूतगणैर्भवेत् । माणवकाक्रीड़ितकं वनौ हलमुखी वसः ।। ३३४.

विद्युनमाला हा मममागणांनी आणि भूतगणांनी बनतो. माणवक हा खेळकर आहे, वनौ हा हलमुखी आहे, आणि वस असे नाव त्याला आहे.

स्याद्भुजङ्गशिशुसूतानौ मेहनं मरुतं ननौ। भवेच्छुद्धविराड्वृत्तं प्रतिपादं समौ जगौ ।। ३३४.

भुजंगशिशु आणि सुतानौ हे छंद आहेत. मेहन हा मरुत छंद आहे, आणि ननौ असेच नाव आहे. शुद्ध विराड्वृत्त आहे, आणि प्रतिपाद आणि समौ हे जगौ आहेत.

पणवोमलयोमः स्याज्जौ गौ मयूरसारिणी । सत्तामभसगा वृत्तं भजताद्युपरिस्थिता ।। ३३४.

पणव आणि मल्योम हे छंद आहेत; जौग हा मयूरसारिणी आहे. सत्तामभसगा हा छंद आहे, आणि वृत्त सुरुवातीच्या वर ठेवलेले आहे.

रुक्मवती भससगाविन्द्रावज्रा तजौ जगौ । जतौ जगौ गूपपूर्व्वावाद्यन्ताद्युपजातयः ।। ३३४.

रुक्मवती आणि भससगा हे छंद आहेत, इंद्रवज्रा आणि तजौ हे जगौ आहेत. जतौ आणि जगौ यांच्या अगोदर गूपा असतो, आणि उपजाति यांच्या सुरुवातीला आणि शेवटी येतात.