अग्निपुराणम्

ईश्वर उवाच वागीश्वरीपूजनञ्च प्रवदामि समण्डलम् । ऊहकं कालसंयुक्तं मनुं वर्णसमायुतम्।। ३१९.

ईश्वर म्हणाले: मी वागीश्वरीची पूजा आणि मंडल सांगतो; सूक्ष्म मंत्र, काळाशी एकरूप, अक्षरांनी युक्त.

निषाद ईश्वरं कार्य्यं मनुना चन्द्रसूर्यवत् । अक्षरन्न हिदेयं स्यात् ध्यायेत् कुन्देन्दुसन्निभां ।। ३१९.

ईश्वराची पूजा मंत्राने करावी, जशी चंद्र आणि सूर्य; अक्षरं लपवू नयेत; तिने कुंद आणि चंद्रासारखी शुभ्र आहे असं ध्यान करावं.

पञ्चाशद्वर्णमालान्तु मुक्तास्रग्दामभूषिताम् । वरदाभयाक्षसूत्रपुस्तकाढ्यां त्रिलोचनां ।। ३१९.

पन्नास अक्षरांची माळ, मोत्यांच्या हाराने सुशोभित; वरद आणि अभय मुद्रा, अक्षसूत्र, पुस्तक आणि तीन डोळे असलेली.

लक्षं जपेन्मस्तकान्तं स्कन्धान्तं वर्णमालिकां । अकारादिक्षकारान्तां विशन्तीं मानवत् स्मरेत् ।। ३१९.

कोणीही 'अ' पासून 'क्ष' पर्यंतच्या वर्णांची माळ, डोक्याच्या सुरुवातीपासून खांद्याच्या शेवटापर्यंत, एक लक्ष वेळा जपावी. ती वर्णमाळा मानवी रूपात आत शिरते असे आठवावे.

कुर्य्याद् गुरुश्च दीक्षार्थं मन्त्रग्राहे तु मण्डलम् । सूर्य्याग्रमिन्दुभक्तन्तु भागाभ्यां कमलं हितं ।। ३१९.

गुरूंनी दीक्षेसाठी, मंत्र ग्रहण करण्याकरिता, एक मंडळ तयार करावे. सूर्य आणि चंद्र यांच्यासाठी दोन भागांत विभागलेले कमळ योग्य आहे.

वीथिका पदिका कार्य्या पद्मान्यष्टौ चतुष्पदे । वीथिका पदिका वाह्ये द्वाराणि द्विपदानि तु ।। ३१९.

रस्ते आणि पायऱ्या तयार कराव्यात, चार पाकळ्यांचे आठ कमळे असावीत. बाहेरच्या बाजूला रस्ते आणि पायऱ्या, आणि दोन पाकळ्यांची दारे असावीत.

उपद्वाराणि तद्वच्च कोणवान्धं द्विपट्टिकम् । सितानि नव पद्मानि कर्णिका कनकप्रभा ।। ३१९.

त्याचप्रमाणे बाजूची दारे असावीत आणि कोपऱ्यांमध्ये दुहेरी पट्ट्या असाव्यात. नऊ पांढरी कमळे आणि मध्यभागी सोन्यासारखी झळाळणारी कर्णिका असावी.

केशराणि विचित्राणि कोणात्रक्तेन पूरयेत् । व्योमरेखान्तरं कृष्णं द्वाराणीन्द्रेभमानतः ।। ३१९.

केशर विविध रंगांची असावीत आणि कोपरे लाल रंगाने भरावेत. आकाशरेषांमधील जागा काळी असावी आणि दारे इंद्राच्या हत्तीच्या रूपासारखी असावीत.

मध्ये सरस्वतीं पद्मेवागीशी पूर्व्वपद्मके । हृत्लेखा चित्रवागीशी गायत्री विश्वरुपया ।। ३१९.

मध्यभागी सरस्वतीचे ध्यान करावे, पूर्वेकडील कमळात वाणीची देवी म्हणून. हृदयरेषेवर अद्भुत वागीश्री आणि गायत्रीचे विश्वरूप ध्यान करावे.

शाङ्करी मतिर्धुतिश्च पूर्व्वाद्या ह्रीँ स्ववीजकाः । ध्येया सरस्वतीवच्च कपिलाज्येन होमकः । संस्कृतप्राकृतकविः काव्यशास्त्रादिविद्भवेत् ।। ३१९.

शांकरि, मन आणि तेज, पूर्वेकडून सुरू होणारे, 'ह्रीं' आणि इतर बीजाक्षरांसह, सरस्वतीप्रमाणे ध्यान करावे. कपिला तुपाने होम करावा. अशा प्रकारे संस्कृत आणि प्राकृत काव्यशास्त्रात पारंगत कवी होतो.

सर्व्वतो भद्रकान्यष्टमण्डलानि वदे गुह । शक्तिमासाधयेत् प्राचीमिष्टायां विषुवे सुधीः ।। ३२०.

गुहा, मी आठ शुभ मंडळांचे वर्णन करतो. इच्छित पूर्व दिशेला, विषुवत्काळी, योग्य समजून शक्तीची स्थापना करावी.

चित्रास्वात्यन्तरेणाथ दृष्टसूत्रेण वा पुनः । पूर्व्वापरायतं सूत्रमास्फाल्य मद्यतोऽङ्कयेत् ।। ३२०.

चित्रा आणि स्वाती यांच्या मध्ये किंवा पुन्हा दृश्यमान दोऱ्याने, पूर्व-पश्चिम दिशेला दोरा ताणून मध्यबिंदू निश्चित करावा.

कोटचिद्वयन्तु तन्मध्यादङ्‌कयेद्दक्षिणोत्तरम् । मध्ये द्वयं प्रकर्त्तव्यं स्फालयेद्दक्षिणोत्तरम् ।। ३२०.

दोन्ही कोपऱ्यांच्या मधून दक्षिण आणि उत्तर दिशा निश्चित कराव्यात. मध्यभागी दोन भाग करावेत आणि दक्षिण-उत्तर रेषा ताणाव्यात.

शतक्षेत्रार्द्धमानेन कोणसम्पातमादिशेत् । एवं सूत्रचतुष्कस्य स्फालनाच्चतुरस्रकम् ।। ३२०.

शंभर एककांच्या अर्ध्या मापाने कोपऱ्यांचा संगम दाखवावा. अशा चार दोऱ्यांच्या ताणण्याने चौकोन तयार होतो.

जायते तत्र कर्त्तव्यं भद्रस्वेदकरं शुभम् । वसुभक्तेन्दुद्विपदे क्षेत्रे वीथी च भागिका ।। ३२०.

तेथे शुभ आणि सुखदायक भद्रस्वेदकर तयार करावा. वसु आणि चंद्र यांच्यासाठी दोन भागांत विभागलेल्या क्षेत्रात रस्ता आणि विभाग असावा.

द्वारं द्विपदिकं पद्ममानाद्वै सकपोलकम् । कोणबन्धविवित्त्रन्तु द्विपदं तत्र वर्त्तयेत् ।। ३२०.

द्वार दोन एककांचे असावे आणि कमळ त्यानुसार, गालांसह मोजावे. कोपऱ्यांच्या सांध्यावर दुहेरी पट्टी तेथे करावी.

शुक्लं पद्मं कर्णिका तु पीता चित्रन्तु केशरम्। रक्ता वीथी तत्र कल्प्या द्वारं लोकेशरूपकं ।। ३२०.

कमळ पांढरे असावे, कर्णिका पिवळी, आणि केशर रंगीबेरंगी असावे. तेथे रस्ता लाल असावा आणि दार लोकनाथाच्या रूपासारखे असावे.

रक्तकोणं विधौ नित्ये नैमित्तिकेऽव्जकं श्रृणु । असंसक्तन्तु संसक्तं द्विधाव्जं भुक्तिमुक्तिकृत् ।। ३२०.

नियमित आणि विशेष विधीत कोपरे लाल असावीत. कमळाचे दोन प्रकार ऐक: एक अलिप्त आणि एक संलग्न, हे दोन्ही भोग आणि मुक्ती देतात.

असंसक्तं सुमुक्षूणां संसक्तं तत्त्रिधा पृथक् । बालो युवा च वृद्धश्च नामतः फलसिद्धिदाः ।। ३२०.

अलिप्त कमळ मुक्ती इच्छिणाऱ्यांसाठी आहे. संलग्न तीन प्रकारचे आहेत: बाल, युवक आणि वृद्ध, हे नावानुसार त्यांचे फळ देतात.

पद्मक्षेत्रे तु सूत्राणि दिग्विदिशु विनिक्षिपेत् । वृत्तानि पञ्चकल्पानि पद्मक्षेत्रसमानि तु ।। ३२०.

कमळ क्षेत्रात, दोरे मुख्य आणि उपदिशांमध्ये ठेवावेत. पाच वर्तुळे तयार करावीत, जी कमळ क्षेत्राएवढीच असावीत.

प्रथमे कर्णिका तत्र पुष्करैर्न्नवभिर्युता । केशराणि चतुर्व्विशद्वितीयेऽथ तृतीयके ।। ३२०.

पहिल्या वर्तुळात कर्णिका असावी, नऊ पाकळ्यांसह जोडलेली. दुसऱ्या आणि तिसऱ्या वर्तुळात चोवीस केशरे असावीत.

दलसन्धिर्गजकुम्भनिभान्तर्यद्दलाग्रकम् । पञ्चमे व्योमरूपन्तु संसक्तं कमलं स्मृतं ।। ३२०.

जिथे कमळाच्या पाकळ्यांची सांधणी हत्तीच्या कपाळासारखी दिसते आणि पाकळीचं टोक जुळलेलं असतं, तिथे पाचव्या ठिकाणी आकाशाच्या स्वरूपात एकत्रित कमळ मानलं जातं.

असंसक्ते दलाग्रे तु दिग्भागैर्विस्तराद्भजेत् ।. भागद्वयपरित्यागाद्वस्वंशैर्वर्त्तयेद्दलम् ।। ३२०.

जर पाकळीचं टोक जुळलेलं नसेल, तर त्या पाकळीला दिशा धरून मोठ्या प्रमाणात विभागावं; दोन भाग बाजूला ठेवून उरलेल्या सहा भागांतून पाकळी तयार करावी.

सन्धिविस्तरसूत्रेण तन्मूलादञ्जयेद्दलम् सव्यासव्यक्रमेणैव वृद्धमेतद्भवेत्तथा ।। ३२०.

सांधणीच्या रुंदीच्या दोरीने, त्या पाकळीच्या मुळापासून उजवी-डावी अशा आलटून पालटून ओढावं, म्हणजे ती पाकळी हळूहळू वाढत जाईल.

अथ वा सन्धिमध्यात्तु भ्रामयेदर्द्धचन्द्रवत् । सन्धिद्वयाग्रसूत्रं वा बालपद्मन्तथा भवेत् ।। ३२०.

किंवा सांधणीच्या मधून अर्धचंद्रासारखी फिरवावी; किंवा दोन सांधणीच्या टोकापासून दोरीने ओढावं, असं केल्याने बाळकमळ तयार होतं.

. सन्धिसूत्रार्द्धमानेन पृष्ठतः परिवर्त्तयेत् । तीक्ष्णाग्रन्तु सुवातेन कमलं भुक्तिमुक्तिदम् ।। ३२०.

सांधणीच्या दोरीच्या अर्ध्या मापाने मागून वळवावं; तीक्ष्ण टोक आणि मंद वाऱ्याने ते कमळ भोग आणि मुक्ती देणारं ठरतं.

मुक्तवृद्धौ च वश्यादौ बालं पद्मं समानकं । नवनाभंनवहस्तं भागैर्म्मन्त्रात्मकैश्च तत् ।। ३२०.

मुक्त स्वरूपात आणि वाढलेल्या अवस्थेत, तसेच वश करण्यासाठी, बाळकमळ सारखंच करावं, त्याला नवीन नाभी आणि नऊ हातांचं माप द्यावं, आणि मंत्रमय भागांनी ते सजवावं.

मध्येऽव्जं पट्टिकावीजं द्वारेणाब्जस्य मानतः । कण्ठोपकण्ठमुक्तानि तद्वाह्ये वीथिका मता ।। ३२०.

मध्यभागी कमळ असतं, त्यात पट्टीचं बीज असतं; कमळाच्या प्रवेशद्वारी योग्य माप घ्यावं; गळा आणि उपगळ्याच्या मण्यांची माळ त्याच्या बाहेर असते, आणि त्यापलीकडे वाट असते.

पञ्चभागान्विता सा तु समन्ताद्दशभागिका । दिग्विदिक्ष्वष्ट पद्मानि द्वारपद्मं सवीथिकम् ।। ३२०.

ती वाट पाच भागांनी युक्त असते, आणि सर्व बाजूंनी दहा भागांची असते; दिशांना आणि कोपऱ्यांना आठ कमळं, द्वारकमळ आणि त्याची वाट असते.