अग्निपुराणम्

सर्ववाद्यमयी घण्टा तस्या वादनमर्थकृत् । गोशकृन्मूत्रवल्मीकमृत्तिकाभस्मवारिभिः ।। ३२७.

सर्व प्रकारच्या धातूंपासून बनवलेली घंटा योग्य असते. तिचा आवाज महत्वाचा असतो, आणि ती गायीच्या शेणाने, मूत्राने, वाळमुठीच्या मातीनं, भस्माने आणि पाण्याने शुद्ध करावी.

वेस्मायतनलिङ्गादेः कार्य्यमेवं विशोधनम् । स्कन्दो नमः शिवायेति मन्त्रः सर्व्वार्थसाधकः ।। ३२७.

घर, मंदिर किंवा लिंग यांची शुद्धी ह्याच प्रकारे करावी. 'स्कंद, शिवाला नमस्कार' हा मंत्र सर्व कार्य सिद्ध करतो.

गीतः पञ्चाक्षरो वेदे लोके गीतः षड़क्षरः । ओमित्यन्ते स्थितः शम्भुर्म्मुद्रार्थं वटवीजवत् ।। ३२७.

पंचाक्षरी मंत्र वेदात गायला जातो, आणि षडक्षरी मंत्र लोकांमध्ये प्रचलित आहे. 'ॐ' हा शब्द शेवटी शंभू म्हणून उभा राहतो, जणू काही वडाच्या बीसारखा, मुद्रा करण्यासाठी.

क्रमान्नमः शिवायेति ईशानाद्यानि वै विदुः । षड़क्षरस्य सूत्रस्य भाष्यद्विद्याकदम्बकं ।। ३२७.

क्रमाने 'शिवाला नमस्कार' आणि ईशानादी मंत्र ओळखले जातात. षडक्षरी सूत्र हे अनेक भाष्य आणि विद्या यांचा समूह आहे.

यदोँनमः शिवायेति एतावत् परमं पदम् । अनेन पूजयेल्लिङ्गं लिङ्गे यस्मात् स्थितः शिवः ।। ३२७.

'शिवाला नमस्कार' हेच सर्वोच्च स्थान आहे. या मंत्राने लिंगाची पूजा करावी, कारण लिंगातच शिव वास करतो.

अनुग्रहाय लोकानां धर्म्मकामार्थमुक्तिदः । यो न पूजयते लिङ्गन्न स धर्म्मादिभाजनं ।। ३२७.

संपूर्ण जगासाठी कल्याण, धर्म, काम आणि मोक्ष देणारा जो लिंगाची पूजा करत नाही, तो धर्म वगैरेचा अधिकारी होत नाही.

लिङ्गार्च्चनाद्भुक्तिमुक्तिर्यावज्जीवमतो यजेत् । वरं प्राणपरित्यागो भुञ्जीतापूज्य नैव तं ।। ३२७.

लिंगाची भक्तीपूर्वक पूजा केल्याने आयुष्यभर भोग आणि मोक्ष मिळतो. म्हणून त्याची पूजा करावी; त्याऐवजी प्राण सोडणंही चालेल, पण पूजा न करणे योग्य नाही.

रुद्रस्य पूजनाद्रुद्रो विष्णुः स्याद्विष्णुपूजनात् । सूर्य्यः स्यात् सूर्य्यपूजातः शक्त्यादिः शक्तिपूजनात् ।। ३२७.

रुद्राची पूजा केल्याने माणूस रुद्र होतो; विष्णूची पूजा केल्याने विष्णू होतो; सूर्याची पूजा केल्याने सूर्य होतो; शक्ती वगैरेची पूजा केल्याने तसंच फळ मिळतं.

सर्वयज्ञतपोदाने तीर्थे वेदेषु यत् फलं । तत् फलं कोटिगुणितं स्थाप्य लिङ्गं लभेन्नरः ।। ३२७.

सर्व यज्ञ, तप, दान, तीर्थयात्रा आणि वेदांमधून जे फळ मिळतं, ते लिंग स्थापनेने कोटीपटीने वाढून मिळतं.

त्रिसन्ध्यं योर्च्चयेल्लिङ्गं कृत्वा विल्वेन पार्थिवम् । शतैकादशिकं यावत् कुलमुद्‌धृत्य नाकभाक् ।। ३२७.

जो कोणी दिवसातील तीन सांध्यांना बिल्वपत्रांनी मातीचं लिंग तयार करून पूजा करतो, तो शंभर आणि अकरा पिढ्या स्वर्गात पोहोचवतो.

भक्त्या वित्तानुसारेण कुर्य्यात् प्रासादसञ्चयम् । अल्पे महति वा तुल्यफलमाढ्यदरिद्रयोः ।। ३२७.

भक्तीने आणि आपल्या ऐपतीनुसार मंदिर बांधावं. लहान असो वा मोठं, श्रीमंत आणि गरीब दोघांनाही सारखंच फळ मिळतं.

भागद्वयञ्च धर्मार्थं कल्पयेज्जीवनाय च । धनस्य भागमेकन्तु अनित्यं जीवितं यतः ।। ३२७.

धर्म आणि अर्थासाठी दोन भाग ठेवावेत, आणि उपजीविकेसाठी एक भाग ठेवावा. कारण धन आणि आयुष्य दोन्हीही क्षणभंगुर आहेत.

त्रिसप्तकुलमुद्‌धृत्य देवागारकृदर्थंभाक् । मृत्कष्ठेष्टकशैलाद्यैः क्रमात् कोटिगुणं फलम् ।। ३२७.

देवांचे मंदिर बांधणाऱ्याने एकवीस पिढ्या तारल्या जातात. माती, लाकूड, विटा किंवा दगड यापैकी ज्या ज्या गोष्टी वापरल्या, त्यानुसार फळ कोटीने वाढतं.

अष्टेष्टकसुरागारकारी स्वर्गमवाप्नुयात् । पांशुना क्रीडमानोपि देवागारकृदर्थभाक् ।। ३२७.

फक्त आठ विटांनी मंदिर बांधणारा सुद्धा स्वर्ग मिळवतो. अगदी मातीने खेळणारा जरी देवांचे मंदिर बांधतो, तरी त्याला फळ मिळतं.

अग्निरुवाच छन्दो वक्ष्ये मूलजैस्तैः पिङ्गलोक्तं यथाक्रमम् । सर्व्वादिमध्यान्तगणौ म्लौ द्वौ जौ स्तौ त्रिकौ गणाः ।। ३२८.

अग्नी म्हणतो: मी छंद सांगतो, मूळ अक्षरांपासून, पिंगलाने जसे सांगितले आहे तसे. सर्व, आदि, मध्य, अंत, म्लौ, द्वौ, जौ, स्तौ, त्रिक — हे अक्षरांचे गट आहेत.

ह्रस्वो गुरुर्व्वा पादान्ते पूर्व्वो योगाद्‌ विसर्गतः । अनुस्वाराद्व्यञ्जनात् स्थात् जिह्वामूलीयतस्तथा ।। ३२८.

पदाच्या शेवटी लहान किंवा मोठा अक्षर, आधीच्या संयोगामुळे किंवा विसर्गामुळे, अनुस्वार किंवा व्यंजनामुळे, हे सगळे जिभेच्या मुळाशी उच्चारले जातात.

उपाध्मानीयतो दीर्वो गुरुर्ग्लौ नौ गणाविह । वसवोष्टौ च चत्वारो वेदादित्यादिलोपतः ।। ३२८.

फुंकराने निर्माण होणारा दीर्घ किंवा गुरु अक्षर 'ग्लौ' आणि 'नौ' गटात सापडतो; आठ वसु आणि चार आदित्य यांचा वेदात लोप झालेला आहे.

अग्निरुवाच पाद आपादपूरणे गायत्र्यो वसवः स्मृताः । जगत्या आदित्याः पादो विराजो दिश ईरिताः ।। ३३०.

अग्नी म्हणाले: पद पूर्ण करण्यासाठी 'पाद' वापरतात; गायत्रीत वसु आठवले जातात; जगतीमध्ये आदित्य, विराजच्या पादाला दिशा म्हणतात.

विष्णुतो रुद्राः पादः स्याच्छन्द एकादिपादकं । आद्यं चतुष्पाच्चतुर्मिस्त्रिपात् सप्ताक्षरैः क्कचित् ।। ३३०.

विष्णूसाठी रुद्र हे पाद आहेत; छंद पहिल्या पादापासून सुरू होते; पहिले चार पादांचे, मग चार तीन पादांचे, आणि कधी कधी सात अक्षरी असते.

सा गायत्री पदे नीवृत् तत्‌प्रतिष्ठादि षट् त्रिपात् । बधँमाना षड़ष्टाष्टा त्रिपात् षड् वसूभूवरैः ।। ३३०.

ती गायत्री पादात मागे घेतली जाते; तिची प्रतिष्ठा आणि सहा तीन पादांचे प्रकार; बांधलेली असताना सहा, आठ, तीन पादांचे, सहा वसु आणि भूवर यांच्यासह.

गायत्री त्रिपदा नीवृत् नागी नवनवर्त्तुभिः । वाराही रसद्विरसा छम्दश्चाथ तृतीयकप् ।। ३३०.

गायत्री तीन पादांची, मागे घेतलेली, नागासारखी, नऊ-नऊ वळणांनी युक्त; वाराही, रसयुक्त आणि रसहीन, आणि छंद, मग तिसरा पाद.

द्विषाद् द्वादशवस्वन्तैः त्रिपात्तु त्रैष्टभैः स्मृतम् । उष्णिक् छन्दोऽष्टवसुकैः पादैर्वेदे प्रकीर्त्तितः ।। ३३०.

द्वादश वसु शेवटी असताना, तीन पादांपासून, ती त्रैष्टुभ म्हणून ओळखली जाते; उष्णिक छंद वेदात आठ वसु असलेल्या पादांनी वर्णन केला आहे.

ककुबुष्णिगष्टसूर्य्यवस्वर्णा त्रिभिरेव सः । पुनरुष्णिक् सूर्य्यवसुवस्वर्णैश्च त्रिपाद्भवेत् ।। ३३०.

ककुभ, उष्णिक, आठ सूर्य, वसु आणि वर्ण यांच्यासह, ते तीन पादांचे असते; पुन्हा, उष्णिक तीन पादांचे सूर्य, वसु आणि वर्ण यांच्यासह होते.

परोष्णिक् परतस्तस्माच्चतुष्णदात् त्रिभिर्भवेत् । साष्टाक्षरैरनुष्टुप् स्यात् चतुष्पाच्च त्रिपात् क्कचित् ।। ३३०.

श्रेष्ठ उष्णिक, त्याहून श्रेष्ठ, मग चार पादांपासून, तीन पादांचे होते; अनुष्टुप आठ अक्षरी, कधी चार पादांचे, कधी तीन पादांचे असते.

अष्टार्कसूर्य्यवर्णैः स्यात् मध्येऽन्ते च क्कचिद्भवेत् । वृहतीजगत्यस्त्रवोगायत्र्याः पूर्व्वको यदि ।। ३३०.

आठ अर्क, सूर्य आणि वर्ण यांच्यासह, मध्ये आणि शेवटी कधी कधी आढळते; पूर्वीचे गायत्री, जगती किंवा वृहत् असले तर.

तृतीयः पथ्या भवति द्वितीयान्यं कुसारिणी । स्कन्धौ ग्रीवा क्रोष्टुके स्याद् यक्षे स्याद्वो वृहत्यपि ।। ३३०.

तिसरा पथ्या असतो, दुसरा कुसारीणी; खांदे, मान आणि गुडघे यक्षासाठी, आणि वृहत् साठीही असतात.

उपरिष्टाद्‌ वृहत्यन्ते पुरस्ताद् वृहती पुनः । क्कचिन्नवकाश्चत्वारो दिग्विदिक्ष्वष्टवर्णिकाः ।। ३३०.

वर, वृहत् च्या शेवटी, आणि पुन्हा सुरुवातीला वृहत्; कधी कधी नऊ जागा, चार, दिशांना, आणि आठ अक्षरी असते.

महावृहती जागतैः स्यात् त्रिभिः सतो वृहत्यप्रि । भण्डिलः पङ्‌क्तिच्छन्दः स्यात् सूर्य्यार्काष्टाष्टवर्णकैः ।। ३३०.

महावृहत् जगतीसह, तीन पादांची, आणि वृहत् प्रिय असते; भंडिल हा पंक्ती छंद आहे, आठ सूर्य आणि अर्क अक्षरांनी युक्त.

पूर्व्वौ वेदयुजौ सतः पङ्‌क्तिश्च विपरीतकौ । प्रस्तारपङक्तिः पुरतः पवादास्तारपङ्‌क्तिका ।। ३३०.

पहिले दोन वेदाशी जोडलेले आहेत, आणि पंक्ती उलटी आहे; प्रस्तार पंक्ती पुढे असते, पवाद म्हणजे तार पंक्ती.