अग्निपुराणम्

अष्टम्याञ्च चतुर्दश्यां तृतीयायां विशेषतः । मृत्युञ्जयार्च्चनं वक्ष्ये पूजयेत् कलसोदरे ।। ३२६.

अष्टमी, चतुर्दशी आणि विशेषतः तृतीया या दिवशी, मृत्युञ्जयाची पूजा कशी करावी ते मी सांगतो, ती कलशाच्या आत करावी.

हूयमानञ्च प्रणवो मूर्त्तिरोजस ईदृशं । मूलञ्च वौषडन्तेन कुम्भमुद्रां प्रदर्शयेत् ।। ३२६.

होम करताना ॐ असा प्रणव उच्चारावा; असं रूप स्थापन करावं. मूळ मंत्र 'वौषट्' ने संपतो आणि कलशमुद्रा दाखवावी.

होमयेत् क्षीरदूर्वाज्यममृताञ्च पुनर्नवाम् । पायसञ्च पुरोडासमयुतन्तु पजेन्मनुं ।। ३२६.

दूध, दुर्वा, तूप, अमृत, पुनर्नवा, पायस आणि पुरोडाशासहित नैवेद्य मंत्रोच्चाराने अर्पण करावा.

चतुर्मुखं चतुर्वाहुं द्वाभ्याञ्च कलसन्दधत् । वरदाभयकं द्वाभ्यां स्नायाद्वै कुम्भमुद्रया ।। ३२६.

तो चार मुखांचा, चार हातांचा, दोन हातांनी दोन कलश धरलेला, दोन हातांनी वरदान आणि अभय देणारा, कलशमुद्रेत स्नान घालावं.

आरोग्यैश्वर्य्यदीर्घायुरौषधं मन्त्रितं शुभम् । अपमृत्युहरो ध्यातः पूजितोऽद्भुत एव सः ।। ३२६.

आरोग्य, ऐश्वर्य आणि दीर्घायुष्यासाठी मंत्रित औषध शुभ असतं; त्याचं ध्यान आणि पूजा केल्यावर तो अकालमृत्यू दूर करणारा ठरतो.

ईश्वर उवाच व्रतेश्वरांश्च सत्यादीनिष्ट्वा व्रतसम्र्पणम्। अरिष्टशमने शस्तमरिष्टं सूत्रनायकम् ।। ३२७.

ईश्वर म्हणतो: सत्यादी व्रतस्वामींची पूजा करून व्रत समर्पण करावं; अपशकुन दूर करण्यासाठी सर्वात उत्तम म्हणजे संकट टाळणारा धागा.

हेमरत्नमयं भूत्यै महाशङ्खञ्च मारणे । आप्यायने शङ्खसूत्रं मौक्तिकं पूत्रवर्द्धनम् ।। ३२७.

समृद्धीसाठी सोन्याचा किंवा रत्नांचा धागा, मारणासाठी मोठा शंख, वृद्धीसाठी शंखाचा दोरा, आणि पुत्रवाढीसाठी मोत्याचा दोरा वापरावा.

स्फाटिकं भूतिदं कौशं मुक्तिदं रुद्रनेत्रजं । धात्रीफलप्रमाणेन रुद्राक्षँ चोत्तमन्ततः ।। ३२७.

स्फटिक जीवन देतो, रेशीम मोक्ष देतं, आणि रुद्राच्या डोळ्यातून जन्मलेलं रुद्राक्ष, आवळ्याएवढं मोठं असेल तर ते सर्वात श्रेष्ठ मानलं जातं.

समेरुं मेरुहीनं वा सूत्रं जप्यन्तु मानसम् । अनामाङ्गुष्ठमाक्रम्य जपं भाष्यन्तु कारयेत् ।। ३२७.

माळेत मेरू असो वा नसो, मंत्र मनातल्या मनात म्हणावा. अंगठ्यापासून अनामिकेकडे माळ फिरवावी, आणि जप तोंडाने बोलावा.

तर्ज्जन्यङ्गुष्ठमाक्रम्य न मेरुं लङ्घयेज्जपे । प्रमादात् पतिते सूत्रे जप्तव्यन्तु शतद्वयम् ।। ३२७.

तर्जनीपासून अंगठ्यापर्यंत माळ फिरवावी, पण जप करताना मेरू कधीही ओलांडू नये. जर माळ निष्काळजीपणामुळे खाली पडली, तर दोनशे वेळा मंत्र म्हणावा.

सर्ववाद्यमयी घण्टा तस्या वादनमर्थकृत् । गोशकृन्मूत्रवल्मीकमृत्तिकाभस्मवारिभिः ।। ३२७.

सर्व प्रकारच्या धातूंपासून बनवलेली घंटा योग्य असते. तिचा आवाज महत्वाचा असतो, आणि ती गायीच्या शेणाने, मूत्राने, वाळमुठीच्या मातीनं, भस्माने आणि पाण्याने शुद्ध करावी.

वेस्मायतनलिङ्गादेः कार्य्यमेवं विशोधनम् । स्कन्दो नमः शिवायेति मन्त्रः सर्व्वार्थसाधकः ।। ३२७.

घर, मंदिर किंवा लिंग यांची शुद्धी ह्याच प्रकारे करावी. 'स्कंद, शिवाला नमस्कार' हा मंत्र सर्व कार्य सिद्ध करतो.

गीतः पञ्चाक्षरो वेदे लोके गीतः षड़क्षरः । ओमित्यन्ते स्थितः शम्भुर्म्मुद्रार्थं वटवीजवत् ।। ३२७.

पंचाक्षरी मंत्र वेदात गायला जातो, आणि षडक्षरी मंत्र लोकांमध्ये प्रचलित आहे. 'ॐ' हा शब्द शेवटी शंभू म्हणून उभा राहतो, जणू काही वडाच्या बीसारखा, मुद्रा करण्यासाठी.

क्रमान्नमः शिवायेति ईशानाद्यानि वै विदुः । षड़क्षरस्य सूत्रस्य भाष्यद्विद्याकदम्बकं ।। ३२७.

क्रमाने 'शिवाला नमस्कार' आणि ईशानादी मंत्र ओळखले जातात. षडक्षरी सूत्र हे अनेक भाष्य आणि विद्या यांचा समूह आहे.

यदोँनमः शिवायेति एतावत् परमं पदम् । अनेन पूजयेल्लिङ्गं लिङ्गे यस्मात् स्थितः शिवः ।। ३२७.

'शिवाला नमस्कार' हेच सर्वोच्च स्थान आहे. या मंत्राने लिंगाची पूजा करावी, कारण लिंगातच शिव वास करतो.

अनुग्रहाय लोकानां धर्म्मकामार्थमुक्तिदः । यो न पूजयते लिङ्गन्न स धर्म्मादिभाजनं ।। ३२७.

संपूर्ण जगासाठी कल्याण, धर्म, काम आणि मोक्ष देणारा जो लिंगाची पूजा करत नाही, तो धर्म वगैरेचा अधिकारी होत नाही.

लिङ्गार्च्चनाद्भुक्तिमुक्तिर्यावज्जीवमतो यजेत् । वरं प्राणपरित्यागो भुञ्जीतापूज्य नैव तं ।। ३२७.

लिंगाची भक्तीपूर्वक पूजा केल्याने आयुष्यभर भोग आणि मोक्ष मिळतो. म्हणून त्याची पूजा करावी; त्याऐवजी प्राण सोडणंही चालेल, पण पूजा न करणे योग्य नाही.

रुद्रस्य पूजनाद्रुद्रो विष्णुः स्याद्विष्णुपूजनात् । सूर्य्यः स्यात् सूर्य्यपूजातः शक्त्यादिः शक्तिपूजनात् ।। ३२७.

रुद्राची पूजा केल्याने माणूस रुद्र होतो; विष्णूची पूजा केल्याने विष्णू होतो; सूर्याची पूजा केल्याने सूर्य होतो; शक्ती वगैरेची पूजा केल्याने तसंच फळ मिळतं.

सर्वयज्ञतपोदाने तीर्थे वेदेषु यत् फलं । तत् फलं कोटिगुणितं स्थाप्य लिङ्गं लभेन्नरः ।। ३२७.

सर्व यज्ञ, तप, दान, तीर्थयात्रा आणि वेदांमधून जे फळ मिळतं, ते लिंग स्थापनेने कोटीपटीने वाढून मिळतं.

त्रिसन्ध्यं योर्च्चयेल्लिङ्गं कृत्वा विल्वेन पार्थिवम् । शतैकादशिकं यावत् कुलमुद्‌धृत्य नाकभाक् ।। ३२७.

जो कोणी दिवसातील तीन सांध्यांना बिल्वपत्रांनी मातीचं लिंग तयार करून पूजा करतो, तो शंभर आणि अकरा पिढ्या स्वर्गात पोहोचवतो.

भक्त्या वित्तानुसारेण कुर्य्यात् प्रासादसञ्चयम् । अल्पे महति वा तुल्यफलमाढ्यदरिद्रयोः ।। ३२७.

भक्तीने आणि आपल्या ऐपतीनुसार मंदिर बांधावं. लहान असो वा मोठं, श्रीमंत आणि गरीब दोघांनाही सारखंच फळ मिळतं.

भागद्वयञ्च धर्मार्थं कल्पयेज्जीवनाय च । धनस्य भागमेकन्तु अनित्यं जीवितं यतः ।। ३२७.

धर्म आणि अर्थासाठी दोन भाग ठेवावेत, आणि उपजीविकेसाठी एक भाग ठेवावा. कारण धन आणि आयुष्य दोन्हीही क्षणभंगुर आहेत.

त्रिसप्तकुलमुद्‌धृत्य देवागारकृदर्थंभाक् । मृत्कष्ठेष्टकशैलाद्यैः क्रमात् कोटिगुणं फलम् ।। ३२७.

देवांचे मंदिर बांधणाऱ्याने एकवीस पिढ्या तारल्या जातात. माती, लाकूड, विटा किंवा दगड यापैकी ज्या ज्या गोष्टी वापरल्या, त्यानुसार फळ कोटीने वाढतं.

अष्टेष्टकसुरागारकारी स्वर्गमवाप्नुयात् । पांशुना क्रीडमानोपि देवागारकृदर्थभाक् ।। ३२७.

फक्त आठ विटांनी मंदिर बांधणारा सुद्धा स्वर्ग मिळवतो. अगदी मातीने खेळणारा जरी देवांचे मंदिर बांधतो, तरी त्याला फळ मिळतं.

अग्निरुवाच छन्दो वक्ष्ये मूलजैस्तैः पिङ्गलोक्तं यथाक्रमम् । सर्व्वादिमध्यान्तगणौ म्लौ द्वौ जौ स्तौ त्रिकौ गणाः ।। ३२८.

अग्नी म्हणतो: मी छंद सांगतो, मूळ अक्षरांपासून, पिंगलाने जसे सांगितले आहे तसे. सर्व, आदि, मध्य, अंत, म्लौ, द्वौ, जौ, स्तौ, त्रिक — हे अक्षरांचे गट आहेत.

ह्रस्वो गुरुर्व्वा पादान्ते पूर्व्वो योगाद्‌ विसर्गतः । अनुस्वाराद्व्यञ्जनात् स्थात् जिह्वामूलीयतस्तथा ।। ३२८.

पदाच्या शेवटी लहान किंवा मोठा अक्षर, आधीच्या संयोगामुळे किंवा विसर्गामुळे, अनुस्वार किंवा व्यंजनामुळे, हे सगळे जिभेच्या मुळाशी उच्चारले जातात.

उपाध्मानीयतो दीर्वो गुरुर्ग्लौ नौ गणाविह । वसवोष्टौ च चत्वारो वेदादित्यादिलोपतः ।। ३२८.

फुंकराने निर्माण होणारा दीर्घ किंवा गुरु अक्षर 'ग्लौ' आणि 'नौ' गटात सापडतो; आठ वसु आणि चार आदित्य यांचा वेदात लोप झालेला आहे.

अग्निरुवाच पाद आपादपूरणे गायत्र्यो वसवः स्मृताः । जगत्या आदित्याः पादो विराजो दिश ईरिताः ।। ३३०.

अग्नी म्हणाले: पद पूर्ण करण्यासाठी 'पाद' वापरतात; गायत्रीत वसु आठवले जातात; जगतीमध्ये आदित्य, विराजच्या पादाला दिशा म्हणतात.

विष्णुतो रुद्राः पादः स्याच्छन्द एकादिपादकं । आद्यं चतुष्पाच्चतुर्मिस्त्रिपात् सप्ताक्षरैः क्कचित् ।। ३३०.

विष्णूसाठी रुद्र हे पाद आहेत; छंद पहिल्या पादापासून सुरू होते; पहिले चार पादांचे, मग चार तीन पादांचे, आणि कधी कधी सात अक्षरी असते.