अग्निपुराणम्

शिवः शिखा तथा ज्योतिः सवित्रश्चेतिगोचराः । गोचरन्तु कुलं ज्ञेयं तेन लक्षअयस्तु दीक्षइतः ।। ३२५.

शिव, शिखा आणि तेज, तसेच सविता हे त्याचे क्षेत्र आहेत; त्या क्षेत्रावरून कुळ ओळखावे आणि त्या चिन्हावरून दीक्षा मिळते.

प्राजापत्यो महीपालः कपोतो ग्रन्थिकः शिवे । कुटिलाश्चैव वेतालाः पद्महंसाः शिखाकुले ।। ३२५.

प्राजापत्य, राजा, कपोत, ग्रंथिक हे शिवाचे आहेत; वाकडे, वेताळ, कमळ आणि हंस हे शिखा कुळाचे आहेत.

धृताराष्ट्रा बकाः काका गोपाला ज्योतिसंज्ञके । कुटिका सारठाश्चैव गुटिका दण्डिनोऽपरे ।। ३२५.

धृतराष्ट्र, बगळे, कावळे, गवळी हे तेज कुळाचे समजले जातात; झोपडीत राहणारे, सारथी, माळ घालणारे आणि दंड धरणारे हे इतर आहेत.

सावित्री गोचरे चैवमेकैकस्तु चतुर्विधः । सिद्धाद्यंशकमाख्यास्ये येन मन्त्रः सुसिद्धिदः ।। ३२५.

सावित्री क्षेत्रात प्रत्येकजण चार प्रकारचा असतो; मी सिद्धांचा पहिला भाग सांगतो, ज्यामुळे मंत्र मोठे यश देतो.

भूमौ तु मातृका लेख्याः कूटषण्डविवर्ज्जिताः । मन्त्राक्षराणि विश्लिष्य अनुस्वारं नयेत् पृथक् ।। ३२५.

मातृका अक्षरे जमिनीवर लिहावीत, गुप्त आणि नपुंसक टाळावीत; मंत्राची अक्षरे वेगळी करून, अनुस्वार वेगळा घालावा.

साधकस्य तु या संज्ञा तस्या विश्लेषणं चरेत् । मन्त्रस्यादौ तथा चान्ते साधकार्णानि योजयेत् ।। ३२५.

साधकाचे नाव वेगळे करावे; मंत्राच्या सुरुवातीला आणि शेवटी साधकाची अक्षरे जोडावीत.

सिद्धः साध्यः सुसिद्धोऽरिः संज्ञातो गणयेत् क्रमात् । मन्त्रस्यादौ तथा चान्ते सिद्धिदः स्याच्छतांशतः ।। ३२५.

सिद्ध, साध्य, सुसिद्ध, आणि अरि असे अनुक्रमे मोजावेत; मंत्राच्या सुरुवातीला आणि शेवटी घातल्यास, यशश्वी होणे शंभरपट होते.

सिद्धादिश्चान्तसिद्धिश्च तत्क्षणादेव सिध्यति । सुसुद्धादिः सुसिद्धान्तः सिद्धवत् परिकल्पयेत् ।। ३२५.

सुरुवातीला सिद्ध आणि शेवटी सिद्ध असेल, तर त्याच क्षणी यश मिळते; सुसिद्धाने सुरुवात आणि सुसिद्धाने शेवट असेल, तर ते सिद्धासारखे मानावे.

अरिमादौ तथान्ते च दूरतः परिवर्ज्जयेत् । सिद्धः सुसिद्धश्चैकार्थे अरिः साध्यस्तथैव च ।। ३२५.

अरि सुरुवातीला आणि शेवटी टाळावे, आणि दूर ठेवावे; सिद्ध, सुसिद्ध, साध्य आणि अरि यांचा अर्थ सारखाच आहे.

आदौ सिद्धः स्थितो मन्त्रे तदन्ते तद्वदेव हि । मध्ये रिपुसहस्राणि न दोषाय भवन्ति हि ।। ३२५.

मंत्राच्या सुरुवातीला आणि शेवटी सिद्ध असेल, तर मध्ये हजारो शत्रू असले तरी काहीही दोष होत नाही.

मायाप्रसादप्रणवेनांशकः ख्यातमन्त्रके । ब्रह्मांशको ब्र्ह्मविद्या विष्ण्वङ्गो वैष्णवः स्मृतः ।। ३२५.

माया, प्रसाद आणि प्रणव यांचा भाग असलेला मंत्र प्रसिद्ध आहे; ब्रह्माचा भाग म्हणजे ब्रह्मविद्या, विष्णूचा भाग वैष्णव म्हणतात.

रुद्रांशको भवेद्वीर इन्द्रांशश्चेश्वरप्रियः । नागांशो नागस्तब्धाक्षो यक्षांशो भूषणप्रियः ।। ३२५.

रुद्राचा अंश असलेला पुरुष शूरवीर असतो; इंद्राचा अंश असलेला इस्वराला प्रिय असतो; नागाचा अंश असलेला पुरुष स्थिर डोळ्यांचा असतो; यक्षाचा अंश असलेला दागिन्यांना आवडणारा असतो.

गन्धर्व्वाशोऽतिगीतादि भीमांशो राक्षसांशकः । दैत्यांशः स्याद् युद्धकार्य्यो मानी विद्याधरांशकः ।। ३२५.

गंधर्वाचा अंश असलेला गाण्याला फारच आसक्त असतो; भीमाचा अंश असलेला राक्षसी स्वभावाचा असतो; दैत्याचा अंश असलेला युद्धासाठी उत्सुक असतो; आणि जो माणूस अभिमानी असतो, तो विद्याधराचा अंश असतो.

पिशाचांशो मलाक्रान्तो मन्त्रं दद्यान्निरीक्ष्य च । मन्त्र एकात् फड़न्तः स्यात् विद्यापञ्चाशतावधि ।। ३२५.

पिशाचाचा अंश असलेला माणूस अपवित्रतेने ग्रस्त असतो; त्याने मंत्र नीट पाहून द्यावा; 'फट्' ने संपणारा मंत्र पन्नास अक्षरांपर्यंत विद्या देतो.

बाला विंशाक्षरान्ता च रुद्रा द्वाविंशगायुधा । तत ऊर्द्ध्वन्तु ये मन्त्रा वृद्वा यावच्छतत्रयं ।। ३२५.

बालामंत्र वीस अक्षरी असतो; रुद्रामंत्र बावीस शस्त्रांनी युक्त असतो; त्यापुढे, हे ज्ञानी, मंत्र छत्तीस ते छ्याहत्तर अक्षरांपर्यंत असतात.

अकारादिहकारान्ताः क्रमात् पक्षौ सितासितौ । अनुस्वारविसर्गेण विना चैव स्वरा दश ।। ३२५.

'अ' पासून 'ह' पर्यंतच्या वर्णांचे दोन गट आहेत—एक पांढरे, एक काळे; अनुनासिक आणि विसर्ग वगळता, दहा स्वर आहेत.

ह्रस्वाः शुक्ला दीर्घाः श्यामांस्तिथयः प्रतिपन्मुखाः । उदिते शान्तिकादीनि भ्रमिते वश्यकादिकम् ।। ३२५.

लघु स्वर पांढरे, दीर्घ स्वर काळसर असतात; चंद्राच्या कलांमध्ये प्रतिपदेला सुरुवात होते; सूर्य उगवताना शांतीसारखी कर्मे करावीत, चंद्र उगवताना वश्यादी कर्मे करावीत.

भ्रामिते सन्धयो द्वेषोच्चाटने स्तम्भनेऽस्तकम् । इहावाहे शान्तिकाद्यं पिङ्गले कर्षणादिकम् ।। ३२५.

चंद्र फिरत असताना संधिकाळात द्वेष, उच्चाटन, स्तंभन यांसाठी कर्मे करावीत; चंद्र स्थिर असताना शांतीसाठी; पिंगट अवस्थेत आकर्षणादी कर्मे करावीत.

मारणोच्चाटनादीनि विषुवे पञ्चधा पृथक् । अधरस्य गृहे पृथ्वी ऊर्द्ध्वे तेजोऽन्तरा द्रवः ।। ३२५.

मारण, उच्चाटन यांसारखी कर्मे विषुवत्काळी वेगवेगळ्या पाच प्रकारे करावीत; खालच्या भागात पृथ्वी, वर तेज, मध्ये द्रव असतो.

रन्ध्रपार्श्वे बहिर्वायुः सर्वं व्याप्य महेश्वरः । स्तम्भनं पार्थिवे शान्तिर्ज्जले वश्यादि तेजसे ।। ३२५.

रंध्रांच्या बाजूला आणि बाहेर वायू असतो; सर्वत्र महेश्वर व्यापून असतो; स्तंभन पृथ्वीचे, शांती जलाचे, वश्यादी तेजाचे असते.

ईश्वर उवाच सौभाग्यादेरुमापूजां वक्ष्येऽहं भुक्तिमुक्तिदां । मन्त्रध्यानं मण्डलञ्च मुद्रां होमादिसाधनम् ।। ३२६.

ईश्वर म्हणाले: मी सौभाग्यादी लाभासाठी, भोग आणि मोक्ष देणारी उमा-पूजा, तिचा मंत्र, ध्यान, मंडळ, मुद्रा आणि होमादी साधने सांगतो.

चित्रभानुं शिवं कालं महाशक्तिसमन्वितम् । इडाद्यं परतोहृत्य सदेवः सविकारणम् ।। ३२६.

ते तेजस्वी, शिव, काळ, महान शक्तीने युक्त; इडा पासून परा पर्यंत, देवता आणि कारणांसह.

द्वितायं द्वारकाक्रान्तं गौरीप्रीतिपदान्वितं । चतुर्थ्यन्तं प्रकर्त्तव्यं गौर्य्या वै मूलवाचकं ।। ३२६.

द्वितीय, द्वारका व्यापलेले, गौरीच्या कृपास्थानाने युक्त; ते चतुर्थीने संपवावे, तेच गौरीचे मूळ नाव आहे.

ओं ह्रीँ सः शौँ गौर्य्यै नमः । तत्रार्णत्रितयेनैव जातियुक्तं षड़ङ्गुलम् । आसनं प्रणवेनैव पूर्त्तिं वै हृदयेन् तु ।। ३२६.

ॐ ह्रीं सः शौं गौऱ्यै नमः; तिथे तीन पवित्र अक्षरांनी, जातीसह, सहा बोटांची लांबी; आसन प्राणवाने, पूर्णता हृदयाक्षराने साध्य होते.

उदकञ्च तथा कालं शिववीजं समुद्धरेत् । प्राणं दीर्घस्वराक्रान्तं षडङ्गं जातिसंयुतम् ।। ३२६.

पाणी आणि काळ, शिवबीज उगवावे; प्राण दीर्घ स्वरांनी व्यापलेला, षडंगयुक्त, जातीसह असावा.

आसनं प्रणवेनात्र मूर्त्तिन्यासं हृदाचरेत् । यामलं कथितं वत्स एकवीरं वदाम्यऽथ ।। ३२६.

इथे आसन प्राणवाने, मूर्तीस्थापन हृदयाक्षराने करावी; यामल सांगितले, आता एकवीर सांगतो.

व्यापकं सृष्टिसंयुक्तं वह्निमायाकृशानुभिः । शिवशक्तिमयं वीजं हृदयादिविवर्ज्जितं ।। ३२६.

सर्वव्यापी, सृष्टीसह, अग्नि, माया आणि किरणांनी युक्त; शिवशक्तिमय बीज, हृदयादींविना.

गौरीं यजेद्धेमरूप्यां काष्ठनां शौलजादिकां । पञ्चपिण्डां तथाऽव्यक्तां कोणे मध्ये तु पञ्चमं ।। ३२६.

गौरीचे सुवर्ण, रौप्य, लाकूड किंवा शौलजादी पासून बनवून पूजा करावी; पाच मूर्ती, तसेच अव्यक्त, कोपऱ्यात मध्यभागी पाचवी ठेवावी.

ललिता सुभगा गौरी क्षोभणी चाग्नितः क्रमात् । वामा ज्येष्ठा क्रिया ज्ञाना वृत्ते पूर्व्वादितो यजेत् ।। ३२६.

ललिता, शुभ गौरी, क्षोभणी आणि अग्निता अनुक्रमे; वामा, ज्येष्ठा, क्रिया, ज्ञान, वर्तुळात पूर्वेकडून पूजा करावी.