अग्निपुराणम्

षट्‌कपञ्चभिर्गायत्रैः षड्‌भिश्च जगती भवेत् । एकेन त्रिष्टुव्ज्योतिष्मती तथैव जगतोरिता ।। ३३०.

सहा आणि पाच गायत्री, सहा जगती यांनी; एकाने त्रैष्टुभ ज्योतिष्मती, तसेच जगती सांगितली आहे.

पुरस्ताज्जयोतिः प्रथमे मध्ये ज्योतिश्च मध्यतः । उपरिष्टाज्जोतिरन्त्यादेकस्मिन् पञ्चके तथा ।। ३३०.

ज्योतिष सुरुवातीला प्रथम, मध्ये ज्योतिष, आणि वर ज्योतिष शेवटी, तसेच पाचपैकी एका मध्ये.

भवेच्छन्दः शङ्कुमती षट्‌के छन्दः ककुद्मती । त्रिपादशिशुमध्या स्यात् सा पिपीलिकमध्यमा ।। ३३०.

षट्कामध्ये शंकुमती छंद, षट्कामध्ये ककुद्मती छंद; तीन पादांची, मधे बालक असलेली, ती मुंगीच्या मधली आहे.

विपरीता यवमध्या त्रिवृदेकेन वर्जिता । भूमिजैकेनाधिकेन द्विहीना च चिराद्भवेत् ।। ३३०.

विपरीत रचना, जिच्या मध्ये यव असतो, एक त्रिवृत कमी असते, एक भूमिजा जास्त असते आणि दोनने कमी केलेली असते, ती फार काळ टिकते.

स्वराट्‌स्याद्‌द्वाभ्यामधिकं सन्दिग्धो दैवतादितः । आदिपादान्निश्चयः स्याच्छन्दसां देवता क्रमात् ।। ३३०.

स्वराट दोन अधिक घेतल्यावर तयार होतो; देवतेपासून शंका आली तर, सुरुवातीच्या पादावरून निश्चितता होते; आणि छंद व देवता यांचा क्रमाने विचार करावा.

अग्निः सूर्य्यः शशी जीवो वरुणश्चन्द्र एव च । विश्वेदेवाश्च षड़ जाद्याः स्वराः षड़ जो वृषः क्रमात् ।। ३३०.

अग्नि, सूर्य, चंद्र, जीव, वरुण आणि पुन्हा चंद्र; विश्वदेव, सहा स्वर अनुक्रमे, आणि वृषभ अशा प्रकारे सांगितले आहेत.

गान्धारो मध्यमश्चैव पञ्चमो धैवतस्तथा । निषादवर्णाः श्वेतश्च साहड्गश्च पिसड्गकः ।। ३३०.

गांधार, मध्यम, पाचवा आणि धैवत; निषाद, पांढरा, साहडंग आणि पिसडंग हे आहेत.

कृष्णो नीलो लोहितश्च गौरी गायत्रिमुख्यके । गोरोचनाभाः कृतयो ज्योतिश्छन्दो हि श्यामलं ।। ३३०.

काळा, निळा, लाल आणि गोरी; मुख्य गायत्रीत; गोरोचनासारखे रूप; प्रकाश, छंद आणि खरं तर काळसर.

अग्निर्वैश्यः काश्यपश्च गौतमाह्गिरसौ क्रमात् । भार्गवः कौशिकश्चैव वाशिष्ठो गोत्रमीरितं ।। ३३०.

अग्नि, वैश्य, कश्यप, गौतम, आंगिरस असे अनुक्रमे; भार्गव, कौशिक आणि वसिष्ठ — ही गोत्रे सांगितली आहेत.

अग्निरुवाच चतुःशतमुत्कृतिः स्यादुकृतेश्चतुरस्त्यजेत् । अभिसंव्या प्रत्यकृतिस्तानि छन्दांसि वै पृथक् ।। ३३१.

अग्निने सांगितले: चारशे प्रमाण असते; दोष असलेल्या छंदात चार सोडावे लागतात. उलट उपाय म्हणजे प्रतिकृती; हे छंद वेगळे आहेत.

कृतिश्चातिधृतिवृत्ती अत्यष्टिष्चाष्टिरित्यतः । अतिशर्क्करी शक्करीति अतिजगती जगत्यपि ।। ३३१.

मोजमाप हे अधिकतेच्या कार्यावर ठरते; 'अत्यष्टि' आणि 'अष्टि' असे म्हणतात. 'अतिशक्करि' आणि 'शक्करि', 'अतिजगती' आणि 'जगती' असेही आहेत.

छन्दोऽत्र लौकिकंस्याच्च आर्षमात्रैष्टुभात् स्मृतम् । त्रिष्टुप्पङ्‌क्तिवृहती अनुष्टुवुष्णिगी रितम् ।। ३३१.

इथे छंद लौकिक असतो; वैदिक छंद मात्र, इष्टुभ, त्रिष्टुभ, पंक्ति, वृहत, अनुष्टुप, उष्णिक आणि ऋतम्हणून ओळखले जातात.

गायत्री स्यात् सुप्रतिष्ठा प्रतिष्ठा मध्यया सह । अत्युक्तात्युक्त आदिश्च एकैकाक्षरवर्जितम् ।। ३३१.

गायत्री छंद उत्तम प्रकारे स्थिर आहे; प्रतिष्ठा आणि मध्यम यांसह; 'अत्युक्ता', 'अत्युक्त' आणि प्रारंभ, प्रत्येकी एक अक्षर कमी असते.

चतुर्भागो भवेत् पादो गण्च्छन्दः प्रदर्श्यते । तावन्तः समुद्रा गणा ह्यादिमध्यान्तसर्वगाः ।। ३३१.

पाद चार भागांत विभागला जातो; छंद गणांवरून ओळखता येतो. जसे समुद्र तितके गण, सुरुवात, मध्य आणि शेवट असे सर्वत्र असतात.

चतुर्णः पञ्च च गणा आर्य्यालक्षणमुच्यते । स्वरार्द्धञ्चार्य्यार्द्धं स्यादार्य्यांयां विषमेनजः ।। ३३१.

चार आणि पाच गण हे आर्या छंदाचे लक्षण सांगितले आहे. अर्धा स्वर आणि अर्धी आर्या, आर्येत विषम असलेले 'एनज' म्हणतात.

षष्ठो जो नलपूर्वा स्याद्‌द्वितीयादिपदं नले । सप्तमेऽन्ते प्रथमा च द्वितीये पञ्चमे नले ।। ३३१.

सहावा 'जो' हा 'न'पूर्वी येतो; दुसरा पाद 'न' असतो. सातव्या शेवटी, पहिला आणि दुसरा व पाचवा 'न' असतो.

अर्द्धे पदं प्रथमादि षष्ठ एको लघुर्भवेत् । त्रिषु गणेषु पादः स्यादार्य्या पञ्चार्द्धके स्मृता ।। ३३१.

अर्ध्या भागात, पहिला पाद सुरुवातीला आणि सहावा एक हलका अक्षर असतो. तीन गणांत पाद आर्या असतो, पाच अर्ध्या प्रमाणे ओळखला जातो.

विपुलान्याथ चपला गुरुमध्यागतौ च जौ । द्वितीयचतुर्थौ पूर्वे च चपला मुखपुर्विका ।। ३३१.

विपुला आणि चपला, ज्या वेळी मधे आणि सुरुवातीला गुरु (जड) येतो. दुसरा आणि चौथा, सुरुवातीला चपला, मुखपूर्व असते.

द्वितीथे जघनपूर्व्वा चपलार्य्या प्रकीर्त्तिता । उभयोर्महाचपला गीतवाद्यार्द्धतुल्यका ।। ३३१.

दुसऱ्यात, मागील शेवटी, चपलार्या सांगितली आहे. दोन्हीत, महाचपला, गाणे आणि वाद्य यांच्यासारखी सम आहे.

अन्त्येनार्द्धेनोपगीतिरुद्‌गीतिश्चोत्क्रमात् स्मृता । अर्द्धे रक्षगणा आर्य्या गीतच्छन्दोऽथ मात्रया ।। ३३१.

शेवटच्या अर्ध्याने उपगीती आणि उद्गीती अनुक्रमे ओळखल्या जातात. अर्ध्या भागात रक्षण करणारे गण आर्या असतात; गीती छंद मात्रावर ठरतो.

वैतालीयं द्विस्वरा स्यादयुष्पादे समे नलः । वसवोऽन्ते वनगाश्च गोपुच्छन्दशकं भवेत् ।। ३३१.

वैतालिय छंद दोन स्वरांचा असतो; त्याच पादात 'न' सम आहे. शेवटी वसु आणि वनग, गोपुच्छ छंद तयार होतो.

भगणआन्ता पाटलिका शेषे परे च पूर्ववत् । साकं षड्वा मिश्रायुक् प्राच्यवृत्तिः प्रदर्श्यते ।। ३३१.

विभागाच्या शेवटी पाटलिका येते आणि उरलेले पूर्वीप्रमाणेच राहते; सहा वासह मिसळून, पूर्वेकडील चाल अशी दाखवली जाते.

पञ्चमेन पूर्वसाकं तृतीयेन सहस्रयुक् । उदीच्यवृत्तिर्वाच्यां स्याद् युगपच्च प्रवर्त्तकं ।। ३३१.

पाचव्याबरोबर पूर्वीचे आणि तिसऱ्याबरोबर हजार जोडले, अशी उत्तरेकडील चाल सांगितली जाते आणि ती एकाच वेळी सुरू होते.

अयुक्चारुहासिनी स्याद्‌युगपच्चान्तिका भवेत् ।। ३३१.

युगाशिवाय ती आरुहासिनी म्हणतात, आणि एकाच वेळी घडल्यास तिला अंतिका म्हणतात.

सप्तार्च्चिर्वसवश्चैव मात्रासमकमीरितम् । भवेन्नलवमौ लश्च द्वादशो वा नवासिका ।। ३३१.

सात ज्वाळा आणि वसु हे मापाने समान सांगितले आहेत; अर्धा किंवा ल, किंवा बारा, किंवा नऊ असिका असू शकतात.

विश्वोकः पञ्चमाष्टौ मो चित्र लवमकश्चलः । परयुक्तेनोपचित्रा पादाकुलकमित्यतः ।। ३३१.

विश्वोक पाच किंवा आठ, किंवा चित्र, किंवा अर्धा लव, किंवा अस्थिर असतो; युग जोडल्यावर ती उपचित्रा म्हणतात, आणि पादाकुलक असे नाव आहे.

गीतार्य्या लोपश्चेत् सौम्या लः पूर्वः ज्योतिरीरिता । स्याच्छिखा विपर्य्यास्तार्द्धा तूलिका समुदाहृता ।। ३३१.

गीतार्येत काही गाळले गेले तर ती सौम्य म्हणतात; सुरुवातीला ल असेल तर ज्योती म्हणतात; शिखा उलटी आणि अर्धी असली तर तिला तूलिका म्हणतात.

एकोनत्रिंशदन्ते गः स्याज्ज्ञेजनसमावला । गु इत्येकगुरुं संख्यावर्णाद्दशविपर्य्ययात् ।। ३३१.

शेवटी एकोणतीस असतील तर ग समावळा म्हणून ओळखावा; गु म्हणजे एक गुरु, अक्षरांची संख्या आणि दहाच्या उलट्याने.

अग्निरुवाच वृत्तं समञ्चार्द्धसमं विषमञ्च त्रिधा वदे । समन्तावत् कृत्वकृतमर्द्धसमञ्च कारयेत् ।। ३३२.

अग्नी म्हणाले: वृत्त तीन प्रकारचे आहे — सम, अर्धसम आणि विषम; सर्व बाजूंनी सम केल्यावर, अर्धसमही करावे.