अग्निपुराणम्

भक्त्या वित्तानुसारेण कुर्य्यात् प्रासादसञ्चयम् । अल्पे महति वा तुल्यफलमाढ्यदरिद्रयोः ।। ३२७.

भक्तीने आणि आपल्या ऐपतीनुसार मंदिर बांधावं. लहान असो वा मोठं, श्रीमंत आणि गरीब दोघांनाही सारखंच फळ मिळतं.

भागद्वयञ्च धर्मार्थं कल्पयेज्जीवनाय च । धनस्य भागमेकन्तु अनित्यं जीवितं यतः ।। ३२७.

धर्म आणि अर्थासाठी दोन भाग ठेवावेत, आणि उपजीविकेसाठी एक भाग ठेवावा. कारण धन आणि आयुष्य दोन्हीही क्षणभंगुर आहेत.

त्रिसप्तकुलमुद्‌धृत्य देवागारकृदर्थंभाक् । मृत्कष्ठेष्टकशैलाद्यैः क्रमात् कोटिगुणं फलम् ।। ३२७.

देवांचे मंदिर बांधणाऱ्याने एकवीस पिढ्या तारल्या जातात. माती, लाकूड, विटा किंवा दगड यापैकी ज्या ज्या गोष्टी वापरल्या, त्यानुसार फळ कोटीने वाढतं.

अष्टेष्टकसुरागारकारी स्वर्गमवाप्नुयात् । पांशुना क्रीडमानोपि देवागारकृदर्थभाक् ।। ३२७.

फक्त आठ विटांनी मंदिर बांधणारा सुद्धा स्वर्ग मिळवतो. अगदी मातीने खेळणारा जरी देवांचे मंदिर बांधतो, तरी त्याला फळ मिळतं.

अग्निरुवाच छन्दो वक्ष्ये मूलजैस्तैः पिङ्गलोक्तं यथाक्रमम् । सर्व्वादिमध्यान्तगणौ म्लौ द्वौ जौ स्तौ त्रिकौ गणाः ।। ३२८.

अग्नी म्हणतो: मी छंद सांगतो, मूळ अक्षरांपासून, पिंगलाने जसे सांगितले आहे तसे. सर्व, आदि, मध्य, अंत, म्लौ, द्वौ, जौ, स्तौ, त्रिक — हे अक्षरांचे गट आहेत.

ह्रस्वो गुरुर्व्वा पादान्ते पूर्व्वो योगाद्‌ विसर्गतः । अनुस्वाराद्व्यञ्जनात् स्थात् जिह्वामूलीयतस्तथा ।। ३२८.

पदाच्या शेवटी लहान किंवा मोठा अक्षर, आधीच्या संयोगामुळे किंवा विसर्गामुळे, अनुस्वार किंवा व्यंजनामुळे, हे सगळे जिभेच्या मुळाशी उच्चारले जातात.

उपाध्मानीयतो दीर्वो गुरुर्ग्लौ नौ गणाविह । वसवोष्टौ च चत्वारो वेदादित्यादिलोपतः ।। ३२८.

फुंकराने निर्माण होणारा दीर्घ किंवा गुरु अक्षर 'ग्लौ' आणि 'नौ' गटात सापडतो; आठ वसु आणि चार आदित्य यांचा वेदात लोप झालेला आहे.

अग्निरुवाच पाद आपादपूरणे गायत्र्यो वसवः स्मृताः । जगत्या आदित्याः पादो विराजो दिश ईरिताः ।। ३३०.

अग्नी म्हणाले: पद पूर्ण करण्यासाठी 'पाद' वापरतात; गायत्रीत वसु आठवले जातात; जगतीमध्ये आदित्य, विराजच्या पादाला दिशा म्हणतात.

विष्णुतो रुद्राः पादः स्याच्छन्द एकादिपादकं । आद्यं चतुष्पाच्चतुर्मिस्त्रिपात् सप्ताक्षरैः क्कचित् ।। ३३०.

विष्णूसाठी रुद्र हे पाद आहेत; छंद पहिल्या पादापासून सुरू होते; पहिले चार पादांचे, मग चार तीन पादांचे, आणि कधी कधी सात अक्षरी असते.

सा गायत्री पदे नीवृत् तत्‌प्रतिष्ठादि षट् त्रिपात् । बधँमाना षड़ष्टाष्टा त्रिपात् षड् वसूभूवरैः ।। ३३०.

ती गायत्री पादात मागे घेतली जाते; तिची प्रतिष्ठा आणि सहा तीन पादांचे प्रकार; बांधलेली असताना सहा, आठ, तीन पादांचे, सहा वसु आणि भूवर यांच्यासह.

गायत्री त्रिपदा नीवृत् नागी नवनवर्त्तुभिः । वाराही रसद्विरसा छम्दश्चाथ तृतीयकप् ।। ३३०.

गायत्री तीन पादांची, मागे घेतलेली, नागासारखी, नऊ-नऊ वळणांनी युक्त; वाराही, रसयुक्त आणि रसहीन, आणि छंद, मग तिसरा पाद.

द्विषाद् द्वादशवस्वन्तैः त्रिपात्तु त्रैष्टभैः स्मृतम् । उष्णिक् छन्दोऽष्टवसुकैः पादैर्वेदे प्रकीर्त्तितः ।। ३३०.

द्वादश वसु शेवटी असताना, तीन पादांपासून, ती त्रैष्टुभ म्हणून ओळखली जाते; उष्णिक छंद वेदात आठ वसु असलेल्या पादांनी वर्णन केला आहे.

ककुबुष्णिगष्टसूर्य्यवस्वर्णा त्रिभिरेव सः । पुनरुष्णिक् सूर्य्यवसुवस्वर्णैश्च त्रिपाद्भवेत् ।। ३३०.

ककुभ, उष्णिक, आठ सूर्य, वसु आणि वर्ण यांच्यासह, ते तीन पादांचे असते; पुन्हा, उष्णिक तीन पादांचे सूर्य, वसु आणि वर्ण यांच्यासह होते.

परोष्णिक् परतस्तस्माच्चतुष्णदात् त्रिभिर्भवेत् । साष्टाक्षरैरनुष्टुप् स्यात् चतुष्पाच्च त्रिपात् क्कचित् ।। ३३०.

श्रेष्ठ उष्णिक, त्याहून श्रेष्ठ, मग चार पादांपासून, तीन पादांचे होते; अनुष्टुप आठ अक्षरी, कधी चार पादांचे, कधी तीन पादांचे असते.

अष्टार्कसूर्य्यवर्णैः स्यात् मध्येऽन्ते च क्कचिद्भवेत् । वृहतीजगत्यस्त्रवोगायत्र्याः पूर्व्वको यदि ।। ३३०.

आठ अर्क, सूर्य आणि वर्ण यांच्यासह, मध्ये आणि शेवटी कधी कधी आढळते; पूर्वीचे गायत्री, जगती किंवा वृहत् असले तर.

तृतीयः पथ्या भवति द्वितीयान्यं कुसारिणी । स्कन्धौ ग्रीवा क्रोष्टुके स्याद् यक्षे स्याद्वो वृहत्यपि ।। ३३०.

तिसरा पथ्या असतो, दुसरा कुसारीणी; खांदे, मान आणि गुडघे यक्षासाठी, आणि वृहत् साठीही असतात.

उपरिष्टाद्‌ वृहत्यन्ते पुरस्ताद् वृहती पुनः । क्कचिन्नवकाश्चत्वारो दिग्विदिक्ष्वष्टवर्णिकाः ।। ३३०.

वर, वृहत् च्या शेवटी, आणि पुन्हा सुरुवातीला वृहत्; कधी कधी नऊ जागा, चार, दिशांना, आणि आठ अक्षरी असते.

महावृहती जागतैः स्यात् त्रिभिः सतो वृहत्यप्रि । भण्डिलः पङ्‌क्तिच्छन्दः स्यात् सूर्य्यार्काष्टाष्टवर्णकैः ।। ३३०.

महावृहत् जगतीसह, तीन पादांची, आणि वृहत् प्रिय असते; भंडिल हा पंक्ती छंद आहे, आठ सूर्य आणि अर्क अक्षरांनी युक्त.

पूर्व्वौ वेदयुजौ सतः पङ्‌क्तिश्च विपरीतकौ । प्रस्तारपङक्तिः पुरतः पवादास्तारपङ्‌क्तिका ।। ३३०.

पहिले दोन वेदाशी जोडलेले आहेत, आणि पंक्ती उलटी आहे; प्रस्तार पंक्ती पुढे असते, पवाद म्हणजे तार पंक्ती.

अक्षरपङ्‌क्तिः पञ्चकाश्चत्वारश्चाल्पशो द्वयं । पदपङ्‌क्तिः पञ्च भवेच्चतुषकं षट्‌ककत्रयेम् ।। ३३०.

अक्षर पंक्ती पाच, चार आणि थोडी दोन असते; पद पंक्ती पाच, चार, सहा आणि तीन असते.

षट्‌कपञ्चभिर्गायत्रैः षड्‌भिश्च जगती भवेत् । एकेन त्रिष्टुव्ज्योतिष्मती तथैव जगतोरिता ।। ३३०.

सहा आणि पाच गायत्री, सहा जगती यांनी; एकाने त्रैष्टुभ ज्योतिष्मती, तसेच जगती सांगितली आहे.

पुरस्ताज्जयोतिः प्रथमे मध्ये ज्योतिश्च मध्यतः । उपरिष्टाज्जोतिरन्त्यादेकस्मिन् पञ्चके तथा ।। ३३०.

ज्योतिष सुरुवातीला प्रथम, मध्ये ज्योतिष, आणि वर ज्योतिष शेवटी, तसेच पाचपैकी एका मध्ये.

भवेच्छन्दः शङ्कुमती षट्‌के छन्दः ककुद्मती । त्रिपादशिशुमध्या स्यात् सा पिपीलिकमध्यमा ।। ३३०.

षट्कामध्ये शंकुमती छंद, षट्कामध्ये ककुद्मती छंद; तीन पादांची, मधे बालक असलेली, ती मुंगीच्या मधली आहे.

विपरीता यवमध्या त्रिवृदेकेन वर्जिता । भूमिजैकेनाधिकेन द्विहीना च चिराद्भवेत् ।। ३३०.

विपरीत रचना, जिच्या मध्ये यव असतो, एक त्रिवृत कमी असते, एक भूमिजा जास्त असते आणि दोनने कमी केलेली असते, ती फार काळ टिकते.

स्वराट्‌स्याद्‌द्वाभ्यामधिकं सन्दिग्धो दैवतादितः । आदिपादान्निश्चयः स्याच्छन्दसां देवता क्रमात् ।। ३३०.

स्वराट दोन अधिक घेतल्यावर तयार होतो; देवतेपासून शंका आली तर, सुरुवातीच्या पादावरून निश्चितता होते; आणि छंद व देवता यांचा क्रमाने विचार करावा.

अग्निः सूर्य्यः शशी जीवो वरुणश्चन्द्र एव च । विश्वेदेवाश्च षड़ जाद्याः स्वराः षड़ जो वृषः क्रमात् ।। ३३०.

अग्नि, सूर्य, चंद्र, जीव, वरुण आणि पुन्हा चंद्र; विश्वदेव, सहा स्वर अनुक्रमे, आणि वृषभ अशा प्रकारे सांगितले आहेत.

गान्धारो मध्यमश्चैव पञ्चमो धैवतस्तथा । निषादवर्णाः श्वेतश्च साहड्गश्च पिसड्गकः ।। ३३०.

गांधार, मध्यम, पाचवा आणि धैवत; निषाद, पांढरा, साहडंग आणि पिसडंग हे आहेत.

कृष्णो नीलो लोहितश्च गौरी गायत्रिमुख्यके । गोरोचनाभाः कृतयो ज्योतिश्छन्दो हि श्यामलं ।। ३३०.

काळा, निळा, लाल आणि गोरी; मुख्य गायत्रीत; गोरोचनासारखे रूप; प्रकाश, छंद आणि खरं तर काळसर.

अग्निर्वैश्यः काश्यपश्च गौतमाह्गिरसौ क्रमात् । भार्गवः कौशिकश्चैव वाशिष्ठो गोत्रमीरितं ।। ३३०.

अग्नि, वैश्य, कश्यप, गौतम, आंगिरस असे अनुक्रमे; भार्गव, कौशिक आणि वसिष्ठ — ही गोत्रे सांगितली आहेत.