अग्निपुराणम्

कृतिश्चातिधृतिवृत्ती अत्यष्टिष्चाष्टिरित्यतः । अतिशर्क्करी शक्करीति अतिजगती जगत्यपि ।। ३३१.

मोजमाप हे अधिकतेच्या कार्यावर ठरते; 'अत्यष्टि' आणि 'अष्टि' असे म्हणतात. 'अतिशक्करि' आणि 'शक्करि', 'अतिजगती' आणि 'जगती' असेही आहेत.

छन्दोऽत्र लौकिकंस्याच्च आर्षमात्रैष्टुभात् स्मृतम् । त्रिष्टुप्पङ्‌क्तिवृहती अनुष्टुवुष्णिगी रितम् ।। ३३१.

इथे छंद लौकिक असतो; वैदिक छंद मात्र, इष्टुभ, त्रिष्टुभ, पंक्ति, वृहत, अनुष्टुप, उष्णिक आणि ऋतम्हणून ओळखले जातात.

गायत्री स्यात् सुप्रतिष्ठा प्रतिष्ठा मध्यया सह । अत्युक्तात्युक्त आदिश्च एकैकाक्षरवर्जितम् ।। ३३१.

गायत्री छंद उत्तम प्रकारे स्थिर आहे; प्रतिष्ठा आणि मध्यम यांसह; 'अत्युक्ता', 'अत्युक्त' आणि प्रारंभ, प्रत्येकी एक अक्षर कमी असते.

चतुर्भागो भवेत् पादो गण्च्छन्दः प्रदर्श्यते । तावन्तः समुद्रा गणा ह्यादिमध्यान्तसर्वगाः ।। ३३१.

पाद चार भागांत विभागला जातो; छंद गणांवरून ओळखता येतो. जसे समुद्र तितके गण, सुरुवात, मध्य आणि शेवट असे सर्वत्र असतात.

चतुर्णः पञ्च च गणा आर्य्यालक्षणमुच्यते । स्वरार्द्धञ्चार्य्यार्द्धं स्यादार्य्यांयां विषमेनजः ।। ३३१.

चार आणि पाच गण हे आर्या छंदाचे लक्षण सांगितले आहे. अर्धा स्वर आणि अर्धी आर्या, आर्येत विषम असलेले 'एनज' म्हणतात.

षष्ठो जो नलपूर्वा स्याद्‌द्वितीयादिपदं नले । सप्तमेऽन्ते प्रथमा च द्वितीये पञ्चमे नले ।। ३३१.

सहावा 'जो' हा 'न'पूर्वी येतो; दुसरा पाद 'न' असतो. सातव्या शेवटी, पहिला आणि दुसरा व पाचवा 'न' असतो.

अर्द्धे पदं प्रथमादि षष्ठ एको लघुर्भवेत् । त्रिषु गणेषु पादः स्यादार्य्या पञ्चार्द्धके स्मृता ।। ३३१.

अर्ध्या भागात, पहिला पाद सुरुवातीला आणि सहावा एक हलका अक्षर असतो. तीन गणांत पाद आर्या असतो, पाच अर्ध्या प्रमाणे ओळखला जातो.

विपुलान्याथ चपला गुरुमध्यागतौ च जौ । द्वितीयचतुर्थौ पूर्वे च चपला मुखपुर्विका ।। ३३१.

विपुला आणि चपला, ज्या वेळी मधे आणि सुरुवातीला गुरु (जड) येतो. दुसरा आणि चौथा, सुरुवातीला चपला, मुखपूर्व असते.

द्वितीथे जघनपूर्व्वा चपलार्य्या प्रकीर्त्तिता । उभयोर्महाचपला गीतवाद्यार्द्धतुल्यका ।। ३३१.

दुसऱ्यात, मागील शेवटी, चपलार्या सांगितली आहे. दोन्हीत, महाचपला, गाणे आणि वाद्य यांच्यासारखी सम आहे.

अन्त्येनार्द्धेनोपगीतिरुद्‌गीतिश्चोत्क्रमात् स्मृता । अर्द्धे रक्षगणा आर्य्या गीतच्छन्दोऽथ मात्रया ।। ३३१.

शेवटच्या अर्ध्याने उपगीती आणि उद्गीती अनुक्रमे ओळखल्या जातात. अर्ध्या भागात रक्षण करणारे गण आर्या असतात; गीती छंद मात्रावर ठरतो.

वैतालीयं द्विस्वरा स्यादयुष्पादे समे नलः । वसवोऽन्ते वनगाश्च गोपुच्छन्दशकं भवेत् ।। ३३१.

वैतालिय छंद दोन स्वरांचा असतो; त्याच पादात 'न' सम आहे. शेवटी वसु आणि वनग, गोपुच्छ छंद तयार होतो.

भगणआन्ता पाटलिका शेषे परे च पूर्ववत् । साकं षड्वा मिश्रायुक् प्राच्यवृत्तिः प्रदर्श्यते ।। ३३१.

विभागाच्या शेवटी पाटलिका येते आणि उरलेले पूर्वीप्रमाणेच राहते; सहा वासह मिसळून, पूर्वेकडील चाल अशी दाखवली जाते.

पञ्चमेन पूर्वसाकं तृतीयेन सहस्रयुक् । उदीच्यवृत्तिर्वाच्यां स्याद् युगपच्च प्रवर्त्तकं ।। ३३१.

पाचव्याबरोबर पूर्वीचे आणि तिसऱ्याबरोबर हजार जोडले, अशी उत्तरेकडील चाल सांगितली जाते आणि ती एकाच वेळी सुरू होते.

अयुक्चारुहासिनी स्याद्‌युगपच्चान्तिका भवेत् ।। ३३१.

युगाशिवाय ती आरुहासिनी म्हणतात, आणि एकाच वेळी घडल्यास तिला अंतिका म्हणतात.

सप्तार्च्चिर्वसवश्चैव मात्रासमकमीरितम् । भवेन्नलवमौ लश्च द्वादशो वा नवासिका ।। ३३१.

सात ज्वाळा आणि वसु हे मापाने समान सांगितले आहेत; अर्धा किंवा ल, किंवा बारा, किंवा नऊ असिका असू शकतात.

विश्वोकः पञ्चमाष्टौ मो चित्र लवमकश्चलः । परयुक्तेनोपचित्रा पादाकुलकमित्यतः ।। ३३१.

विश्वोक पाच किंवा आठ, किंवा चित्र, किंवा अर्धा लव, किंवा अस्थिर असतो; युग जोडल्यावर ती उपचित्रा म्हणतात, आणि पादाकुलक असे नाव आहे.

गीतार्य्या लोपश्चेत् सौम्या लः पूर्वः ज्योतिरीरिता । स्याच्छिखा विपर्य्यास्तार्द्धा तूलिका समुदाहृता ।। ३३१.

गीतार्येत काही गाळले गेले तर ती सौम्य म्हणतात; सुरुवातीला ल असेल तर ज्योती म्हणतात; शिखा उलटी आणि अर्धी असली तर तिला तूलिका म्हणतात.

एकोनत्रिंशदन्ते गः स्याज्ज्ञेजनसमावला । गु इत्येकगुरुं संख्यावर्णाद्दशविपर्य्ययात् ।। ३३१.

शेवटी एकोणतीस असतील तर ग समावळा म्हणून ओळखावा; गु म्हणजे एक गुरु, अक्षरांची संख्या आणि दहाच्या उलट्याने.

अग्निरुवाच वृत्तं समञ्चार्द्धसमं विषमञ्च त्रिधा वदे । समन्तावत् कृत्वकृतमर्द्धसमञ्च कारयेत् ।। ३३२.

अग्नी म्हणाले: वृत्त तीन प्रकारचे आहे — सम, अर्धसम आणि विषम; सर्व बाजूंनी सम केल्यावर, अर्धसमही करावे.

पिषमञ्चैव वास्यूनमतिवृत्तं समान्यपि । ग्लौचतुःप्रमाणी स्यादाभ्यामन्यद्वितानकं ।। ३३२.

विषम आणि कमी असलेले अतिवृत्त म्हणतात, आणि समही तसेच; ग्लौक चार प्रमाणाचे असते, आणि त्यावरून वितानक दुसरे होते.

पादस्याद्यन्तु वक्रं स्यात् शनौ न प्रथमास्मृतौ । बाल्यमुश्चतुर्थाद्वर्णात् पथ्या वर्णं युजेयतः ।। ३३२.

पादाची सुरुवात वाकडी असावी, पण शना प्रमाणात पहिली नसावी; बाल्य चौथ्या अक्षरापासून, आणि योग्य अक्षर तसेच जोडावे.

विपरीतपथ्यान्या साच्चपला वा युजस्वनः । विपुलायुग्नसप्तमः सर्व्वं तस्यैव तस्य च ।। ३३२.

योग्याच्या उलट दुसरे असते, त्याला चपला म्हणतात; सातवे विपुलायुग्न असते, आणि सर्व त्याचे आणि त्याचेच असते.

तौन्तौ वा विपुलानेका चक्रजातिः समीरिता । भवेन् पदचतुरूद्‌र्ध्वं चतुर्वृद्ध्या पदेषु च ।। ३३२.

तौनतौ किंवा अनेक विपुला यांना चक्र जाती म्हणतात; वर चार पादे असतात, आणि पादांत चार वाढी असतात.

गुरुद्वयान्त आपीडः प्रत्यापीडो गणादिकः । प्रथमस्य विपर्य्यासे मञ्जरी लवणी क्रमात् ।। ३३२.

दोन गुरुने शेवट असलेले आपीड म्हणतात, प्रत्यापीड गणप्रकारचे असते; पहिल्याचे उलट केल्यावर मंजरी आणि लवणी अनुक्रमे येतात.

भवेदमृतधाराख्या उद्धताद्य्चयतेऽधुना । एकतः ससजसानः स्युर्न सौ जो गोऽथ भौनजौ ।। ३३२.

उच्च केले असता अमृतधारा म्हणतात, तसे आता सांगितले; एका बाजूला ससजसाना असतात, आणि सौ, जो, गो किंवा भौनज नसतात.

नोगोऽथ सजसा गोगस्तृतीयचरणस्य च । सौरभे केचनभगा ललितञ्च नमौ जसौ ।। ३३२.

गो, ससजा किंवा गोगा तिसऱ्या पादात नसतात; सौरभात काही भागा असतात, आणि ललिता, नमौ हे जसौ असतात.

उपस्थितं प्रचुपितं प्रथमाद्यं समौ जसौ । गोगथां मलजा रोगः समो नगरजयाः पदे ।। ३३२.

उपस्थित आणि प्रचुपित हे पहिले, समौ आणि जसौ असतात; गोगथा म्हणजे मलजा, रोग म्हणजे सम, आणि नगरज पादात असतो.

वर्द्धमानं मलौ स्वौ नसौ अथो भोजोव इरिता । शुद्धविराड़ार्षभाख्यं वक्ष्ये चार्द्धसमन्ततः ।। ३३२.

वर्धमान म्हणजे मलौ, स्वौ, नसौ आणि भोजो असे सांगितले; शुद्ध, विर आणि ऋषभ प्रकार सांगतो, आणि अर्धसमंतताही.

अग्निरुवाच उपचित्रकं ससमनामथभोजभगामय । द्रूतमध्या ततभगागथोननजयाः स्मृताः ।। ३३३.

अग्नी म्हणाले: उपचित्रक हे समनासह, किंवा भोज आणि भागासह असते; द्रुत आणि मध्य हे भाग, गाथा आणि ननजयासह ओळखले जातात.