अग्निपुराणम्

चन्द्रार्द्धनादनादानतं ब्रह्मविष्णुविभूषितम् । उदधिं नरसिंहञ्च सूर्य्यमात्राविभेदितम् ।। ३१८.

अर्धचंद्र आणि नाद, नादाने वाकलेला, ब्रह्मा आणि विष्णूने अलंकृत; समुद्र आणि नरसिंह हे सूर्यापासून वेगळे नाहीत.

यदा कृतं तदा तस्य ब्रह्माण्यङ्गानि पूर्व्ववत् । ओजाख्यमंशुमद्‌युक्तं प्रथमं वर्णमुद्धरेत् ।। ३१८.

जेव्हा हे तयार केलं जातं, तेव्हा त्याची ब्रह्माची अंगे पूर्वीसारखीच असतात; पहिलं अक्षर तेजस्वी आणि ओजयुक्त घ्यावं.

अंशुमच्चांशुनाक्रान्तंक द्वितीयं वर्णनायकम् । अंशुमानीश्चरन्तद्वत् तृतीयं मुक्तिदायकम् ।। ३१८.

दुसरं मुख्य अक्षर तेजस्वी असून किरणांनी व्यापलेलं आहे; तिसरं, तेजस्वी प्रभू प्रमाणे चालणारं, मुक्ती देणारं आहे.

ऊहकञ्चांशुनाक्रान्तं वरुणप्राणतैजसम् । पद्ममिन्दुसमाक्रान्तं नन्दीशमेकपादधृक् ।। ३१८.

सूक्ष्म, किरणांनी व्यापलेलं, वरुणाचं प्राणशक्ती आहे; कमळ, चंद्राने व्यापलेलं, नंदीश एकपाद धारण करणारा आहे.

अंशुमानुदकप्राणः सप्तमं वर्णमुद्‌धृतम् । अस्यार्द्धं तृतीयञ्चैव पञ्चमं सप्तमं तथा ।। ३१८.

तेजस्वी, जलाची प्राणशक्ती असलेला, सातवं अक्षर म्हणून घेतला जातो; त्याचं अर्ध, तिसरं, पाचवं आणि सातवं असं घ्यावं.

प्रथमञ्चान्ततो योज्यं क्षपणं दशवीजकम् । अस्यार्द्धंतृतीयञ्चैव पञ्चैमं सप्तमं तथा ।। ३१८.

पहिलं आणि शेवटचं जोडावं, क्षपण करणारा, दहा बियांचं; त्याचं अर्ध, तिसरं, पाचवं आणि सातवं असं घ्यावं.

सद्योजातन्तु नवमं द्वितीयाद्‌धृदयादिकम् । दशार्णप्रणवं यत्तु फडन्तञ्चास्त्रमुद्धरेत् ।। ३१८.

सद्योजात नववं आहे, दुसऱ्यापासून हृदय वगैरे येतं; दहा अक्षरी प्रणव आणि शेवटी 'फट्' हे अस्त्र म्हणून घ्यावं.

नमस्कारयुतान्यत्र ब्रह्माङ्गानि तु नान्यथा । द्वितीयादष्टमं यावदष्टौ विद्येश्वरा मताः ।। ३१८.

इथे ब्रह्माची अंगे नेहमी नमस्कारासह असतात, अन्यथा नाही; दुसऱ्यापासून आठव्या पर्यंत आठ विद्वेष्वर मानले जातात.

अनन्तेशश्च सूक्षमश्च तृतीयश्च शिवोत्तमः । एकमूर्त्त्येकरूपस्तु त्रिमूर्त्तिरपस्तथा ।। ३१८.

अनंतेश आणि सूक्ष्म, तिसरा शिवोत्तम; एक मूर्ती, एक रूप, आणि तसंच त्रिमूर्ती, जलाचा स्वामी.

श्रीकण्ठश्च शिखण्डी च अष्टौ वद्येश्वराः स्मृताः । शिखिण्डिनोऽप्यनन्तान्तं मन्त्रान्तं मूर्त्तिरीरीता ।। ३१८.

श्रीकंठ आणि शिखंडी, हे आठ विद्वेष्वर म्हणून ओळखले जातात; शिखंडी, अनंत, मंत्राच्या शेवटपर्यंतच्या सर्व मूर्ती असं सांगितलं आहे.

ईश्वर उवाच वागीश्वरीपूजनञ्च प्रवदामि समण्डलम् । ऊहकं कालसंयुक्तं मनुं वर्णसमायुतम्।। ३१९.

ईश्वर म्हणाले: मी वागीश्वरीची पूजा आणि मंडल सांगतो; सूक्ष्म मंत्र, काळाशी एकरूप, अक्षरांनी युक्त.

निषाद ईश्वरं कार्य्यं मनुना चन्द्रसूर्यवत् । अक्षरन्न हिदेयं स्यात् ध्यायेत् कुन्देन्दुसन्निभां ।। ३१९.

ईश्वराची पूजा मंत्राने करावी, जशी चंद्र आणि सूर्य; अक्षरं लपवू नयेत; तिने कुंद आणि चंद्रासारखी शुभ्र आहे असं ध्यान करावं.

पञ्चाशद्वर्णमालान्तु मुक्तास्रग्दामभूषिताम् । वरदाभयाक्षसूत्रपुस्तकाढ्यां त्रिलोचनां ।। ३१९.

पन्नास अक्षरांची माळ, मोत्यांच्या हाराने सुशोभित; वरद आणि अभय मुद्रा, अक्षसूत्र, पुस्तक आणि तीन डोळे असलेली.

लक्षं जपेन्मस्तकान्तं स्कन्धान्तं वर्णमालिकां । अकारादिक्षकारान्तां विशन्तीं मानवत् स्मरेत् ।। ३१९.

कोणीही 'अ' पासून 'क्ष' पर्यंतच्या वर्णांची माळ, डोक्याच्या सुरुवातीपासून खांद्याच्या शेवटापर्यंत, एक लक्ष वेळा जपावी. ती वर्णमाळा मानवी रूपात आत शिरते असे आठवावे.

कुर्य्याद् गुरुश्च दीक्षार्थं मन्त्रग्राहे तु मण्डलम् । सूर्य्याग्रमिन्दुभक्तन्तु भागाभ्यां कमलं हितं ।। ३१९.

गुरूंनी दीक्षेसाठी, मंत्र ग्रहण करण्याकरिता, एक मंडळ तयार करावे. सूर्य आणि चंद्र यांच्यासाठी दोन भागांत विभागलेले कमळ योग्य आहे.

वीथिका पदिका कार्य्या पद्मान्यष्टौ चतुष्पदे । वीथिका पदिका वाह्ये द्वाराणि द्विपदानि तु ।। ३१९.

रस्ते आणि पायऱ्या तयार कराव्यात, चार पाकळ्यांचे आठ कमळे असावीत. बाहेरच्या बाजूला रस्ते आणि पायऱ्या, आणि दोन पाकळ्यांची दारे असावीत.

उपद्वाराणि तद्वच्च कोणवान्धं द्विपट्टिकम् । सितानि नव पद्मानि कर्णिका कनकप्रभा ।। ३१९.

त्याचप्रमाणे बाजूची दारे असावीत आणि कोपऱ्यांमध्ये दुहेरी पट्ट्या असाव्यात. नऊ पांढरी कमळे आणि मध्यभागी सोन्यासारखी झळाळणारी कर्णिका असावी.

केशराणि विचित्राणि कोणात्रक्तेन पूरयेत् । व्योमरेखान्तरं कृष्णं द्वाराणीन्द्रेभमानतः ।। ३१९.

केशर विविध रंगांची असावीत आणि कोपरे लाल रंगाने भरावेत. आकाशरेषांमधील जागा काळी असावी आणि दारे इंद्राच्या हत्तीच्या रूपासारखी असावीत.

मध्ये सरस्वतीं पद्मेवागीशी पूर्व्वपद्मके । हृत्लेखा चित्रवागीशी गायत्री विश्वरुपया ।। ३१९.

मध्यभागी सरस्वतीचे ध्यान करावे, पूर्वेकडील कमळात वाणीची देवी म्हणून. हृदयरेषेवर अद्भुत वागीश्री आणि गायत्रीचे विश्वरूप ध्यान करावे.

शाङ्करी मतिर्धुतिश्च पूर्व्वाद्या ह्रीँ स्ववीजकाः । ध्येया सरस्वतीवच्च कपिलाज्येन होमकः । संस्कृतप्राकृतकविः काव्यशास्त्रादिविद्भवेत् ।। ३१९.

शांकरि, मन आणि तेज, पूर्वेकडून सुरू होणारे, 'ह्रीं' आणि इतर बीजाक्षरांसह, सरस्वतीप्रमाणे ध्यान करावे. कपिला तुपाने होम करावा. अशा प्रकारे संस्कृत आणि प्राकृत काव्यशास्त्रात पारंगत कवी होतो.

सर्व्वतो भद्रकान्यष्टमण्डलानि वदे गुह । शक्तिमासाधयेत् प्राचीमिष्टायां विषुवे सुधीः ।। ३२०.

गुहा, मी आठ शुभ मंडळांचे वर्णन करतो. इच्छित पूर्व दिशेला, विषुवत्काळी, योग्य समजून शक्तीची स्थापना करावी.

चित्रास्वात्यन्तरेणाथ दृष्टसूत्रेण वा पुनः । पूर्व्वापरायतं सूत्रमास्फाल्य मद्यतोऽङ्कयेत् ।। ३२०.

चित्रा आणि स्वाती यांच्या मध्ये किंवा पुन्हा दृश्यमान दोऱ्याने, पूर्व-पश्चिम दिशेला दोरा ताणून मध्यबिंदू निश्चित करावा.

कोटचिद्वयन्तु तन्मध्यादङ्‌कयेद्दक्षिणोत्तरम् । मध्ये द्वयं प्रकर्त्तव्यं स्फालयेद्दक्षिणोत्तरम् ।। ३२०.

दोन्ही कोपऱ्यांच्या मधून दक्षिण आणि उत्तर दिशा निश्चित कराव्यात. मध्यभागी दोन भाग करावेत आणि दक्षिण-उत्तर रेषा ताणाव्यात.

शतक्षेत्रार्द्धमानेन कोणसम्पातमादिशेत् । एवं सूत्रचतुष्कस्य स्फालनाच्चतुरस्रकम् ।। ३२०.

शंभर एककांच्या अर्ध्या मापाने कोपऱ्यांचा संगम दाखवावा. अशा चार दोऱ्यांच्या ताणण्याने चौकोन तयार होतो.

जायते तत्र कर्त्तव्यं भद्रस्वेदकरं शुभम् । वसुभक्तेन्दुद्विपदे क्षेत्रे वीथी च भागिका ।। ३२०.

तेथे शुभ आणि सुखदायक भद्रस्वेदकर तयार करावा. वसु आणि चंद्र यांच्यासाठी दोन भागांत विभागलेल्या क्षेत्रात रस्ता आणि विभाग असावा.

द्वारं द्विपदिकं पद्ममानाद्वै सकपोलकम् । कोणबन्धविवित्त्रन्तु द्विपदं तत्र वर्त्तयेत् ।। ३२०.

द्वार दोन एककांचे असावे आणि कमळ त्यानुसार, गालांसह मोजावे. कोपऱ्यांच्या सांध्यावर दुहेरी पट्टी तेथे करावी.

शुक्लं पद्मं कर्णिका तु पीता चित्रन्तु केशरम्। रक्ता वीथी तत्र कल्प्या द्वारं लोकेशरूपकं ।। ३२०.

कमळ पांढरे असावे, कर्णिका पिवळी, आणि केशर रंगीबेरंगी असावे. तेथे रस्ता लाल असावा आणि दार लोकनाथाच्या रूपासारखे असावे.

रक्तकोणं विधौ नित्ये नैमित्तिकेऽव्जकं श्रृणु । असंसक्तन्तु संसक्तं द्विधाव्जं भुक्तिमुक्तिकृत् ।। ३२०.

नियमित आणि विशेष विधीत कोपरे लाल असावीत. कमळाचे दोन प्रकार ऐक: एक अलिप्त आणि एक संलग्न, हे दोन्ही भोग आणि मुक्ती देतात.

असंसक्तं सुमुक्षूणां संसक्तं तत्त्रिधा पृथक् । बालो युवा च वृद्धश्च नामतः फलसिद्धिदाः ।। ३२०.

अलिप्त कमळ मुक्ती इच्छिणाऱ्यांसाठी आहे. संलग्न तीन प्रकारचे आहेत: बाल, युवक आणि वृद्ध, हे नावानुसार त्यांचे फळ देतात.