अग्निपुराणम्

गायत्री त्रिपदा नीवृत् नागी नवनवर्त्तुभिः । वाराही रसद्विरसा छम्दश्चाथ तृतीयकप् ।। ३३०.

गायत्री तीन पादांची, मागे घेतलेली, नागासारखी, नऊ-नऊ वळणांनी युक्त; वाराही, रसयुक्त आणि रसहीन, आणि छंद, मग तिसरा पाद.

द्विषाद् द्वादशवस्वन्तैः त्रिपात्तु त्रैष्टभैः स्मृतम् । उष्णिक् छन्दोऽष्टवसुकैः पादैर्वेदे प्रकीर्त्तितः ।। ३३०.

द्वादश वसु शेवटी असताना, तीन पादांपासून, ती त्रैष्टुभ म्हणून ओळखली जाते; उष्णिक छंद वेदात आठ वसु असलेल्या पादांनी वर्णन केला आहे.

ककुबुष्णिगष्टसूर्य्यवस्वर्णा त्रिभिरेव सः । पुनरुष्णिक् सूर्य्यवसुवस्वर्णैश्च त्रिपाद्भवेत् ।। ३३०.

ककुभ, उष्णिक, आठ सूर्य, वसु आणि वर्ण यांच्यासह, ते तीन पादांचे असते; पुन्हा, उष्णिक तीन पादांचे सूर्य, वसु आणि वर्ण यांच्यासह होते.

परोष्णिक् परतस्तस्माच्चतुष्णदात् त्रिभिर्भवेत् । साष्टाक्षरैरनुष्टुप् स्यात् चतुष्पाच्च त्रिपात् क्कचित् ।। ३३०.

श्रेष्ठ उष्णिक, त्याहून श्रेष्ठ, मग चार पादांपासून, तीन पादांचे होते; अनुष्टुप आठ अक्षरी, कधी चार पादांचे, कधी तीन पादांचे असते.

अष्टार्कसूर्य्यवर्णैः स्यात् मध्येऽन्ते च क्कचिद्भवेत् । वृहतीजगत्यस्त्रवोगायत्र्याः पूर्व्वको यदि ।। ३३०.

आठ अर्क, सूर्य आणि वर्ण यांच्यासह, मध्ये आणि शेवटी कधी कधी आढळते; पूर्वीचे गायत्री, जगती किंवा वृहत् असले तर.

तृतीयः पथ्या भवति द्वितीयान्यं कुसारिणी । स्कन्धौ ग्रीवा क्रोष्टुके स्याद् यक्षे स्याद्वो वृहत्यपि ।। ३३०.

तिसरा पथ्या असतो, दुसरा कुसारीणी; खांदे, मान आणि गुडघे यक्षासाठी, आणि वृहत् साठीही असतात.

उपरिष्टाद्‌ वृहत्यन्ते पुरस्ताद् वृहती पुनः । क्कचिन्नवकाश्चत्वारो दिग्विदिक्ष्वष्टवर्णिकाः ।। ३३०.

वर, वृहत् च्या शेवटी, आणि पुन्हा सुरुवातीला वृहत्; कधी कधी नऊ जागा, चार, दिशांना, आणि आठ अक्षरी असते.

महावृहती जागतैः स्यात् त्रिभिः सतो वृहत्यप्रि । भण्डिलः पङ्‌क्तिच्छन्दः स्यात् सूर्य्यार्काष्टाष्टवर्णकैः ।। ३३०.

महावृहत् जगतीसह, तीन पादांची, आणि वृहत् प्रिय असते; भंडिल हा पंक्ती छंद आहे, आठ सूर्य आणि अर्क अक्षरांनी युक्त.

पूर्व्वौ वेदयुजौ सतः पङ्‌क्तिश्च विपरीतकौ । प्रस्तारपङक्तिः पुरतः पवादास्तारपङ्‌क्तिका ।। ३३०.

पहिले दोन वेदाशी जोडलेले आहेत, आणि पंक्ती उलटी आहे; प्रस्तार पंक्ती पुढे असते, पवाद म्हणजे तार पंक्ती.

अक्षरपङ्‌क्तिः पञ्चकाश्चत्वारश्चाल्पशो द्वयं । पदपङ्‌क्तिः पञ्च भवेच्चतुषकं षट्‌ककत्रयेम् ।। ३३०.

अक्षर पंक्ती पाच, चार आणि थोडी दोन असते; पद पंक्ती पाच, चार, सहा आणि तीन असते.

षट्‌कपञ्चभिर्गायत्रैः षड्‌भिश्च जगती भवेत् । एकेन त्रिष्टुव्ज्योतिष्मती तथैव जगतोरिता ।। ३३०.

सहा आणि पाच गायत्री, सहा जगती यांनी; एकाने त्रैष्टुभ ज्योतिष्मती, तसेच जगती सांगितली आहे.

पुरस्ताज्जयोतिः प्रथमे मध्ये ज्योतिश्च मध्यतः । उपरिष्टाज्जोतिरन्त्यादेकस्मिन् पञ्चके तथा ।। ३३०.

ज्योतिष सुरुवातीला प्रथम, मध्ये ज्योतिष, आणि वर ज्योतिष शेवटी, तसेच पाचपैकी एका मध्ये.

भवेच्छन्दः शङ्कुमती षट्‌के छन्दः ककुद्मती । त्रिपादशिशुमध्या स्यात् सा पिपीलिकमध्यमा ।। ३३०.

षट्कामध्ये शंकुमती छंद, षट्कामध्ये ककुद्मती छंद; तीन पादांची, मधे बालक असलेली, ती मुंगीच्या मधली आहे.

विपरीता यवमध्या त्रिवृदेकेन वर्जिता । भूमिजैकेनाधिकेन द्विहीना च चिराद्भवेत् ।। ३३०.

विपरीत रचना, जिच्या मध्ये यव असतो, एक त्रिवृत कमी असते, एक भूमिजा जास्त असते आणि दोनने कमी केलेली असते, ती फार काळ टिकते.

स्वराट्‌स्याद्‌द्वाभ्यामधिकं सन्दिग्धो दैवतादितः । आदिपादान्निश्चयः स्याच्छन्दसां देवता क्रमात् ।। ३३०.

स्वराट दोन अधिक घेतल्यावर तयार होतो; देवतेपासून शंका आली तर, सुरुवातीच्या पादावरून निश्चितता होते; आणि छंद व देवता यांचा क्रमाने विचार करावा.

अग्निः सूर्य्यः शशी जीवो वरुणश्चन्द्र एव च । विश्वेदेवाश्च षड़ जाद्याः स्वराः षड़ जो वृषः क्रमात् ।। ३३०.

अग्नि, सूर्य, चंद्र, जीव, वरुण आणि पुन्हा चंद्र; विश्वदेव, सहा स्वर अनुक्रमे, आणि वृषभ अशा प्रकारे सांगितले आहेत.

गान्धारो मध्यमश्चैव पञ्चमो धैवतस्तथा । निषादवर्णाः श्वेतश्च साहड्गश्च पिसड्गकः ।। ३३०.

गांधार, मध्यम, पाचवा आणि धैवत; निषाद, पांढरा, साहडंग आणि पिसडंग हे आहेत.

कृष्णो नीलो लोहितश्च गौरी गायत्रिमुख्यके । गोरोचनाभाः कृतयो ज्योतिश्छन्दो हि श्यामलं ।। ३३०.

काळा, निळा, लाल आणि गोरी; मुख्य गायत्रीत; गोरोचनासारखे रूप; प्रकाश, छंद आणि खरं तर काळसर.

अग्निर्वैश्यः काश्यपश्च गौतमाह्गिरसौ क्रमात् । भार्गवः कौशिकश्चैव वाशिष्ठो गोत्रमीरितं ।। ३३०.

अग्नि, वैश्य, कश्यप, गौतम, आंगिरस असे अनुक्रमे; भार्गव, कौशिक आणि वसिष्ठ — ही गोत्रे सांगितली आहेत.

अग्निरुवाच चतुःशतमुत्कृतिः स्यादुकृतेश्चतुरस्त्यजेत् । अभिसंव्या प्रत्यकृतिस्तानि छन्दांसि वै पृथक् ।। ३३१.

अग्निने सांगितले: चारशे प्रमाण असते; दोष असलेल्या छंदात चार सोडावे लागतात. उलट उपाय म्हणजे प्रतिकृती; हे छंद वेगळे आहेत.

कृतिश्चातिधृतिवृत्ती अत्यष्टिष्चाष्टिरित्यतः । अतिशर्क्करी शक्करीति अतिजगती जगत्यपि ।। ३३१.

मोजमाप हे अधिकतेच्या कार्यावर ठरते; 'अत्यष्टि' आणि 'अष्टि' असे म्हणतात. 'अतिशक्करि' आणि 'शक्करि', 'अतिजगती' आणि 'जगती' असेही आहेत.

छन्दोऽत्र लौकिकंस्याच्च आर्षमात्रैष्टुभात् स्मृतम् । त्रिष्टुप्पङ्‌क्तिवृहती अनुष्टुवुष्णिगी रितम् ।। ३३१.

इथे छंद लौकिक असतो; वैदिक छंद मात्र, इष्टुभ, त्रिष्टुभ, पंक्ति, वृहत, अनुष्टुप, उष्णिक आणि ऋतम्हणून ओळखले जातात.

गायत्री स्यात् सुप्रतिष्ठा प्रतिष्ठा मध्यया सह । अत्युक्तात्युक्त आदिश्च एकैकाक्षरवर्जितम् ।। ३३१.

गायत्री छंद उत्तम प्रकारे स्थिर आहे; प्रतिष्ठा आणि मध्यम यांसह; 'अत्युक्ता', 'अत्युक्त' आणि प्रारंभ, प्रत्येकी एक अक्षर कमी असते.

चतुर्भागो भवेत् पादो गण्च्छन्दः प्रदर्श्यते । तावन्तः समुद्रा गणा ह्यादिमध्यान्तसर्वगाः ।। ३३१.

पाद चार भागांत विभागला जातो; छंद गणांवरून ओळखता येतो. जसे समुद्र तितके गण, सुरुवात, मध्य आणि शेवट असे सर्वत्र असतात.

चतुर्णः पञ्च च गणा आर्य्यालक्षणमुच्यते । स्वरार्द्धञ्चार्य्यार्द्धं स्यादार्य्यांयां विषमेनजः ।। ३३१.

चार आणि पाच गण हे आर्या छंदाचे लक्षण सांगितले आहे. अर्धा स्वर आणि अर्धी आर्या, आर्येत विषम असलेले 'एनज' म्हणतात.

षष्ठो जो नलपूर्वा स्याद्‌द्वितीयादिपदं नले । सप्तमेऽन्ते प्रथमा च द्वितीये पञ्चमे नले ।। ३३१.

सहावा 'जो' हा 'न'पूर्वी येतो; दुसरा पाद 'न' असतो. सातव्या शेवटी, पहिला आणि दुसरा व पाचवा 'न' असतो.

अर्द्धे पदं प्रथमादि षष्ठ एको लघुर्भवेत् । त्रिषु गणेषु पादः स्यादार्य्या पञ्चार्द्धके स्मृता ।। ३३१.

अर्ध्या भागात, पहिला पाद सुरुवातीला आणि सहावा एक हलका अक्षर असतो. तीन गणांत पाद आर्या असतो, पाच अर्ध्या प्रमाणे ओळखला जातो.

विपुलान्याथ चपला गुरुमध्यागतौ च जौ । द्वितीयचतुर्थौ पूर्वे च चपला मुखपुर्विका ।। ३३१.

विपुला आणि चपला, ज्या वेळी मधे आणि सुरुवातीला गुरु (जड) येतो. दुसरा आणि चौथा, सुरुवातीला चपला, मुखपूर्व असते.

द्वितीथे जघनपूर्व्वा चपलार्य्या प्रकीर्त्तिता । उभयोर्महाचपला गीतवाद्यार्द्धतुल्यका ।। ३३१.

दुसऱ्यात, मागील शेवटी, चपलार्या सांगितली आहे. दोन्हीत, महाचपला, गाणे आणि वाद्य यांच्यासारखी सम आहे.